Кіріспе

Ақша беру

Қаржы саласында қарыз – бір тараптың екінші тарапқа ақша беруі, оны қайтару туралы уағдаласумен. Ақша алған адам, яғни қарыз алушы, қарызға түседі және әдетте ақшаны пайдаланғаны үшін пайыз төлеуге міндетті. Қарызды куәландыратын құжатта (мысалы, вексельде) қарыздың негізгі сомасы, қарыз берушінің талап ететін пайыздық мөлшерлемесі және қайтару күні сияқты мәліметтер көрсетіледі. Қарыз беруші мен қарыз алушы арасында белгілі бір мерзімге активтердің (немесе активтің) қайта бөлінуі жүзеге асырылады. Пайыз қарыз берушіге қарыз беруге қызығушылық тудырады. Заңмен реттелген қарызда мүміндеттемелер мен шектеулердің әрқайсысы келісімшарт арқылы қамтамасыз етіледі, сондай-ақ қарыз алушыны қарыздық міндеттемелер деп аталатын қосымша шектеулерге де тартуға болады. Бұл мақалада ақшалай қарыздар туралы баяндалса да, практикалық тұрғыда кез келген материалдық затты қарызға беруге болады. Қарыз беруші ретінде жұмыс істеу – банктер мен кредиттік карта компаниялары сияқты қаржы институттарының басты қызметтерінің бірі. Ал басқа институттар үшін облигациялар сияқты борыштық міндеттемелерді шығару – қаржыландырудың кең таралған тәсілі.

Қамтамасыз етілді

Қамтамасыз етілген несие – қарыз алушы кепілдік ретінде белгілі бір активті (мысалы, автомобиль, үй) ұсынатын қарыз түрі. Ипотекалық несие – тұрғын үй немесе коммерциялық мүлікті сатып алу үшін көптеген адамдар қолданатын, өте кең таралған несие түрі. Қарыз беруші, әдетте қаржы ұйымы, ипотека толық төленгенге дейін мүлікке кепілдік құқығын алады. Егер қарыз алушы несие бойынша міндеттемелерін орындамаса, банк заңды түрде үйді қайтарып алып, оны сатуға және өндіріп алынған соманы қайтаруға құқылы. Сол сияқты, автомобиль сатып алуға алынған несиеге автомобиль кепілдік ретінде берілуі мүмкін. Мұндай несиенің мерзімі көбінесе автомобильдің қызмет ету мерзіміне сәйкес келеді, әдетте қысқа болады. Автомобильдік несиелердің тікелей және жанама екі түрі бар. Тікелей автомобильдік несиеде банк ақшаны тұтынушыға тікелей береді. Ал жанама автомобильдік несиеде автомобиль сату орталығы (немесе оған байланысты компания) банк немесе қаржы институты мен тұтынушы арасында делдал рөлін атқарады. Қамтамасыз етілген несиелердің басқа түрлеріне – бағалы қағаздарға берілетін несиелер жатады, мысалы, акциялар, инвестициялық қорлар, облигациялар және т.б. Бұл құрал клиенттерге кепілге қойылған бағалы қағаздардың сапасына сәйкес несие шегін ұсынады. Алтын несиелері кепілге салынған заттардағы алтынның мөлшері мен сапасы бағаланғаннан кейін беріледі. Корпоративтік ұйымдар да компания активтерін, тіпті компанияның өзін кепілге қою арқылы қамтамасыз етілген несие ала алады. Қамтамасыз етілген несиелердің пайыздық ставкалары, әдетте, қамтамасыз етілмеген несиелерге қарағанда төмен болады. Көбінесе, несие беруші мекеме кепілдікке қойылған кепілдіктің сапасын бағалау үшін мамандарды (штатта немесе келісімшарт негізінде) жұмысқа тартады, содан кейін ғана несие мақұлданады.

Сұраныс

Сұраныс бойынша берілетін несиелер – бұл қысқа мерзімді несиелер, олардың әдетте қайтарудың белгілі бір мерзімі болмайды. Олардың орнына, сұраныс бойынша берілетін несиелердің пайыздық мөлшерлемесі өзгермелі болады және ол басты несие беру мөлшерлемесіне немесе басқа анықталған шарттарға сәйкес өзгереді. Несие беруші мекеме кез келген уақытта осы несиені қайтаруды талап ете алады ("шақырып алуы" мүмкін). Сұраныс бойынша берілетін несиелер кепілсіз де, кепілмен де берілуі мүмкін.

Субсидияланған

Субсидияланған несие – пайыздық ставкасы тікелей немесе жасырын субсидия арқылы төмендетілген несие. АҚШ-тағы студенттік несиелер контекстінде, студент оқуын жалғастырып жатқанда пайызы есептелмейтін несие осыған жатады.

Жеңілдікті

Жеңілдікті несие, кейде "жұмсақ несие" деп те аталады, нарықтық несиелерге қарағанда айтарлықтай жақсы шарттармен беріледі, яғни нарықтық пайыздық ставкадан төмен мөлшерлемемен, төлемді кешіктіру мерзімімен немесе екеуінің үйлесімі арқылы. Мұндай несиелерді шетелдік үкіметтер дамып келе жатқан елдерге беруі мүмкін, сондай-ақ несие беруші ұйымдардың қызметкерлеріне жәрдемақы ретінде ұсынылуы мүмкін (кейде бұған "қол жеткізу" дейді).

Нысаналы нарықтар

Қарыздар борышкер жеке адам (тұтынушы) немесе кәсіпорын екендігіне қарай да жіктелуі мүмкін.

Жеке

Жалпы жеке несиелерге ипотекалық несиелер, автокөлік несиелері, үй-жай несиелері, несие карталары, бөліп төлеу несиелері және шұғыл несиелер жатады. Осы несиелерді беру және пайыздық ставкаларын (APR) анықтауда қарыз алушының кредиттік тарихы маңызды рөл атқарады. Жеке несиелердің ай сайынғы төлемдерін төлем мерзімін ұзарта отырып төмендетуге болады, бірақ осылайша төленетін жалпы пайыз сомасы артады. Жеке несиелерді банктерден, банк емес несие берушілерден, онлайн несие берушілерден және жеке тұлғалардан алуға болады.

Коммерциялық

Кәсіпорындарға берілетін несиелер жоғарыда аталғандармен ұқсас, бірақ коммерциялық ипотекалар, корпоративтік облигациялар және мемлекеттік кепілдік берілген несиелерді де қамтиды. Бағалау кредиттік балға емес, кредиттік рейтингке сүйенеді.

Несие берудегі заңсыздықтар

Жаман ниетпен қарыз беру – қарыз беру саласындағы зәбірлеудің бір түрі. Ол әдетте қарыз алушыны өзінен артықшылыққа ие болатын жағдайға түсіру мақсатымен несие беруді қамтиды; субпримдік ипотекалық несиелер мен күнделікті несие беру – осыған екі мысал, онда ақша берушіге рұқсат берілмеген немесе реттелмеген жағдайда, несие беруші қарыз есігін ашушы деп есептелуі мүмкін. Айырықша – қарыз берушінің аса жоғары пайыз алуы – зәбірлеудің тағы бір түрі. Әртүрлі кезеңдер мен мәдениеттерде қабылданған пайыздық мөлшерлеме өзгеріп отырды, Киелі кітаптағыдай мүлдем пайызсыздықтан бастап, шексіз пайыздық мөлшерлемелерге дейін. Кейбір елдердегі кредиттік карта компаниялары тұтынушылар ұйымдары тарапынан пайдакұмарлықпен несие беруде және "қосымша төлемдер" арқылы табыс табуда айыпталып отыр. Зәбірлеу клиенттің қарыз алу арқылы несиені қайтару ниеті болмауы арқылы несие берушіні алдауы түрінде де болуы мүмкін.

АҚШ салықтары

АҚШ-та салық салу мақсатында қарыздарды басқарудың көптеген негізгі ережелері Конгресс (Ішкі кірістер кодексі) және Қазынашылық департаменті (Қазынашылық регламенттері, Ішкі кірістер кодексін түсіндіретін ережелер жиынтығы) арқылы заңдастырылған. Қарыз алушы үшін қарыз жалпы табысқа жатпайды. Қарыз беруші өзінің жалпы табысынан қарыз сомасын шегеруге құқылы емес. Төленген пайыз ақша немесе мүлік пайдаланғаны үшін қарыз берушіге төленген сыйақы болып табылады, демек қарыз берушіге пайда әкеледі немесе байлығы артады. Сондықтан, егер қарыз өтелсе, қарыз алушы, тиісінше, қарыз сомасына тең табыс алған болады. Ішкі кірістер кодексінің 61(a)(12) бөлімінде "Қарыздың өтелгенінен түсетін табыс" жалпы табыстың бір көзі ретінде тізімделген. Мысал: X, Y-ге 50 000 доллар қарызды. Егер Y қарызды өтелсе, X енді Y-ге 50 000 доллар қарыз емес. Табысты есептеу мақсатында, бұл Y, X-ке 50 000 доллар бергенмен теңестіріледі. "Қарыздың өтелгені" туралы толық ақпарат алу үшін Ішкі кірістер кодексінің 108-бөліміне (Қарыз кірісінің жойылғандығы) жүгініңіз.