Кіріспе

Нью-Йорк штатының Ньюбург қаласындағы террористік қастандық, 1783 жылы АҚШ-тағы әскери төңкеріс әрекеті.

Ньюбургтік қастандық – 1783 жылғы наурызда Америка революциялық соғысының аяқталу кезеңінде Континенттік армия басшылары жасаған сәтсіз, көрінеу қатерлі әрекет. Армияның қолбасшысы Джордж Вашингтон сарбаздарды тыныштандырып, еңбек ақысын қайтаруға көмектесті. Бұл қастандықты Конфедерация Конгресінің мүшелері ұйымдастырған болуы мүмкін, олар 1783 жылдың 10 наурызында Ньюбургтағы (Нью-Йорк) әскер лагерінде анонимді хат таратты. Сарбаздар біраз уақыттан бері жалақы алмағандықтан және уәделенген зейнетақылары төленбегендіктен наразы болды. Хатта мәселені шешу үшін Конгреске қарсы белгілі бір шаралар қолдану керектігі жазылған. Хатты генерал Горацио Гейтстің көмекшісі майор Джон Армстронг жазған деген болжам бар, алайда авторлық және оның негізгі идеялары тарихи пікірталас тудырады. Бас қолбасшы Джордж Вашингтон офицерлеріне Конгрестің басымдығын қолдауға шақырып, эмоционалды сөз сөйлеген арқылы бүлік туралы кез келген қауесеттерді тоқтатты. Одан көп ұзамай Конгресс бұрын қабылдамаған келісімді мақұлдады: ол жалақының бір бөлігін қаржыландырып, сарбаздарға өмір бойы жартылай жалақы төлеудің орнына бес жылға толық жалақы берді. Осы оқиғаларға қатысқан көптеген адамдардың ниеттері талқыланып жүр. Көптеген тарихшылар бұл жоспарды азаматтық адамдар ұйымдастырғанын айтады. Олардың мақсаты – Конгрессті әскерилерге берген уәделерін орындауға мәжбүрлеу еді. Кейбір тарихшылар әскерде төңкеріс жасау мүмкіндігі қарастырылғанын алға тартады, ал басқалары бұл пікірге қарсы тұрады. Оқиғаға қатысы бар әскери шенеуніктермен байланыста болған конгрессмендердің нақты ниеттері де талқыланып жатыр.

Өмірбаян

1781 жылғы қазанда Йорктаун қоршауында британдықтардың жеңілісінен кейін Солтүстік Америкада американдық Тәуелсіздік соғысы баяулады және британдық және американдық дипломаттар арасында бейбіт келіссөздер басталды. Нью-Йорктегі Ньюбург қаласында орналасқан американдық Континенттік армиясы британдықтар басып алған Нью-Йорк қаласын қадағалап отырды. Соғыстың аяқталуы мен Континенттік армияның таратылуы жақындағанда, ұзақ уақыттан бері жалақы алмаған сарбаздар Конфедерация Конгресі бұрынғы уәделерін – артта қалған жалақы мен зейнетақыны – орындамай қояды деп қауіптенді. Конгресс 1780 жылы Континенттік офицерлерге қызметтен шығарылғанда жалақысының жартысын өмір бойына алатын зейнетақы уәде берген. Қаржыгер Роберт Моррис 1782 жылдың басында шығындарды үнемдеу мақсатымен армияға жалақы төлеуді тоқтатты, соғыс аяқталғаннан кейін қарыздар өтеледі деп мәлімдеді. 1782 жыл бойы бұл мәселелер Конгресте және Ньюбургтегі армия лагерінде жиі талқыланды, ал жеке сарбаздардың көптеген меморандумдары мен өтініштері Конгресс талқысына елеулі әсер етпеді. Бірқатар офицерлер генерал Генри Нокс басшылығымен ұйымдасып, Конгреске меморандум жобасын жасады. Жеткілікті жалпы офицерлердің қол қойғандықтан, оны бірнеше наразылардың жұмысы деп оңай жоққа шығаруға болмайтын меморандумды генерал Александр Макдугалл, полковниктер Джон Брукс және Матиас Огденнен тұратын делегация 1782 жылғы желтоқсанның соңында Конгреске жеткізді. Онда айлар бойы төленбеген жалақыға наразылық білдіріліп, жартылай зейнетақы төленбей қалу мүмкіндігіне алаңдаушылық білдірілді. Олар өмір бойы жартылай зейнетақы алудың орнына біржолғы төлемді қабылдауды ұсынды. Сондай-ақ, онда «олардың [армияның] шыдамдылығына тағы қандай да бір сынақ жасалса, оның қатаң салдары болуы мүмкін» деген еңбектік ескерту айтылды. 1782 жылғы қарашада штаттар Конфедерация мақалаларына түзету енгізуге бағытталған Конгрестің импорттық тарифті енгізуге мүмкіндік беруге қатысты ұсынысын қабылдаудан бас тартты, ал кейбір штаттар өз өкілдеріне өмір бойы зейнетақының кез келген түрін қолдауға тыйым салатын заңдар қабылдады. Конгрестегі «ұлтшыл» фракцияның мүшелері, салық ұсынысын қолдаған (оның ішінде Роберт Моррис, Гувернер Моррис, Джеймс Мэдисон және Александр Гамильтон) армияны қаржыландыру мәселесі Конгреске өз кірісін өндіру мүмкіндігін алу үшін пайдалы құрал болатынына сенді. Олар шаралар қабылдады және Конн үш «қастандық» жетекшісін анықтады: Гамильтон, Роберт Моррис және Гувернер Моррис. Джек Н. Раков Роберт Моррис басшылығын атап өтті. Армия делегациясы алдымен Роберт Моррис және басқа да ұлтшылдармен кездесті. Саясаткерлер Макдугаллды армия қаржы іздеу кезінде ынтымақтаса беруінің маңыздылығына көндірді. Олардың үміті армияның талаптарын үкіметтің басқа кредиторларының талаптарымен байланыстырып, қарсы конгрессмендерді әрекет етуге мәжбүрлеу болды. 6 қаңтарда Конгресс армияның меморандумына қатысты мәселені қарау үшін комитет құрды. Ол алғаш Роберт Морриспен кездесті, ол армияның талаптарын қанағаттандыру үшін қаражат жоқ екенін және үкіметтік операцияларға қарыз алу үшін кіріс ағынының дәлелін ұсыну қажет екенін мәлімдеді. 13 қаңтарда Макдугаллмен кездескенде генерал Ньюбургтегі наразылықтың аяусыз суретін суреттеді; полковник Брукс «көңіл көшіру [армияны] соқырлыққа түсіруі мүмкін» деп ойлады. 22 қаңтарда Конгресс комитет баяндамасын талқылау үшін жиналғанда, Роберт Моррис өзінің отставкасын ұсынып, органды таң қалдырды, бұл жағдайды шиеленістірді. Зейнетақы мәселесіне қатысты қаржыландыру схемасы туралы пікірталас өрбіді. Ұлтшылдар екі рет органды ауыспалы зейнетақы схемасын қабылдауға шақырды (өмір бойы емес, белгіленген уақыттан кейін аяқталатын), бірақ ол екі рет те қабылданбады. 4 ақпанда екінші рет қабылдамағаннан кейін шиеленісті одан әрі көтеруге бағытталған жоспар қалыптаса бастады. Төрт күннен кейін полковник Брукс армия басшылығының ұлттық жоспармен келісуін алу үшін Ньюбургке тапсырмамен жіберілді. Гувернер Моррис армия басшылығын қажетті өзгерістерді бекіту үшін штат заң шығарушы органдарымен өз ықпалын пайдалануға шақырды. 12 ақпанда Макдугалл генерал Нокске (Брут псевдонимімен қол қойылған) хат жіберіп, армия төлем алғанға дейін таратылудан бас тарту арқылы көтеріліс жасауға мәжбүр болуы мүмкін екенін айтты. Ол Ноксқа тікелей қадам жасамауын, бірақ «оқиғаларға дайындыққа бір сәт те уақыт кетірмеуін» өтінді. Тарихшы Ричард Конн бұл хабарламалардың мақсаты Конгреске немесе штаттарға қарсы төңкеріс немесе әскери әрекеттерді қоздыру емес, егер армия таратылмайынша, қарсыластарға қарсы саяси қару ретінде пайдалану болғанын айтады. Ұлтшылдар басқа деңгейдегі офицерлердің көптеген тобының генерал Вашингтон басшылығына наразы екенін және ұзақ жылдар бойы Вашингтонның қарсыласы болған генерал Горацио Гейтс лагеріне тартылғанын білді. Конн бұл офицерлерді ұлтшылдар қажет болған жағдайда төңкеріске ұқсас нәрсені жасау үшін пайдалана алады деп санайды. 13 ақпанда Парижде алдын ала бейбіт келісімге қол жеткізілгені туралы хабарлардың таралуы ұлтшылдардың алаңдауын күшейтті. Александр Гамильтон сол күні генерал Вашингтонға хат жазып, армия қатарындағы наразылық мүмкіндігі туралы ескертіп, оған армияның ашуын «басқаруға» шақырды. Вашингтон өзінің офицерлері мен сарбаздарының жағдайына, сондай-ақ Конгрестегілерге де көңіл білдірді, бірақ армияны азаматтық үкіметке қарсы пайдаланбайтынын мәлімдеді. Вашингтон мұндай әрекет олардың барлығы күрескен республикалық принциптерді бұзу болар деп сенді. Конгрестің ұлтшылдары Нокс Конгреске армия наразылықтарын үнемі қолдау көрсеткеніне қарамастан, ол кез келген сахналаған әрекетке қатыса ма, жоқ па, екіұшты болды. Ақпанның 21 күні жазылған хаттарында Нокс армияның күшін тек «Американың бостандықтарының жауына» қарсы пайдалануды үміттенедінін анық көрсетті. Ақпанның 25 және 26 күндері Филадельфияда белсенділік күшейді, бұл Нокс хаттарының келуіне байланысты болуы мүмкін. Ұлтшылдар Конгрестен өз бағдарламаларын ілгерілетуде сәттілікке жете алмады және армияның тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықты қайта-қайта айта берді. 8 наурызда Пенсильвания полковнигі Уолтер Стюарт Ньюбургке келді және Филадельфиядағы жағдайдың нашар екенін білді. Оның Ньюбургке қозғалысы Вашингтонның бұйрығымен жасалған (ол аурудан жазылғаннан кейін қызметіне оралды) және бұл көп назар аудармайды. Оның лагердегі әрекеттері туралы толық мәлімет жоқ, бірақ ол келгеннен кейін генерал Гейтспен кездескені анық. Бірнеше сағаттан кейін Ньюбург лагерінде армия талаптары орындалмағанша таратудан бас тартады деген қауесет тарады.

Жиналыс шақыру

10 наурыз күні таңертең әскер лагерінде қолтаңбасыз хат тарала бастады. Кейін генерал Гейтстің көмекшісі майор Джон Армстронг кіші жазған деп танылған хат армияның жағдайы мен Конгресс қолдауының жетіспеушілігін айыптап, армияны Конгресске ультиматум жіберуге шақырды. Сол күні келесі күні сағат 11-де барлық майдандық офицерлердің кездесуіне анонимді шақыру жарияланды. Бастапқыда бірінші хатты лагерден тыс адамдардың жұмысы деп ойлаған Вашингтон (оның ішінде Гувернер Моррис ықтимал автор ретінде аталды), екінші хаттың осы жылдамдықпен пайда болғанын ескере отырып, бұл мүмкін емес екенін мойындауға мәжбүр болды. 15 наурыздағы кездесу лагерьдегі 12 метрге 21 метрге (40 футка 70 футқа) созылатын "Жаңа ғимаратта" немесе "Храмда" өтті. Гейтс кездесуді ашқаннан кейін, Вашингтон ғимаратқа кірді, бұл бәріне таң қалдырды. Ол офицерлермен сөйлесуді сұрады, ал таңырқанған Гейтс сөзден бас тартты. Вашингтон өзінің көптен бері жалақы алмаған офицерлерінің бет-әлпетінен олардың ашулы екенін және бұрынғыдай құрмет көрсетпейтінін байқады. Одан кейін Вашингтон қысқа, бірақ құлшынысты сөйлеген сөзін, қазір Ньюбург үндеуі деп аталатынын, шыдамдылыққа шақырды. Оның хабары бойынша, олар "азаматтық даудың есіктерін ашуға және біздің өркендеген мемлекетімізді қанға батыруға тырысатын" кез келген адамға қарсы тұру керек. Содан кейін ол офицерлерге оқып беру үшін Конгресс мүшесінің хатын ұсынды. Ол оған қарап, сөзсіз ойланып тұрды. Содан кейін ол қалтасынан жаңа көзілдірігін алды, оны бұрын көбісі көрмеген еді. Ол былай деді: "Мырзалар, маған көзілдірігімді киюге рұқсат етіңіздер, себебі мен тек ақшыл ғана емес, сонымен қатар ел қызметінде көзім де нашарлап, жартылай соқыр болып қалдым." Бұл офицерлерге Вашингтонның олар сияқты, Революция үшін көп құрбандық бергенін түсіндірді. Олардың көпшілігі онымен бірнеше жыл бойы тығыз жұмыс істеген әріптестері еді. Көптеген адамдар көздеріне жас алды, ал ол хатты оқығанда бұл құпия жоспар құлап, олардың арасындағы шиеленіс сейілді. Содан кейін ол бөлмеден шығып кетті, ал генерал Нокс және басқалар адалдықтарын растайтын қаулылар ұсынды. Нокс пен полковник Брукс тиісті қаулы жобасын дайындау үшін комиссияға тағайындалды. Ассамблеяның көпшілігі қолдаған қаулыда Конгресске деген "өзексіз сенім" және осы аптаның басында жарияланған заңсыз ұсыныстарға "назары мен жек көрінісі" білдірілді. Тарихшы Ричард Кон бүкіл кездесуді Вашингтон, Нокс және олардың жақтастары мұқият жоспарлап, сахналаған деп санайды.

Салдары

Генерал Вашингтон Конгреске анонимді хаттардың көшірмелерін жіберді. Бұл "алаңдатарлық хабар" (Джеймс Мэдисон айтқандай) Конгресс зейнетақы мәселелерін талқылап жатқан кезде келді. Олар сол кезде жоғары спекуляциялық болған мемлекеттік облигацияларды алды, бірақ жаңа үкімет 1790 жылы оларды доллардың 100 пайызына (яғни толық құнға) сатып алды. Әскерлер наразылық білдіруді жалғастырды, тәртіпсіздік сержанттар мен капралдарға дейін тарады. Қақтығыстар болды және бүлік қаупі туды. Вашингтон штаттар жалақы төлеуге ақша тапқанға дейін армияны сақтап тұру туралы ұсыныстарды қабылдамады. 1783 жылдың 19 сәуірінде оның күндізгі бұйрығы Ұлыбританияға қарсы жаулық әрекеттердің аяқталғанын жариялады. Конгресс оған армияны таратуға бұйрық берді, өйткені барлығы 10 000 адамнан тұратын үлкен армияның енді қажеті жоқ екеніне келісті, ал сарбаздар үйлеріне қайтуға асығып жатты. Конгресс әр сарбазға үш айлық жалақы берді, бірақ қаражаты болмағандықтан Роберт Моррис сарбаздарға 800 000 долларлық жеке вексельдер берді. Көптеген сарбаздар осы вексельдерді спекулянттарға сатты, тіпті кейбіреулері лагерден шықпай тұрып, үйлеріне қайту үшін сатты. Келесі бірнеше айда Континентальдық армияның көп бөлігі демобилизацияланды, бірақ көптеген қатардағы сарбаздар бұл іс жүзінде тарату екенін түсінді. Армия 1783 жылдың қарашасында ресми түрде таратылды, Вест-Пойнтта және бірнеше шашыраңқы шекаралық бекеттерде шағын күш қалды. 1783 жылдың маусымында Филадельфияда жалақыға байланысты наразылық қайтадан көтерілді. Маңызды қателіктердің салдарынан, Пенсильвания штатының шығысындағы әскерлер Морристің вексельдері таратылмас бұрын босатылатынына сендірілді және наразылық білдіру үшін қалаға аттанды. Пенсильвания президенті Джон Дикинсон отаршылдарды шақырудан бас тартты (олар көтерілісшілерді қолдауы мүмкін деп ойлады), ал Конгресс Нью-Джерси штатының Принстон қаласына көшуді шешті. Ньюбург ісіне қатысқан бірнеше адамның (әсіресе Уолтер Стюарт, Джон Армстронг және Гувернер Моррис) осы көтерілісте де рөл атқарған болуы мүмкін деген айғақтар бар. Революциялық соғыс ардагерлеріне зейнетақы беру үшін көптеген заңдар қабылданғанымен, ең бастысы 1832 жылғы Зейнетақы заңы, соғыста шайқасқан құлдарға зейнетақы берілмеді, олардың бірі - Жейу Грант. Грант 1832 жылы зейнетақыға өтініш бергенде, Революциялық соғыс кезінде ол Ұлыбритания әскерінде қызмет етуге мәжбүр болмау үшін Жаңа Англиядан келген лоялистің құлынан қашып кеткенін мәлімдеді. 1834 жылы Гранттың құл болып қашуына байланысты өтініш қабылданбады. Алайда, көптеген босатылған құлдар мен иелерінің рұқсатымен әскери қызметке түскен құлдарға, мысалы, Джеффри Брейске 1821 жылы зейнетақы берілді.

Тарихи талдау

Тарихшы Ричард Кон адамдардың жеке басы және олардың ниеттері туралы бірқатар маңызды мәліметтер әлі де белгісіз және, мүмкін, ешқашан белгілі болмайтынын жазды. Мысалы, полковниктер Брукс пен Стюарт, оқиғаның басты хабаршылары, қаншалықты білгені нақты белгісіз. Гейтс тобының ниеті талқылаудың нысаны болды: Кон, олардың тікелей әрекеттерді ұйымдастыруға ниеттенгендерін айтады (бірақ бұл міндетті түрде дәстүрлі төңкеріс түрінде бола бермейді деп ескертеді), ал тарихшы Пол Дэвид Нельсон Конның тезисі негізсіз және бастапқы деректермен жеткілікті дәлелденбегенін мәлімдейді. 1783 жылғы маусымда генерал Гейтс жазған хат келіспеушілікті көрсетеді: Гейтс хатта оқиғаның мақсаты Конгреске қысым көрсету болғанын жазды. Кон Гейтстің оқиғадан кейін іздерін жасыру үшін жазғанын алға тартады, ал Нельсон Гейтс оқиға туралы шыншыл баяндама беріп отыр деп санайды. Тарихшы С. Эдвард Скин Конның жағдайы нашар екенін жазады, себебі ол жазбаша мәлімдемелерді түсіндіруге көп сүйенетін және айыпталушылардың іс-әрекеттерімен толық қолдау таппайды. Мысалы, Брукс пен Стюарт келгенге дейін Ньюбург лагерінде наразылық сезімдері айқын байқалмағанын көрсететін көптеген дәлелдер бар екенін атап өтеді; Кон лагердегі тыныштық бақытсыздықтың жасырын ағымдарын жасырғанын айтады. Вашингтонның штабында оқиға кезінде қызмет еткен Дэвид Кобб 1825 жылы: «Мен АҚШ республикалық үкімет түрі үшін тек Джордж Вашингтонның берік және қауқарлы республикалық көзқарастарына қарыз екенін қабылдадым» деп жазды. Скин бұл оқиға Вашингтонның беделін едәуір арттырғанын атап өтеді. Дэвид Хедтың «Бейбітшілік дағдарысы: Джордж Вашингтон, Ньюбург қастандығы және американдық революцияның тағдыры» (2019) кітабы кез келген қастандықтың бар екендігіне күмән келтіреді, кемінде Вашингтонның армия басшылығына ұйымдасқан қарсылыққа қатысты. Хед қастандық көрінісінің себебі офицерлер мен Конгресс мүшелерінің арасындағы әңгімелер мен уәделер екенін, олар офицерлердің талаптарын күштірек ұлттық үкімет құру үшін пайдалануға тырысқанын айтады. Хед аңызға айналған қастандықты жоққа шығарса да, офицерлердің жалақысы мен зейнетақысы жөніндегі даулар Конфедерация Конгресінің заңдылығына және штат пен федералды билік арасындағы тепе-теңдікке қауіп төндіргенін және Вашингтон оларды қорғауға тырысқанын нақты көрсетеді.