Кіріспе

Словениялық сәулетші Жоже Плечник: Жоже Плечник (23 қаңтар 1872 – 7 қаңтар 1957) – словениялық сәулетші, Вена, Прага және Словенияның астанасы Любляна қаласының қазіргі заманғы сәулет өнеріне зор үлес қосып, әсіресе әйгілі Үш көпір және Словения Ұлттық және Университет кітапханасы ғимараттарын, сондай-ақ Любляница өзенінің жағалауларын, Любляна орталық базарының ғимараттарын, Любляна зиратын, саябақтарды, алаңдарды және тағы да басқаларын жобалаған. Оның Люблянадағы сәулеттік іздері Антони Гаудидің Барселонаға тигізген әсерімен теңестіріледі. Оның стилі Вена сецессиясының сәулет стилімен (Арт-нувоның бір түрі) байланысты, бірақ ол Словениядағы барокко дәстүрінен, сондай-ақ Византия және XVIII ғасырдың басындағы Вена сәулетінен де әсер алды. Плечник – тарихи формалар мен идеяларды толығымен қабылдамаған, керісінше, өзінің жобаларында тарихқа деген қарызын төлеген саналы модернистердің санатында болды. Люблянадан басқа, ол Венада, Белградта және Прага қамалында жұмыс істеді. Ол авангардтық чех кубизміне әсер етті. Сонымен қатар, ол Любляна сәулет мектебінің негізін қалаушы мүшесі және Иван Вурниктың шақыруымен оған қосылды, Иван Вурник – тағы бір белгілі Любляна сәулетшісі.

Өмір

Плечник Люблянада, қазіргі Словенияда, Хелена (Молка) мен Андрей Плечниктің ұлы болып дүниеге келді. Плечник әкесінің жолын жалғап, бастауыш мектепте ағаш өңдеуді үйренді. Бұл білімі Венада өте пайдалы болды, онда ол екі жыл бойы ағаш өңдеу компаниясында дизайнер және жиһаз жасауды қадағалаушы болып жұмыс істеді. Ол жасөспірім шағында кәсіптік білім беру мектебіне жіберілді, бірақ дарынды суретші болғандықтан, Грацтағы техникалық мектепке жіберілді, онда ол өзінің алғашқы ұстазы Леопольд Тейермен танысты. Ол танымал австриялық сәулетші және педагог Отто Вагнердің жетекшілігімен оқыды және 1900 жылға дейін Вагнердің сәулет бюросында жұмыс істеді. Бір әйел досы хат арқылы Плечниктен үйленуді сұрады. Ол: "Мен өзімнің сәулетіме бұрыннан үйленгенмін" деп жауап берді.

Жұмыс

1900 жылдан 1910 жылға дейін Венадағы Вагнер кеңсесінде жұмыс істеген кезінде ол Лангер үйін (1900) және Захерльхаусты (1903–1905) жобалады. Захерльхаус ғимаратының ерекшелігі – жер қабаты мен мезонинде темір бетоннан жасалған бағаналардың қолданылуы болды. Бұл тәсіл сол кезде жаңа болғандықтан, тәуекелді деп есептелді. Оның темір бетон бағаналарды пайдалануы Киелі Рух шіркеуінде де жалғасты. Оның 1910–1913 жылдардағы Киелі Рух шіркеуі (Heilig Geist Kirche) құрылымдық және сыртқы жағы ретінде орнында құйылған бетонды инновациялық түрде пайдаланғанымен, сондай-ақ абстракцияланған классикалық формалық тілімен ерекшеленеді. Шіркеудің ең радикалды бөлігі – жұқа бетон бағаналары мен бұрышты, кубистік пішіндегі капительдері мен негіздері бар крипті. 1911 жылы Плечник Прагаға көшіп, өнер және қолөнер колледжінде оқытумен айналысты. 1918 жылдан бастап жаңа Чехословакия Республикасының бірінші президенті Томаш Масарик, Плечникті 1920 жылы Прага қамалын қайта жаңарту жөніндегі бас сәулетші етіп тағайындады. 1920 жылдан 1934 жылға дейін Плечник қамалда бақтар мен аулаларды жаңарту, ескерткіштер мен мүсіндерді жобалау және орнату, сондай-ақ көптеген жаңа ішкі кеңістіктерді, оның ішінде 1930 жылы аяқталған үш деңгейлі абстракцияланған дорикалық колоннадалары бар Плечник залын салуды аяқтады. Прагадағы оның соңғы жұмысы – Иеміздің Ең Қасиетті Жүрегі шіркеуі (Рим-католик шіркеуі, 1929–32) болды. 1921 жылы туған қаласы Люблянада Любляна сәулет мектебі құрылғаннан кейін, Плечник, сонымен қатар словен сәулетшісі Иван Вурник шақыруымен, мектептің негізін қалаушы факультет мүшесі болды және Любляна университетінде сәулет өнерін оқытуға көшті. Плечник өмірінің соңына дейін Люблянада тұрды, және оның сәулетші ретіндегі ықпалы осы қалада ең жақсы көрінеді.

Любляна қаласына қазіргі заманғы болмысын беру

Плечник Словенияның астанасы Любляна қаласына Словения Ұлттық және Университет кітапханасы сияқты есімді ғимараттарды жобалау арқылы қазіргі заманғы бірегей бейнесін сыйлады. Плечник Любляна қаласын жоспарлауда да өте маңызды рөл атқарды. Бұл тарихи ғимараттар мен орындарының қалпына келтіріліп, жақсартылуын қамтыды. Оның қала құрылысындағы жұмысы сол кездегі көптеген басқа бастамалардан ерекшеленді, себебі ол қаладағы тұрмыстық мәселелерге емес, Люблянаның жалпы атмосферасына және сезіміне баса назар аударды. Ол басқа да маңызды ғимараттарды, соның ішінде «Взаємна» сақтандыру компаниясы кеңселерін жобалады және көптеген қоғамдық жақсартуларға үлес қосты. Ол қаланың көпірлерін және Любляница өзенінің жағалауын қайта жаңартып, Любляна орталық базарының ғимараттарын, Любляна зиратын, саябақтарды, алаңдарды және тағы да басқаларын жобалады. Плечник жобалаған ғимараттарды құрылысшы Матко Курк салды. Словения тарихындағы коммунистік кезеңде Плечник католик болғандықтан жағдайы нашарлап, 70 жасқа толуына байланысты университеттегі оқытушылық қызметі біртіндеп азайды. 1947 жылы Словения Халық Ассамблеясының президенті оны жаңа Парламент ғимаратын жобалауға шақырғанда, Плечник Любляна қаласын қиратып, оның орнына монументалды сегізбұрышты ғимарат салуды ұсынған «Еркіндік соборы» (сонымен қатар «Плечник Парламенті» деп те аталады). 1952 жылы Любляна қаласының басшылары Плечниктен Крижанке монастырын Любляна фестивалі үшін жаңа орынға айналдыруды сұрады, бұл оның Люблянадағы соңғы ірі жобасы болды. Ол сол кезде Прешерен театрын жөндеу, Плечник аркадаларын, баспалдақтарын және фонтаны (барлығы Краньде), шіркеулерді қайта құру, Бриуни аралдарындағы павильонды (Титоның жазғы резиденциясы) жобалау және көптеген Ұлттық Азаттық соғысы ескерткіштерін (Любляна Трново, Випава, Радече, Чрна-на-Корошкем, Доленья-вас, Севница, Лашко, Сплит, Кралево және т.б.) аяқтады. Ол өмірінің еңбегі үшін екі рет Прешерен сыйлығын алды – 1949 және 1952 жылдары. Плечник 1957 жылы қайтыс болды және көптеген саяси, мәдени және діни қайраткерлердің қатысуымен Жалледе ресми мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті.

Мұра

1980 жылдары постмодернистердің Плечник еңбектеріне деген қызығушылығы артып, 1960 және 1970 жылдары ұмытылып кеткеннен кейін оған жалпы қызығушылық қайта оянды. Одан бері Плечник мұрасы түрлі жолдармен еске алынып келеді, ең бастысы 1990 жылдары словениялық 500 толарлық банкнотада Словения Ұлттық және Университет кітапханасының суреті кері жағында бейнеленді. Плечник жобалаған Азаттық соборы словениялық 10 центтік евро монетасында көрсетілген. Сонымен қатар, 2012 жылдың 23 қаңтарында Плечниктің туғанына 140 жыл толуына орай, Словенияда Google логотипі (Doodle) ретінде Үш көпірдің суреті пайда болды. Оның бірнеше бюстері мен мүсіндері Любляна қаласының төңірегінде оның еңбектері мен мұрасын еске түсіру үшін орнатылған. 2021 жылы Любляна мен Чрна Вастағы Плечник еңбектерінің іріктелген үлесі «Жоже Плечник еңбектері Люблянада – Адамға бағытталған қала құрылысы» деген атаумен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.