Кіріспе

Қарыз түрі
Тек пайыздық несие – қарыз алушының несие мерзімінің бір бөлігінде немесе толығымен тек пайыз төлейтін, ал негізгі сомасы пайыздық кезеңде өзгермейтін несие. Пайыздық кезең аяқталғаннан кейін қарыз алушы басқа тек пайыздық ипотеканы қайта келісуге, негізгі қарызды төлеуге, немесе алдын ала келісілген жағдайда, қарыз алушының қалауынша негізгі қарыз бен пайыздық төлемдерді (амортизациялық) жүзеге асыратын несиеге ауысуға міндетті.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та бес немесе он жылдық тек пайыз төлеу кезеңі қалыпты жағдай. Осы мерзімнен кейін негізгі сома қалған мерзімге амортизацияланады. Яғни, егер қарыз алушыда 30 жылдық ипотекалық несие болса және алғашқы 10 жыл тек пайыз төлеуден тұрса, онда алғашқы 10 жылдың соңында негізгі сома қалған 20 жылға амортизацияланады. Практикалық нәтижесінде, алғашқы төлемдер (тек пайыз төлеу кезеңінде) кейінгі төлемдерге қарағанда айтарлықтай төмен болады. Бұл қарыз алушыға үлкен икемділік береді, себебі қарыз алушы негізгі соманы төлеуге міндетті емес. Шындығында, бұл қарыз алушыға несие мерзімінде жалақысын едәуір арттыруды күтетін адамға, басқа жағдайда төлей алмайтын соманы қарызға алуға немесе инвесторларға басқаша мүмкін болмайтын ақша ағынын жасауға мүмкіндік береді. Ипотеканың тек пайыз төлеу жылдарында, қарыз алушы негізгі сома бойынша қосымша төлемдер жасамаса, несие сомасы азаймайды. Дәстүрлі амортизациялық ипотекада төлемнің негізгі сомаға бөлігі, алғашқы жылдары пайызға бөлігінен (тек пайыз төлеу кезеңімен салыстырылатын уақыт аралығы) әлдеқайда аз болады. Тек пайыз төлеу несиелері несие берушілер үшін белгілі бір тәуекелді білдіреді, сондықтан оларға сәл жоғары пайыздық мөлшерлеме қолданылады. Аз немесе мүлдем бастапқы төлеммен қатар, өзгермелі мөлшерлемелі (ARM) тек пайыз төлеу ипотекасы сатып алушының тым көп тәуекелге баруын көрсетеді, әсіресе егер сатып алушы консервативті несие талаптарына сай келмейтін болса. Үй иесі тек пайыз төлеу несиесімен капитал құрмағандықтан, қарыз алушы үйді сатуға немесе қайта қаржыландыруға дайын болған кездегі нарық жағдайына байланысты зиян көруі мүмкін. Қарыз алушы тек пайыз төлеу кезеңінің соңында жоғары тұрақты амортизацияланған төлемдерді төлей алмауы, капиталдың жетіспеуінен қайта қаржыландыра алмауы және тұрғын үйге сұраныс төмендеген жағдайда сата алмауы мүмкін. Үй бағасының өсуіне сенудің тәуекелдік аспектісіне байланысты, көптеген қаржы сарапшылары, мысалы, Суз Орман, қарыз алушының басқа жағдайда талапқа сай келмейтін тек пайыз төлеу несиелерін алуға кеңес бермейді. Үй бағасының өсуіне негізделген тек пайыз төлеу несиелерінің түрлері теріс амортизациялық несиелер болып табылады, оларды көптеген қаржы институттары 2008 жылдың ортасында тоқтатты. 2008 жылғы қаржы дағдарысынан бұрын Чикаго Федералды резервтік банкі жариялаған зерттеуде американдықтардың көпшілігі ипотекалық несиелерді төлеудің орнына салықты кейінге қалдыру шоттарын толтырудан пайда көре алатыны айтылды. Үй иелері кейде зейнетке қатысу үшін ай сайынғы ақшаны босату үшін тек пайыз төлеу несиелерін пайдаланады. 3,4 миллион отбасы зейнетақына ешқандай үлес қоспайды, бірақ ипотекасын жылдамдатып төлейді. "Шығанақ" газетінде келтірілген Чикаго Федералды резервтік банкінің зерттеуіне сәйкес, "Осы отбасылар жылдам ипотека төлеміне салған әрбір доллар үшін 11 центтен 17 центке дейін шығынға ұшырайды".

Ұлыбритания

Пайыздық несиелер – бұл өте көп құнсызданбайтын активтерді сатып алу үшін ақша қарыздастырудың танымал жолдары, оларды несие мерзімі аяқталғаннан кейін сату арқылы несие сомасын қайтаруға болады. Мысалы, екінші үйлер немесе басқа біреулерге жалға беру мақсатымен сатып алынған жылжымайтын мүлік. 1980 және 1990 жылдары Ұлыбританияда үй сатып алудың кең таралған тәсілі – пайыздық несиені қорландыру полисімен біріктіру болды, бұл комбинация қорландыру ипотекасы деп аталды. Үй иелеріне қорландыру полисі ипотеканы жабатыны және қосымша біржолғы төлем беретіні айтылды. Осы полистердің көпшілігі дұрыс басқарылмады және уәделенген соманы төлей алмады, ал кейбіреулері тіпті ипотека сомасын да жаба алмады. Бұл дұрыс емес сату, сонымен қатар 1990 жылдардың соңындағы қор нарығының нашар көрсеткіштерінің салдарынан, қорландыру ипотекасының танымалдылығы төмендеді.

Үндістан

Бұрын мемлекеттік банктер басым болған Үндістан банктік секторына жеке банктердің енуінен кейін, тек пайыз төленетін несиелер пайда болды. Мұндай несиелерді алу үшін қарыз алушы банкке кепіл (мысалы, алтын бұйымдар) немесе оған қатысты құжаттарды (үй қағаздары) ұсыну керек. Алтын несиелері – Үндістандағы ең көп таралған пайыз төленетін несиелердің бірі.

Сингапур

Сингапурда 2009 жылдың 14 қыркүйегінен бастап тек пайыз төленетін ипотекаларға тыйым салынған. Бұл тыйымның себебі – мұндай ипотекалар жылжымайтын мүлікке қатысты спекуляцияларды ынталандырады. Сатып алушылар жеке үйді құрылысы аяқталмас бұрын сатып алып, мүлік дайын болғанға дейін тек ипотекалық сыйлықақыны төлейді. Құрылыс кезеңінде ай сайынғы төлемнің (тек пайыз) төмен болуына байланысты, кейбір инвесторлар үйді құрылыс аяқталмас бұрын пайда табу мақсатымен сатып алады.

Экономикалық әсерлері

Кейде тек пайыздық бағалы қағаздар құрылымды бағалы қағаздардан, әсіресе, ипотекалық облигациялардан (CMO) жасанды түрде жасалады. Бағалы қағаздардың (әдетте ипотекалық несиелердің) жиынтығы құрылып, транштарға бөлінеді; негізгі қарыздардан түскен ақшалай қаражат алдын ала белгіленген ережелерге сәйкес транштар арқылы таралдырылады. Тек пайыздық (IO) бағалы қағазы – транштардың бір түрі, ол әдетте тек негізгі (PO) траншпен бірге жасалады. Бұл транштар екі түрлі инвесторға арналған: ағымдағы кірістілігін арттыруға тырысатындар (IO арқылы) немесе несиелердің мерзімінен бұрын өтелуіне байланысты тәуекелді азайтуға тырысатындар (PO арқылы). IO және PO бойынша инвестициялық кірістің көлемі ипотекалық несиелердің мерзімінен бұрын өтелу деңгейіне тікелей байланысты және инвесторларға әртүрлі алдын ала төлем күтулерінен пайда алуға мүмкіндік береді. АҚШ нарықтарының көптеген жерлерінде 2000 жылдардың басында бес жыл ішінде үй бағасы төрт есеге дейін өсті. Тек пайыздық несиелер сол кезеңде үй иелеріне көбірек үй сатып алуға және бағаның өсуінен пайда табуға көмектесті. Дегенмен, тек пайыздық несиелер кейіннен тұрғын үй бағасының көтерілуіне үлкен үлес қосты, себебі өзгермелі ставкалы қарыз алушылар толық индекстелген ставканы төлей алмады. Тұрғын үй бағасы төмендеген кезде тек пайыздық несиелер қарыз алушылар үшін тиімсіз болады, себебі ипотека сомасы үйдің құнынан асып кетеді.