Кіріспе

Мұзды мұхиттың шеткі теңізі, Беринг бұғазының солтүстігінде орналасқан.

Чукот теңізі (Чуко́тское мо́ре), кейде Чуук теңізі, Чукотск теңізі немесе Чукотск теңізі деп те аталады, Мұзды мұхиттың шеткі теңізі болып табылады. Батысында Врангель аралынан тысқары орналасқан Лонг бұғазымен, ал шығысында Аляскадағы Пойнт-Бэроумен шектеседі, одан әрі Бофорт теңізі жатыр. Беринг бұғазы оның ең оңтүстік шегін құрап, оны Беринг теңізі және Тынық мұхитымен байланыстырады. Чукот теңізіндегі маңызды порты – Ресейдегі Уэлен қаласы. Халықаралық дата сызығы Чукот теңізін солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай кесіп өтеді. Врангель аралы мен Ресей материгіндегі Чукотка автономиялық округін еңсеру үшін ол шығысқа қарай жылжытылған.

География

Теңіздің шамамен ауданы және жылына шамамен төрт ай ғана жүзуге жарамды. Чукчи теңізінің түбіндегі басты геологиялық ерекшелік – Үміт алабы, оның солтүстік-шығысын Herald Arch байланыстырады. Жалпы аумақтың 56% -ын дененің тереңдігінен кем жерлер құрайды. Арктиканың басқа теңіздерімен салыстырғанда Чукчи теңізінде аралдар өте аз. Врангель аралы теңіздің солтүстік-батыс шегінде орналасқан, ал Геральд аралы Врангель аралының Уорринг нүктесінен, теңіздің солтүстік шегіне жақын жерде жатыр. Сибирь және Аляска жағалауларында бірнеше шағын аралдар бар. Теңіз оның жағалауында және Чукотка түбегінде қоныстанған чукчи халқының құрметіне аталған. Чукчи халқы дәстүрлі түрде осы суық теңізде балық аулау, кит аулау және морж аң аулаумен айналысқан. Сібір жағалауындағы жерлер: Биллингс мүйісі, Шмидт мүйісі, Амгуема өзені, Ванкарем мүйісі, ірі Колючинская шығанағы, Нескинпилгин лагунасы, Сердце-Камен мүйісі, Енурмино, Чегитун өзені, Инчун, Уэлен және Дежнев мүйісі. Аляскада Чукчи теңізіне құятын өзендер: Кивалина, Кобук, Коколик, Кукпурук, Кукпук, Ноатак, Утукок, Питмегея және Вулик, басқаларының арасында. Оның Сібірден келген өзендерінің ішінде Амгуема, Ионивеем және Чегитун ең маңыздылары болып табылады.

Чукчи теңізінің шельфі

Чукчий теңізінің шельфі – Америка Құрама Штаттарының континенттік шельфінің ең батыс бөлігі және Ресейдің континенттік шельфінің ең шығыс бөлігі. Осы шельф аймағындағы 80 шақырымдық Чукчи дәлізі әлемдегі ең ірі теңіз жануарларының көші-қонының маңызды жолы болып табылады. Бұл дәліз арқылы көшіп өтетін түрлердің ішінде баубалық кит, белуга кит, Тынық мұхитының әтештері және сақалды тюленьдер бар.

Тарих

1648 жылы Семен Дежнев Арктикадағы Колыма өзенінен Тынық мұхитындағы Анадыр өзеніне дейін жүзіп өтті, бірақ оның жолы тиімді болмады және келесі 200 жыл бойы қолданылмады. 1728 жылы Витус Беринг, ал 1779 жылы капитан Джеймс Кук Тынық мұхитынан теңізге кірді. 1878 жылдың 28 қыркүйегінде Адольф Эрик Норденшельдтің экспедициясы тарихта алғаш рет Солтүстік-Шығыс теңіз жолының барлық ұзындығын басып өтті, сол кезде «Вега» бу пароходы Чукчи теңізінде қатты мұзға ілесіп қалды. Сол жылы одан әрі жол жүру мүмкін болмағандықтан, кеме қысқа уақытқа тоқтатылды. Дегенмен, экспедиция мүшелері мен экипаж мұзбен шектескен теңіздің ашық суларға дейінгі арақашықтығы бірнеше шақырым ғана екенін білді. Келесі жылы «Вега» мұздан босатылғаннан кейін екі күн өткен соң Беринг бұғазынан өтіп, Тынық мұхитына қарай жүзіп кетті. 1913 жылы экспедиция жетекшісі Вильям Стефанссон тастап кеткен «Карлук» кемесі Чукчи теңізінің солтүстік бөлігінде мұзда қалды және Гердал аралының жанында мұздың астында қалып кетті. Аман қалғандар Врангель аралына жетіп, қиын жағдайға түсті. Кейін капитан Роберт Бартлетт, инуит Катактовикпен бірге Чукчи теңізінің мұзында жүздеген шақырым қашықтықты жүріп көмек іздеді. Олар 1914 жылдың 15 сәуірінде Чукотка жағалауындағы Ванкарем мүйісіне жетті. Жақында ғана Арктикаға балық аулау үшін салынған «King & Winge» кемесі 9 айдан кейін Врангель аралында 12 аман қалғанды тапты. 1933 жылы «Челюскин» пароходы Мурманск портынан шығысқа қарай Солтүстік теңіз жолы арқылы Тынық мұхитына өтуге, мұндай сапарды бір маусымда жасауға болатынын көрсету мақсатымен жүзіп кетті. Кеме Чукчи теңізінде қатты мұзға ілесіп, екі айдан астам уақыт мұзбен бірге ағысып, 1934 жылдың 13 ақпанында Колючин аралының жанында мұзда сығылып суға батып кетті. Бір адам қаза болды, ал қалған 104 адам теңіз мұзында лагерь құрды. Кеңес үкіметі ауа арқылы эвакуация ұйымдастырды, нәтижесінде барлығы құтқарылды. Капитан Владимир Воронин мен экспедиция жетекшісі Отто Шмидт халық қаһарманы атанды. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, 2006 жылдың қыркүйек айының ортасында Ресейдің «Челюскин 70» экспедициясы кеменің қалдықтарын Чукчи теңізінің түбінен тапты. Дайверлер кеме корпусының екі кішкентай бөлігін тауып, оларды кеме жасаушы компанияға, Копенгагендегі Burmeister & Wain компаниясына, сәйкестендіру үшін жіберді. 2009 жылдың шілдесінде Алясканың солтүстік-батыс жағалауында теңізде жүзіп жүрген көптеген органикалық заттар табылды. АҚШ жағалау күзетінің сараптамасы бойынша, бұл заттардың көп бөлігі балдырлар екені анықталды. 2010 жылдың 15 қазанында Ресей ғалымдары Солтүстік Мұзды мұхитының шетінде Чукчи теңізінде жүзетін полярлық зерттеу стансасын ашты. Станса «Северный полюс 38» деп аталды және онда бір жыл бойы 15 зерттеуші жұмыс істеді. Олар полярлық зерттеулер жүргізіп, Ресейдің Арктикаға деген құқығын растайтын ғылыми дәлелдер жинады.

Фауна

Чукчи теңізінің мұздықтарында тіршілік ететін ақ аюлар – түрдің генетикалық тұрғыдан ерекшеленетін бес Еуразиялық популяциясының бірі.

Фитопланктон

2012 жылы «Салқын аймақтар» ғылыми-зерттеу және инженерлік зертханасының ғалымдары әлемдегі ең үлкен белгілі мұхиттық фитопланктон балдыр гүлінің табылуы туралы нәтижелерді жариялады. Бұл жаңалық күтпеген еді, өйткені бұрын планктон тек маусымдық мұз ерігеннен кейін ғана өседі деп есептелді, бірақ бірнеше метрлік тұтас мұздың астында да балдырлар табылды. Андерсон және авторлар тобының 2021 жылғы еңбегі Чукчи теңізіндегі Ледьярд шығанағы мен Барроу каньонында динофлагеллят Александрий катенелласының екі кисталық жатырын құжаттады. Кисталық жатырлар ұйықтасқан А. катенелладан тұрғанымен, егер орта жағдайы қолайлы болса, олар өніп, зиянды балдыр гүлінің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Белсенді күйінде А. катенелла сакситоксин – күшті нейротоксин өндіреді, оны тұтыну паралиттік моллюскілер улануына (PSP) әкелуі мүмкін. Токсин азық тізбегінде жинақталып, теңіз азық-түлік желісіне тәуелді жергілікті қауымдастықтар үшін қауіп тудырады. Кисталық жатырлардың жалпы ауданы 145 600 км² құрайды, бұл Айова штатының ауданымен шамалас. Бұл жатырлар басқа аймақтардағы бұрын хабарланған жатырлардан алты есе үлкен, ал шөгіндідегі кисталар концентрациясы әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады. Кисталардың өсуі жатырдың жоғарғы бірнеше миллиметрінде ғана мүмкін, өйткені олардың өсімдік көбеюге қабілетті белсенді өмір кезеңіне өтуі үшін оттегі бар орта қажет. 2015 жылдың мамыр айында Обама әкімшілігінің Мұхит энергиясын басқару бюросы Shell Oil компаниясына Чукчи теңізінің 43 метрге дейін тереңдігінде бұрғылауға шартты рұқсат берді. 2015 жылдың қыркүйегінде Shell компаниясы аймақтағы мұнайды іздеу жұмыстарын тоқтатып, оның өте қымбатқа түскенін және мұнай бағасының төмендегенін мәлімдеді. Shell Арктикадағы келісімшарттарының көп бөлігінен бас тартты.