Кіріспе
Үлкен немесе кіші әріптер – белгілі бір тілдердің жазбаша түрінде үлкен немесе қаптал әріптермен (немесе формалды түрде үлкен әріптермен) және кіші әріптермен (немесе формалды түрде кіші әріптермен) жазылған әріптер арасындағы айырмашылық. Үлкен және кіші әріптерді ажырататын жазу жүйелерінде екі қатар әріптер жиынтығы бар: үлкен әріптер жиынтығындағы әрқайсысының кіші әріптер жиынтығындағы сәйкес келетіні бар. Кейбір әріптердің пішіні бірдей, олардың айырмашылығы тек мөлшерінде (мысалы, A немесе a), ал басқалары үшін пішіндер әртүрлі (мысалы, G немесе g). Екі нұсқа да – бір әріптің баламалы бейнелері: олардың атауы мен айтылуы бірдей және әдетте әліпбилік тәртіппен сұрыптағанда бірдей қарастырылады. Әріптердің қолданылуы көбінесе аралас түрде болады, яғни мәтіннің белгілі бір бөлігінде оқуға ыңғайлы болу үшін үлкен және кіші әріптер бірге қолданылады. Әріптердің қандай түрде жазылатыны көбінесе тілдің грамматикасына немесе белгілі бір саланың қағидаларына байланысты. Орфографияда үлкен әріптер негізінен арнайы мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, сөйлемнің немесе есімнің бірінші әрпін (капитализация немесе бас әріппен жазылған сөздер деп аталады) белгілеу үшін, бұл кіші әріптерді күнделікті мәтінде жиі қолданылатын нұсқаға айналдырады. Кейбір жағдайларда тек бір түрде жазу қалыпты. Мысалы, инженерлік жобалық сызбалар әдетте толығымен үлкен әріптермен жазылады, оларды шектеулі кеңістікте өте кішкентай әріптерге қарағанда жеке-жеке ажырату оңайырақ. Ал математикада үлкен және кіші әріптер әдетте әртүрлі математикалық объектілерді білдіреді, олар бір әріптің екі түрі қолданылғанда байланысты болуы мүмкін; мысалы, x жиынның X элементін білдіруі мүмкін.
Letter case is the distinction between the letters that are in larger uppercase or capitals (or more formally majuscule) and smaller lowercase (or more formally minuscule) in the written representation of certain languages. The writing systems that distinguish between the upper and lowercase have two parallel sets of letters: each in the majuscule set has a counterpart in the minuscule set. Some counterpart letters have the same shape, and differ only in size (e. g. or ), but for others the shapes are different (e. g., or ). The two case variants are alternative representations of the same letter: they have the same name and pronunciation and are typically treated identically when sorting in alphabetical order. Letter case is generally applied in a mixed case fashion, with both upper and lowercase letters appearing in a given piece of text for legibility. The choice of case is often prescribed by the grammar of a language or by the conventions of a particular discipline. In orthography, the uppercase is primarily reserved for special purposes, such as the first letter of a sentence or of a proper noun (called capitalisation, or capitalised words), which makes the lowercase the more common variant in regular text. In some contexts, it is conventional to use one case only. For example, engineering design drawings are typically labelled entirely in uppercase letters, which are easier to distinguish individually than the lowercase when space restrictions require very small lettering. In mathematics, on the other hand, uppercase and lower case letters denote generally different mathematical objects, which may be related when the two cases of the same letter are used; for example, x may denote an element of a set X.
Үлкен
Мажюскула (['mædʒʊskjul], сирек қолданылатыны /mədʒʌskjul/) – палеографтар үшін, әріптерінде өте аз немесе қысқа өрлеуі мен түсуі бар, немесе мүлдем жоқ жазу түрі (мысалы, Codex Vaticanus Graecus 1209 немесе Келл кітабында қолданылған мажюскулалар). Олардың көз тартарлық визуалды әсерінің арқасында, мажюскула термині кейіннен ірі әріптер деп белгілі болған жазу стиліне сәйкес сипаттама болды.
Кішкентай
Минускул – кіші әріптерді білдіреді. Бұл сөз көбінесе «миниатюра» сөзімен байланыстырып, «минускул» деп жазылады, ал «мини» префиксі де осыған себеп болады. Бірақ бұл дәстүрлі түрде орфографиялық қате деп есептеледі (өйткені «минускул» сөзі «минус» сөзінен туындаған, «минус» – жоғары созылатын әріптер, ал g, j, p, q, y – төмен созылатын әріптер. Сонымен қатар, кейбір дәстүрлі немесе классикалық қаріптерде қолданылатын ескі стильдегі сандар бойынша 6 және 8 жоғары созылу тобын, ал 3, 4, 5, 7 және 9 төмен созылу тобын құрайды.
Екі камералы жазу
Жазу жүйелерінің аз бөлігі екі бөлек регистрді қолданады. Мұндай жазу жүйелері екі регистрлі жазу деп аталады. Бұл жазулардың қатарында латын, кириллица, грек, копт, армян, глаголица, адлам, варанг цити, чероки, гарай, загхава, осаге, витхуки, ескі венгр және десерт жазулары бар. Бұл жазулармен жазылған тілдерде әріптердің регистрлері түсінікті болу үшін көмектеседі. Грузин әліпбиінің бірнеше түрі бар, оларды әртүрлі регистрлер ретінде қолдануға әрекеттер жасалған, бірақ қазіргі грузин тілінде регистрлік ерекшелік жоқ. Қалған барлық жазу жүйелері үлкен және кіші әріптер арасында ешқандай айырма жасамайды, бұл жүйе бір регистрлі жазу немесе бір әріпті жазу деп аталады. Бұл көптеген буындық және басқа алфавиттік емес жазуларды қамтиды. Регистрлік айырма бар жазуларда кіші әріптер көбінесе мәтіннің басым бөлігі үшін қолданылады, ал үлкен әріптер басып жазу және қалың әріптер қолжетімді болмаған кезде мағынаны күшейту үшін қолданылады. Акронимдер (әсіресе бастақы әріптерден құралған сөздер) әртүрлі факторларға байланысты толығымен үлкен әріптермен жазылуы мүмкін.
Капитализация
Капитализация – сөздің бірінші әрпі үлкен әріппен, ал қалған әріптері кіші әріппен жазылуы. Капитализация ережелері тілдерге қарай әртүрлі және көбінесе өте күрделі, бірақ көптеген қазіргі тілдерде әрбір сөйлемнің бірінші сөзі, сондай-ақ барлық есімдер бас әріппен жазылады. Ағылшын тіліндегі капитализация, контекстке тәуелсіз жалпы орфографиялық ережелер тұрғысынан (мысалы, тақырып, атау және мәтін) ресми жазу үшін әдетте біркелкі стандартталған. Үлкен әріптер сөйлемнің бірінші әрпі ретінде, есім немесе есімдік ретінде қолданылады. Апта күндері мен айлардың атаулары, сондай-ақ бірінші жақ есімдігі "I" және шақыру бөлшегі "O" да бас әріппен жазылады. Мағыналары әртүрлі бірнеше сөз жұбы бар, олардың айырмашылығы тек бірінші әріптің бас әріппен жазылуында ғана. Атақ, дәреже немесе мәртебелі лауазымдарды көрсететін сөздер адамның атымен бірге қолданылғанда (мысалы, "Мырза Смит", "Епископ Горман", "Профессор Мур") немесе тікелей сөйлеу кезінде бас әріппен жазылады, бірақ жалғыз және жалпы мағынада қолданылмайды. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда монотеистік діннің құдайлығын білдіретін сөздерді де капитализациялау әдеті бар. Басқа сөздер әдетте кіші әріппен басталады. Дегенмен, қосымша назар аудару үшін басқаша капитализация қолданылуы мүмкін жағдайлар бар, мысалы, тақырыптар мен басылымдардың атауларында (төменде қараңыз). Кейбір дәстүрлі поэзия түрлерінде капитализация грамматикалық ерекшелікке қарамастан, өлең жолының басын көрсету үшін белгі ретінде қолданылады. Саяси жазуда, пародида және сатирада күтпеген басымдық, дұрыс емес капитализация арқылы, Джордж Оруэллдің "Үлкен Іздеушісі" сияқты үлкен стильдік эффектіге қол жеткізіледі. Басқа тілдерде капитализацияның қолданылуы әртүрлі. Мысалы, неміс тілінде барлық есімдер бас әріппен жазылады (бұл бұрын ағылшын тілінде де кең таралған, негізінен 17 және 18 ғасырларда), ал роман тілдерінде және көптеген еуропа тілдерінде апта күндерінің, айлардың атаулары және ұлттық, діни сипаттағы сөздер кіші әріппен басталады. Ал кейбір тілдерде әдептілік есімдіктері бас әріппен жазылады, мысалы, De, Dem (даны), Sie, Ihnen (неміс), Vd немесе Ud (испан тілінде usted сөзінің қысқартылған түрі). Текст хабарламалары, мессенджерлер немесе қолмен жазылған жабысқақ қағаздар сияқты бейресми хабарласуда капитализация ережелерін сақтамау мүмкін, себебі оның пайдаланушылары оны ресми деп күтпейді. Грек тіліндегі үлкен әріп "Σ" екі түрлі кіші әріппен жазылады: "ς" сөздің соңында және "σ" басқа жағдайларда. Сол сияқты, латын тіліндегі үлкен әріп "S" де екі түрлі кіші әріппен жазылатын: "s" сөздің соңында және "ſ" басқа жағдайларда. Соңғы форма, "ұзын s" деп аталады, 19 ғасырдың ортасына дейін қолданыстан шығып кетті, Фрактур сияқты қара әріптер шрифтін қолданатын елдерді қоспағанда. 20 ғасырдың ортасында қара әріптер қолданыстан шыққанда, тіпті сол елдер де ұзын s-ты тастады. Латын әрпін қолданатын көптеген тілдерден айырмашылығы, түрік тілі және әзербайжан тілінің кейбір түрлерінде нүктесіз үлкен әріп "I" пен нүктелі кіші әріп "i" арасында байланыс жоқ, олардың екеуі де үлкен және кіші әріптерде қолданылады. Екі жұптың ("İ/i" және "I/ı") әрқайсысы ерекше дыбыс бірлігін білдіреді. Кейбір тілдерде белгілі бір диграфтар бір әріп ретінде қарастырылуы мүмкін, ал голланд тілінде "IJ/ij" диграфы тіпті екі компоненті де үлкен әріппен жазылады (мысалы, "IJsland" "Ijsland" орнына). Кейбір ағылшын тегі, мысалы fforbes, дәстүрлі түрде бас әріптің орнына диграфпен жазылады (кем дегенде ff үшін). Гавай орфографиясында окина – фонемалық символ, ол сол жаққа бұрылған тырнақшаға ұқсайды. Глотальді тоқтатуды білдіретін окинаны әріп немесе диакритикалық таңба ретінде қарастыруға болады. Бір рет қолданылатын әріп ретінде окинаға бас әріптер әсер етпейді, оның орнына келесі әріп бас әріппен жазылады. Юникод стандартына сәйкес, окина формальды түрде кодталған, бірақ оны сол жаққа бұрылған тырнақша немесе апостроф сияқты ұқсас тыныш белгімен ауыстыру да жиі кездеседі.
The treatment of the Greek iota subscript with upper case letters is complicated. Unlike most languages that use Latin script and link the dotless upper case "I" with the dotted lower case "i", Turkish as well as some forms of Azeri have both a dotted and dotless I, each in both upper and lower case. Each of the two pairs ("İ/i" and "I/ı") represents a distinctive phoneme. In some languages, specific digraphs may be regarded as single letters, and in Dutch, the digraph "IJ/ij" is even capitalised with both components written in uppercase (for example, "IJsland" rather than "Ijsland"). Some English surnames such as fforbes are traditionally spelt with a digraph instead of a capital letter (at least for ff). In the Hawaiian orthography, the okina is a phonemic symbol that visually resembles a left single quotation mark. Representing the glottal stop, the okina can be characterised as either a letter or a diacritic. As a unicase letter, the okina is unaffected by capitalisation; it is the following letter that is capitalised instead. According to the Unicode standard, the okina is formally encoded as , but it is not uncommon to substitute this with a similar punctuation character, such as the left single quotation mark or an apostrophe.
Басты және басылымның атауы
Ағылшын тіліндегі басылымдарда, баспа атаулары мен тақырыптарында, соның ішінде тараулар мен бөлімдер тақырыптарында сөздерді бас әріппен жазу үшін әртүрлі конвенциялар қолданылады. Бұл ережелер әр баспа үйінің стиліне байланысты айтарлықтай өзгешеленеді. Көптеген британдық баспагерлер (оның ішінде Nature және New Scientist сияқты ғылыми баспагерлер, The Economist сияқты журналдар және The Guardian және The Times сияқты газеттер) және көптеген АҚШ газеттері тақырыптарда сөйлем стиліндегі бас әріптерді қолданады, яғни бас әріптер сөйлемдерге қолданылатын ережелерге сәйкес келеді. Бұл конвенция әдетте «сөйлемдік формат» деп аталады. Ол басылым атауларына да қолданылуы мүмкін, әсіресе библиографиялық сілтемелерде және кітапхана каталогтарында. Ағылшын тіліндегі баспа үйінің стилі сөйлемдік форматтағы атаулар мен тақырыптарды талап ететін халықаралық ұйымның мысалы – Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO). Басылым атаулары үшін, әсіресе британдық баспагерлер үшін... Веб-типографияда кейде қолданылатын басқа бір тәсіл – серифсіз материалда (1 l) «кіші әріпті l» үшін серифті қаріпті пайдалану. Префикс символының әріптік регистрі, ол тіркелген бірлік символына тәуелсіз анықталады. Барлық субкөптік префикс символдары және «k» дейінгі (кило үшін, яғни 103 = 1000 еселік) кіші бірнеше префикс символдары үшін кіші әріптер қолданылады, ал үлкен еселіктер үшін үлкен әріптер қолданылады: немесе «дөңгелек регистр». Егер бірінші сөздің бірінші әрпі кіші әріппен жазылса («iPod», «eBay», «theQuickBrownFox»), онда бұл формат әдетте «төменгі түйе регистрі» немесе «дромадей регистрі» деп аталады (мысалы: дромадейРегистр). Бұл формат ақпараттық технология өнімдері мен қызметтерін таңдау белгілерінде кең таралды, мұнда бастапқы «i» «Интернет» немесе «интеллектуалды» дегенді білдіреді, мысалы, iPod, ал бастапқы «e» «электрондық» дегенді білдіреді, мысалы, электрондық пошта (электрондық хат) немесе электрондық коммерция.
Жылан ішегі
Белгілеу белгілері алынып тасталады және бос орындар бір ғана төменгі сызықтармен ауыстырылады. Әдетте әріптер бірдей регистрде жазылады (мысалы, "UPPER CASE EMBEDDED UNDERSCORE" немесе "lower case embedded underscore"), бірақ регистр аралас болуы мүмкін, мысалы, OCaml нұсқасының конструкторларында (мысалы, "Үлкен әріп, содан соң кіші әріп"). Бұл стиль, әсіресе Python бағдарламалауда, айнымалыларды атау үшін жиі қолданылады. Мысалы, жылан әріпі, шұңқыр әріпі сияқты. Егер барлық әріптер үлкен болса, оны "қайыра шақырушы жылан әріпі" (немесе "ҚАЙЫРА ШАҚЫРУШЫ ЖЫЛАН ӘРІПІ") немесе "қауіп әріпі" деп атауға болады. Бұл қасиеттер әртүрлі регистрдегі жазулардағы барлық таңбаларды сол таңбаның басқа регистр нұсқаларымен байланыстырады. Unicode Technical Note #26-да қысқаша талқыланғандай, 8 ғасырда пайда болған. Уақыт өте келе, унциалдық әріптер осы жазуға көбірек араластырылды. Ең ерте дабылған грек тіліндегі кіші әріптермен жазылған мәтін – Успенский Евангелиялары (М.С. 461), ол 835 жылы жазылған. Әрбір сөйлемнің бірінші әріпін үлкен әріппен жазу қазіргі заманғы практика болып табылады (бірақ ол тіпті бүгінгі күні де ежелгі грек материалдарын басып шығару кезінде сирек қолданылады).