Кіріспе

Тамбогранде – Перудің солтүстік-батысындағы Пюра аймағының Пюра провинциясындағы шағын қала. 1999 жылы Перудегі кен өндірісінің өркендеу кезеңінде кен өндірісін дамыту үшін таңдалған көптеген шағын қалалардың бірі, Тамбогранде «Манхэттен Минералс» компаниясының аймақтағы кен өндірісін дамыту жобасына сәтті қарсылық көрсеткенімен көзге түсті. Басқа аймақтармен салыстырғанда Сан-Лоренцоның көршілерінен суға қолжетімділік және Пайта портына жақын орналасқандығы сияқты маңызды артықшылықтары бар. Қаланың негізгі өнеркәсібі – қаланы қоршаған құнарлы жерлерде лимон мен манго өндіру, Перудағы лимонның шамамен 40%-ын шығарып, ауыл шаруашылығы саласында халықтың 65%-ын жұмыспен қамтамасыз етеді. Аймақ бойынша 70 000 адам тұрады, ал қаланың өзінде 16 000 адам тұрады. Тамбограндедегі кедейлік деңгейі туралы деректер жоқ болғанымен, Перудің жағалау бойындағы ауылдық аймақтардағы қалаларда, Тамбогранде сияқты, халықтың 64%-ы күніне бір доллардан кем табыспен өмір сүреді деп хабарланады. 1996 жылы канадалық «Манхэттен Минералс» тау-кен компаниясы қаланың астындағы кен пайдалану құқығын сатып алып, ірі мыс және алтын кенін тапты, одан «Манхэттен Минералс» 1 миллиард долларлық минералдарды өндіруді көздеді. Осы жаңалықтан кейін канадалық тау-кен компаниясы Перу үкіметіне ресми ұсыныс жасады, ол мыңдаған адамды қоныстандыруды және қала үшін зиянды экологиялық тәуекелдерді қамтитын болар еді. Перу үкіметі Тамбограндедегі 10 000 гектар жерді төрт жыл бойы қазбалау жобасына келісім берді. Жұмыс орындары мен инфрақұрылымның жақсаруына уәде берілгеніне қарамастан, халық бұл ұсынысқа наразылық білдірді. Қоғам қаланың орнын бір шақырымдық шұңқырмен алмастыруды қаламайтын, себебі кен өндірісі аймақтың ауыл шаруашылығын және шектеулі су қорын жоюға жеткілікті ластану тудыруы мүмкін деп алаңдады. Нәтижесінде қала басшылары, жергілікті Рим-католик шіркеуі және халықаралық үкіметтік емес ұйымдар бастаған бұрын-соңды болмаған наразылық акциясы өтті. 2002 жылы үкіметтік емес ұйымдар ұйымдастырған референдумда тау-кен жобасының тағдырына қатысты «Жоқ» немесе «Иә» деген сұраққа халықтың 1,28%-ы ғана қолдау көрсетті. Үкімет жобаның заңдылығын мойындап, «Манхэттен Минералс» компаниясын барлық операцияларын тоқтатуға шақырды.

Қалалық мәселелер

Пюрада біз фермерлерміз. (Тау-кен өндірісімен) барлығымыз мәңгілікке қалай жойылатынын көре аламыз: топырақ, су, егін. Тамбогранделік фермердің айтуынша, Пюрадағы барлығы фермер, ал тау-кен өндірісі топыраққа, жерге, суымызға және егінімізге зор зиян келтіруі мүмкін. Ол тұрғындардың ұсынылып отырған тау-кен жобасына деген көзқарасын нақты бейнелейді. Ауыл шаруашылығы олардың негізгі табыс көзі ғана емес, сонымен қатар олардың өмір салты, мәдениеті және Тамбогранде халқы ретіндегі өзіндік ерекшелігін көрсетеді. Тау-кен жобасы оларды аймақтың бір бөлігін тастап кетуге мәжбүр етеді, ондаған жылдар бойы үй деп білген жерлерін қалдыруға мәжбүрлейді. Перудегі бірнеше тау-кен жобалары – Янакоча, Ла Ороя, Серро-де-Паско, Уармей сияқты – қоршаған ортаға зор зиян келтірді. Кейбір жағдайларда "жеке және мемлекеттік тау-кен кәсіпорындарының кездейсоқ немесе тиімсіз басқаруынан туындаған ауыр ластану және адамдардың улануы" болды. Тұрғындар бұл оқиғаның Тамбограндеге де орын алып, "қайта орнатуға келмейтін зиян" келтіруінен қорқады. "Piura Life and Agriculture" және басқа да үкіметтік емес ұйымдар канадалық тау-кен компаниясының қоршаған ортаға аз немесе ешқандай зиян келтірмейтіні туралы мәлімдемелеріне қарсы дәлелдер келтіру үшін бірікті. Олар тау-кен жобасының судың көп мөлшерін қажет етуіне байланысты орманды жоюға әкелуі мүмкін екенін, сумен жабдықтауға және Эль-Ниньо және Пиура сияқты жақын жердегі өзендерге әсер ететін ластануға, олардың ішілуі мүмкін екеніне және қоршаған ортаның салдарынан ауыл шаруашылығы өндірісінің төмендеуіне алып келуі мүмкін екенін айтты. Олар осы экологиялық тәуекелдерді "қабылдауға тым жоғары" деп бағалады. Жобаның үкімет жасайтын экологиялық сараптамасына күмәнданып, OXFAM өз есебін тапсырды және бұрын айтқандай қорытындыларға келді, сондай-ақ үкіметтің әдістемесі мен тәсілінің дұрыс еместігін сипаттады. Сондай-ақ, Тамбогранде мен Манхэттен Минералдары арасындағы дау кезінде үкіметтің бейтараптығына қатысты алаңдаушылықтар туындады, өйткені үкімет Манхэттен Минералдарының 25% үлесіне ие болды.

Манхэттен минералдар

"Біздің компанияның Тамбограндеде даму үшін нақты ұсынысы бар. Бұл үш нақты әлеуметтік және экономикалық аспектіні қамтитын ұсыныс, ол Тамбограндедегі мыңдаған балалар мен ересектерді мазалаған көптеген мәселелерді шешеді", - деді 2003 жылы BBC тілшісіне "Манхэттен Минералс" президенті Америко Виллафуэрте, бұл тау-кен жобасы Тамбогранде халқының өмірін қалай жақсартатынын түсіндіре отырып. Осылайша, канадалық тау-кен компаниясы қоғамдық пікірде таратуға тырысқан "баяндама" осы болды. Олар тау-кен жобасының әсерін және Тамбограндедегі экономикалық жағдайды зерттеген есеп дайындады, осылайша жобаны қолдау үшін халықты сендіруге ұмтылды. Есепте Перудің басқа аймақтарымен салыстырғанда өмір сүру деңгейінің төмендігі, топырақтың деградациясы, орташа табыс және нәрестелер арасындағы өлім-жітім көрсеткіштері айтылды, бұл Тамбограндеде өзгерістер қажет екенін көрсетеді. Есепте көрсетілгендей, бұл өзгеріс – Тамбогранде экономикасын жақсартатын тау-кен өндірісі болар еді. Тау-кен жобасы осы аймаққа ғана емес, бүкіл елге көбірек шетелдік инвестиция әкелер еді. "Манхэттен Минералс" компаниясы үйлерін және жұмыстарын жоғалтқан адамдарға баспана ұсынатынын уәде берді, осылайша тұрғындарға тиімсіз әсерін азайтуға тырысты.

ҮЕҰ қатысуы

Намазшылар Тамбогранде қорғаныс фронты ("Фронт") құрды, халық арасында қолдау жинау және өздерін ұйымдастырып, Манхэттен Минералға қарсы біртұтас болу үшін. Оның құрамына Тамбогранде жергілікті басшылары кірді. Алайда, Фронттың ауқымы, ұйымдастыру және ресурстармен шектеулі болды, себебі ол тек фермерлер мен тұрғындардан тұрды. Бірақ, үкіметтік емес ұйымдармен (ҮЕҰ) серіктестік орнату арқылы олардың дауысы күшейді, және әр ҮЕҰ ұйымда әртүрлі рөл атқарды. Кейбіреулері қаржылай көмек көрсетіп, әлемдік байланыстар ұсынды, ал басқалары қауымға кен өндіру жобасына қарсы стратегия жасауға көмектесті. Олардың барлығы "тасуды" күшейтіп, кен өндіру жобасы Тамбогранде қоршаған ортасына, мәдениетіне және өмір салтына ғана зиян келтіретінін жеткізді. Бұл коалицияға OXFAM, CONACAMI, Piura Life and Agriculture, CREA Pueblo, жергілікті католик шіркеуі және Минералды саясат орталығы, Коста-Рика мен Эквадордан келген Жердің достары сияқты бірнеше ҮЕҰ экологиялық топтары кірді. Перудың кен өндірісінен зардап шеккен қауымдастықтардың ұлттық конфедерациясы (CONACAMI) "1990 жылдардан бері кен өндірісінің өрлеуіне" қарсы наразылықтарды ұйымдастырып, "бір миллионға дейін адамды" жинады, себебі бұл кен компаниялары "Перу шаруа қауымдастықтарының" кен ресурстарын пайдаланып, олардың денсаулығы мен әл-ауқатына ұрпақтан ұрпаққа қауіп төндіреді деп сенді. CONACAMI Фронттан фермерлерге ақпарат жеткізіп, көмектесті. Кедейлікті жоюға бағытталған OXFAM ұйымы оқиғаны одан әрі дамытып, қақтығысты түсіндірді. Ол кен өндіру жобаларымен бірге жүретін үкіметтік процестерді, мысалы, экологиялық сараптаманы қарастырды. OXFAM-ға қосылғанға дейін мұндай сараптаманың бар екеніне ешкім хабардар болған жоқ, және OXFAM сараптамадағы кейбір кемшіліктерді атап көрсетіп, жобаның экологиялық тәуекелдерін және бұрынғы елдердегі кен өндірумен байланысты қақтығыстарды баяндаған өз талдауын жасады. Бұл білімді ол тұрғындармен және кен өндіру жобасына қарсы шығатын халықаралық ұйымдармен бөлісті. Бір мүшесі айтқандай, "ҮЕҰ болмаса, [тамбогранделіктерге] қарсы тұру қиын болар еді. Олардың көпшілігінің тәжірибесі жоқ, көптегендері бастауыш білімді ғана аяқтаған". Оларсыз Манхэттен Минерал сияқты ірі корпорацияға қарсы ұйымдасу қиын болар еді. Оның айтуынша, мүшелердің көпшілігі бастауыш білім алған, бұл оларға белгілі бір шекке дейін ғана көмектесер еді. Алайда, олардың көмегімен олар өз дауыстарын жеткізе алды және өз хабарларын тарата алды. Тамбограндедегі табыс кен өндіру жобасын тоқтатудағы қауымдастықтың жетістігі Перудегі наразылықтардың жаңа толқынына шабыт берді.

Перудің тау-кен өндірісінің болашағы

Перу әлі де тау-кен өндірісі үшін маңызды аймақ болып табылады, әлемдегі ең ірі алтын кен орындарының бірі осында орналасқан. Перудегі барлық кірістердің 29% тау-кен өндірісінен түседі, ал тау-кен өнеркәсібі Перуде зор ықпалға ие. The Economist журналы Латын Америкасында тұрақты дамуға мүмкіндік бар екенін және тау-кен корпорацияларының жергілікті қауымдастықтармен бірлесіп жұмыс істеуі қажет екенін айтады, сондай-ақ бұл корпорациялар сыншылардың ойынша қарағанда көбірек мақтауға лайық. Перудегі кедейлік деңгейі жаңа дамулардың арқасында біртіндеп төмендегені және егер тау-кен корпорациялары Gold Fields тәжірибесін үлгі етсе, корпорация да, халық та ынтымақтастықтан пайда көретіні атап өтілді. Тамбогранде болған жағдайда, Manhattan Minerals Gold Fields тәжірибесін үлгі етпеген немесе қауымдастықпен жұмыс істемеген сияқты, бұл олардың арасындағы сенімді қалыптастыруға мүмкіндік берген болар еді. Перудегі осы тау-кен өндірісі жобаларының әртүрлі қатысушыларының әртүрлі көзқарастары бар. The Economist Gold Fields компаниясының Янакочада жаңа тау-кен жобасын бастау жоспары 2004 жылы үлкен наразылықтарға себеп болғанын, бірақ олар жобаға қолдау табуға жеткенін жазады, себебі Gold Fields "көп тыңдап, айналасындағы адамдардың тұрмыс деңгейін жақсартуға" кепілдік берді. тегтер автоматты түрде осы жерде пайда болады.