Кіріспе

Құрлықтағы тамырлы өсімдіктердің тамырларындағы қабықтың ішкі қабаты – эндодермис. Бұл тығыз тірі жасушалардан тұратын цилиндр, оның радиалды қабырғалары су өткізбейтін заттармен (Каспари жолағы) сіңірілген, бұл судың апопластикалық ағынын ішке қарай шектейді. Эндодермис қабық пен стела арасындағы шекара. Папоротниктер сияқты көптеген тұқымсыз өсімдіктерде эндодермис тамырлар мен сабақтардағы тамырлық цилиндрдің (стеланың) тікелей сыртындағы анық жасушалар қабаты болып табылады. Көптеген тұқымды өсімдіктерде, әсіресе ағаш тәрізділерде эндодермис тамырларда кездеседі, бірақ сабақтарында жоқ. Эндодермис судың, иондардың және гормондардың тамыр жүйесіне өтуін және одан шығуын реттеуге көмектеседі. Ол сондай-ақ крахмал жинақтауға, гравитацияны сезінуге қатысуы мүмкін және тамыр жүйесіне енетін улардан өсімдікті қорғайды.

Құрылымы

Эндодермис – даму барысында қабықтың ең ішкі бөлігі болып табылады. Ол ұяшықтар аралық кеңістіктері жоқ немесе кейде бірнеше жасуша қабаттарынан тұратын, бөшке тәрізді жасушалардың бір қабатынан құралуы мүмкін. Эндодермис жасушаларының негізгі жасуша қабырғалары әдетте төрт жағынан – радиалды және көлденең бағытта суберинмен қалыңдатылады. Суберин – су өткізбейтін, балауыз тәрізді зат, ол жас эндодермис жасушаларында Каспари жолақтары деп аталатын ерекше жолақтар түрінде жинақталады. Бұл жолақтар ені жағынан әртүрлілеуі мүмкін, бірақ көбінесе олар орналасқан жасуша қабырғасынан кіші болады. Егер эндодермисті кірпіштен тұрған цилиндрмен (мысалы, түтін шығаратын құбырмен) салыстырсақ, онда кірпіштер жеке жасушаларды бейнелейді, ал Каспари жолақтары кірпіштер арасындағы ерітіндіге ұқсас. Ересек эндодермис жасушаларында суберин барлық жасуша қабырғаларының бетінде кеңірек жинақталуы мүмкін, сондай-ақ жасушалар лигнификацияланып, толыққанды су өткізбейтін қабатты құрайды. Кейбір өсімдіктердің эндодермис жасушаларында көптеген амилопластар (крахмал жинақтайтын органеллалар) болады, мұндай жағдайда эндодермис крахмал қабығы деп аталады. Эндодермис көбінесе флороглюцинол сияқты бояулармен, Каспари жолақтарының фенолды және липидтік сипаты немесе амилопластардың көптігіне байланысты көрінеді.

Функция

Эндодермис судың және суда еріген кез келген заттың осы қабаттан апопласт жолы арқылы өтуіне кедергі жасайды. Су эндодермисті тек эндодермалық жасушалар мембранасын екі рет кесіп өтуі арқылы ғана өте алады (бір рет кіру үшін және екінші рет шығу үшін). Апопласттың бір бөлігі болып табылатын ксилемаға судың кіруі немесе одан шығуы эндодермистегі симпластқа кіруі керек болғандықтан реттелуі мүмкін. Бұл өсімдікке судың қозғалысын белгілі бір дәрежеде бақылауға және иондар мен басқа молекулалардың өтуін таңдап алуға немесе болдырмауға мүмкіндік береді. Эндодермис газ көпіршіктерінің ксилемаға енуіне жол бермейді және су бағанында эмболиялардың пайда болуына қарсы тұрады. Өткізгіш жасушалар – бұл ескі тамырлардың эндодермалық жасушалары, олар сыртындағы жасушалар сияқты суэризацияланбай, су өткізбейтін қабыққа айналмаған, керісінше, жұқа қабырғаларын және Каспари жолақтарын сақтап, ішке қарай симпластикалық ағынды жалғастыруға мүмкіндік береді. Эксперименттік деректер өткізгіш жасушалардың кальций және магний сияқты еріген заттарды стелаға тасымалдауға қабілетті екенін көрсетеді, одан кейін олар транспирация жүйесіне жетеді. Алайда, көбінесе ескі тамырлар эндодермисте бітеліп қалады және тек жас тамырлардың "ағыстағы" қабылдаған суы мен минералдары үшін өткізу жолы қызметін атқарады. Эндодермалық жасушалар амилопласт түріндегі крахмал түйіршіктерін қамти алады. Бұл қоректік заттарды сақтауға мүмкіндік береді және кейбір өсімдіктерде гравитропизмге қатысы бар екені анықталды.