Кіріспе
Anadenanthera peregrina, сондай-ақ йопо, жопо, кохоба, парика немесе кальций ағашы деп те аталады, Кариб теңізі мен Оңтүстік Америкаға тән Anadenanthera туысына жататын көп жылдық ағаш. Йопо ағашының тұқымдары бастапқыда жабайыда жиналған болса да, тұқымдарға қол жеткізу үшін тайпалар арасындағы күшейген бәсекелестік оны мақсатты түрде өсіруге және басқа жерлерге тасымалдауға әкелді, бұл өсімдіктің таралуын оның бастапқы ареалынан тыс аймақтарға кеңейтті.
Anadenanthera peregrina, also known as yopo, jopo, cohoba, parica or calcium tree, is a perennial tree of the genus Anadenanthera native to the Caribbean and South America. Although the seeds of the yopo tree were originally gathered from the wild, increased competition between tribes over access to the seeds led to it being intentionally cultivated and transported elsewhere, expanding the plant's distribution through introduction to areas beyond its original native range.
Дәстүрлі қолданысы
Археологиялық деректерге сүйенсек, анаденантера бұршақтары мыңдаған жылдар бойы галлюциноген ретінде қолданылған. Ең ерте нақты дәлел Аргентинаның Хумахуака шатқалында, Жужуй провинциясының Пуна аймағының шетінде орналасқан Инка Куевадан табылды. Онда А. колюбрина түріне жақын анаденантера бұршақтарымен бірге пума сүйегінен (Puma concolor) жасалған құбырлар кездесті. Құбырларда анаденантера бұршақтарында болатын ДМТ галлюциногені табылды. Материалды радиокөміртекпен сынақтан өткізу нәтижесі б.з.д. 2130 жылды көрсетті, яғни анаденантераның галлюциноген ретінде қолданылуы 4000 жылдан астам уақытқа созылады. Перудің орталық жағалауында б.з.д. 1200 жылға дейін датыталған, йопоға арналған құбырлар мен табақшаларға ұқсас заттар табылған, бұл анаденантера бұршақтарын инфузиялаудың салыстырмалы түрде жаңа әдіс екенін көрсетеді. 500-1000 жылдар аралығында Чилидің солтүстігінде инфузиялауға қатысты археологиялық мәліметтер де бар. Колумбия, Венесуэла және Бразилияның Амазонкасының оңтүстік бөлігіндегі Ориноко бассейніндегі кейбір жергілікті халықтар рухани емдеу үшін йопо қолданады. Йопо тынысы Испан жаулауына дейін Кариб аймағында, соның ішінде Пуэрто-Рико мен Ла-Испанолада салтанатты шараларда кеңінен қолданылған. Йопо тынысын көбінесе бамбук түтіктері арқылы екінші адам пайдаланушының мұрынына үрлейді, ал кейде пайдаланушы өзі құс сүйегінен жасалған түтіктерді қолданады. Үрлеу әдісі тиімдірек, себебі ол ұнтақтың мұрынға көп мөлшерде енуіне мүмкіндік береді және аз тітіркендіреді. Кейбір аймақтарда өңделмеген ұнтақталған бұршақтарды тұншықтырып немесе түтінге шығарады, бұл физикалық симптомдары күштірек, бірақ әсері әлсіз болады. Кейбір тайпалар йопоны банистериопсис каапимен бірге қолданып, көру әсерлерін күшейтеді және ұзартады, нәтижесінде аяуаска тәжірибесіне ұқсас сезім пайда болады.
Әсерлер
Алғашқы рет 1496 жылы Христофор Колумбтың тапсырмасымен Хиспаньола аралындағы тайно тайпасының арасында Рамон Пане атты монах Anadenanthera peregrina бұршақтарынан дайындалған галлюциногенді түйірдің әсерін байқады. Пане есебі алғаш рет 1511 жылы Мартирдің «Жаңа әлем сипаттамалары» еңбегінде жарияланды. Оның әсері туралы сипаттамада былай делінген: «Бұл кохобба ұнтағы», «есірткіш шөп» деп сипатталған, соншалықты күшті, оны қабылдаған адам есінен айырылады; оның баяулау әсері басталғанда қол-аяқтары босаңсып, басы төмен иеді. Оны шамамен бір футтық қамыс арқылы қолданады, оның бір ұшын «мұрынға, екінші ұшын ұнтаққа салып, мұрын арқылы ішке тартады». Ол тез әсер етеді: «бірден бөлме аударылып, адамдар бастарымен төмен қарай жүргенін көреді». Дәрігер де науқастарымен бірге осы есірткіні қолданып, оларды «не істеп жатыр екенін білмей, дұрыс-бұрыс сөйлейтіндей» етеді, олар рухтармен байланыста екенін сенеді.
Буфотенин
Бұтаның құрамында 7,4%-ға дейін буфотенин анықталды. 7,4%-ға дейін (74 мг/ грамм) буфотенин мөлшерінде, буфотенинді инфуляциялау арқылы қолданылған 40 мг доза тиімді болады. Буфотенинді интравендік түрде қолдануға қатысты зерттеулер көрсеткендей, адамдардағы LD50 көрсеткіші төмен болуы мүмкін, кейбір субъектілерде 8 мг дозада тіпті перифериялық токсикалық белгілер (көк бет, тахикардия, тыныс алу қиындығы және т.б.) байқалған. Бос буфотенин негізін инфуляциялау, тіл астына салу, ауызға алу немесе тік ішек арқылы енгізу арқылы қолданғанда, аздаған қосымша әсерлермен күшті галлюциногендік эффекттерге қол жеткізуге болады. 5 MeO DMT 0,04%-ға дейін (0,4 мг/ грамм) мөлшерде болғанда, 5 мг жеңіл дозаны инфуляциялау үшін 12 граммнан астам бұтақ қажет. Мұндай үлкен мөлшерді инфуляциялау өте қиын, себебі 12 граммды мұрын арқылы енгізуді аяқтамас бұрын организмде төзімділік қалыптасуы мүмкін. Әр адамның 5 MeO DMT-ге сезімталдығы әртүрлі. Кейбір адамдарда тиімді доза алу үшін 10 мг инфузиялау қажет екені анықталды, яғни 5 MeO DMT-нің тиімді дозасы үшін 24 граммнан астам бұтақ қажет. DMT 0,16%-ға дейін (1,6 мг/ грамм) мөлшерде болғанда, инфузияланған DMT-нің 40 мг тиімді дозасы үшін 25 грамм немесе одан да көп бұтақ қажет. Көлеміне байланысты, бұтақтағы DMT-нің белсенді дозасына жету үшін қажетті 25 грамм бұтақты инфузиялау мүмкін емес. 25 грамм бұтақтың экстрактында 1850 мг-ға дейін буфотенин болуы мүмкін, бұл қауіпті доза болып саналады. Инфузияланған бос буфотенин негізінің ең жоғары қауіпсіз дозасы 100 мг құрады. Буфотениннен айырмашылығы, DMT және 5 MeO DMT салыстырмалы түрде тұрақсыз және тез ыдырайды. Шултес және әріптестері (1977) 120 жылдық бұтақ коллекциясын зерттеді және 0,6% буфотенин тапты, ал DMT немесе 5 MeO DMT жоқ екенін анықтады. Олар сондай-ақ, жаңа дайындалған бұтақта барлық үш қосылыс болған, бірақ екі жыл сақтағаннан кейін тек буфотенин ғана қалғанын анықтады.
Ауызша қолдану
Оңтүстік Америкадағы кейбір тайпалар ауызға алғанда, шағын мөлшерін алкогольді чихас (жоңқа сырасы) ішімдігімен жиі араластырады. Орташа дозалары жағымсыз, құлайтынып, құсуды қоздырады. Бұл бұршақтар айына бір рет ритуалдық құсуды тудыру үшін қолданылатын ауызға алынатын тазалау дәрісі – билқа тауридің негізгі құралы болған. Көптеген тайпалар ауыз арқылы қолдану қауіпті деп есептейтіндіктен, үлкен мөлшерде оны ауызға алу жиі кездеспейді.
МАОИ- мен бірге қолдану
Кейбір Оңтүстік Америка тайпалары әртүрлі бұршақтан жасалған қоспаларды Banisteriopsis caapi шөбімен бірге қолданатыны құжатталған, бұл шөп моноамин оксидаза ингибиторларын (МАОИ) қамтиды. Әдетте Banisteriopsis caapi ауызда шайналады, ал Anadenanthera бұршақтары мұрынға тартылады немесе түтінмен тартылады. Кейде Banisteriopsis caapi мұрынға тартылатын қоспаға араластырылып қойылады.