Кіріспе

Ақшаны пайдалану үшін төленетін сома. Қаржы және экономика саласындағы пайыз – қарыз алушы немесе депозит қабылдайтын қаржы институтының несие берушіге немесе депозиторға негізгі соманы (яғни, алынған қарыз сомасын) қайтарудан артық соманы белгілі бір мөлшерлемемен төлеуі. Бұл қарыз алушының кредиторға немесе үшінші тарапқа төлейтін төлемнен өзгеше. Сондай-ақ, ол компанияның өз акционерлеріне (иелеріне) пайдасынан немесе резервінен төлейтін дивидендтен де ерекшеленеді, бірақ бұл алдын ала белгіленген мөлшерлеме бойынша емес, керісінше, кіріс жалпы шығындардан асып кеткен жағдайда, тәуекелге баратын кәсіпкерлердің алған сыйақысының үлесі ретінде, пропорционалды түрде төленеді. Мысалы, клиент әдетте банктен қарыз алу үшін пайыз төлейді, сондықтан банкке қарыз алған сомадан көп төлейді; немесе клиент жинақтарынан пайыз табуы мүмкін, сондықтан бастапқыда салғаннан артық соманы алады. Жинақтар жағдайында клиент – несие беруші, ал банк – қарыз алушы рөлін атқарады. Пайыз пайдадан өзгеше, себебі пайызды несие беруші алады, ал пайданы активтің, инвестицияның немесе кәсіпорынның иесі алады. (Пайыз инвестициядан түскен пайданың бір бөлігі немесе толығымен болуы мүмкін, бірақ екі ұғым есептеу тұрғысынан бір-бірінен өзгеше.) Пайыздық мөлшерлеме – белгілі бір кезеңде төленген немесе алынған пайыз сомасының қарыз немесе несие сомасына қатынасы (әдетте проценттік көрсеткіш ретінде беріледі). Күрделі пайыз дегеніміз – пайыздың негізгі сомаға қосымша, бұрынғы пайызға да есептелуі. Күрделенудің нәтижесінде қарыздың жалпы сомасы экспоненциалды түрде өседі, және оның математикалық зерттеуі e санының ашылуына әкелді. Іс жүзінде пайыз көбінесе күндізгі, айлық немесе жылдық есеппен есептеледі, ал оның әсеріне күрделену мөлшерлемесі зор ықпал етеді.

Тарих

Кредит ақшаның пайда болуына бірнеше мың жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Кредиттің алғашқы тіркелген мысалы – б.з.д. 3000 жылға жататын ежелгі шумерлік құжаттар жинағы. Олар несиелерді астық пен металдарды несиелендіру үшін жүйелі түрде қолданғанын көрсетеді. Қызығушылық концепциясының қалай пайда болғаны белгісіз, бірақ оның Шумерде қолданылуы, егер бұрын болмаса, б.з.д. 3000 жылы қалыптасқан деген тұжырымға негіз болады. Тарихшылар бұл концепцияның қазіргі мағынасы жануарларды немесе тұқымдарды өндірістік мақсаттар үшін жалға беруден туындаған болуы мүмкін деп санайды. Күрделі пайыз туралы алғашқы жазба дерек шамамен б.з.д. 2400 жылы жазылған. Жылдық пайыздық мөлшерлеме шамамен 20% құрады. Күрделі пайыз ауыл шаруашылығының дамуы үшін қажетті және қалалардың өсуіне ықпал етті. Орта Шығыс елдеріндегі қызығушылыққа қатысты дәстүрлі көзқарас оларды шығарған қоғамдардың урбанизацияланған және экономикалық жағынан дамыған сипатымен байланысты болса, еврейлердің қызығушылықты тыйым салуы көшпенді, тайпалық мәдениеттің әсерін көрсетті. Б.з.д. 2-мыңжылдықтың басында, мал немесе астыққа айырбастау үшін қолданылатын күміс өздігінен көбейе алмағандықтан, Ешнуна заңдары заңды түрде белгіленген пайыздық мөлшерлемені, әсіресе кепілдікке берілген мүлікке енгізді. Ертедегі мұсылмандар мұны риба деп атады, бүгінгі аудармада – қызығушылық алу деп түсіндіріледі. 325 жылы Никея соборы дін қызметкерлеріне айына 1%-дан жоғары (12,7% жылдық) пайызбен несие беруді, яғни өсімпұл алуды тыйым салды. Бұл ереже 9-ғасырдағы экуменикалық соборларда дін қызметкерлерінен басқа, қарапайым халыққа да қатысты қолданылды. Католик шіркеуінің қызығушылыққа қарсылығы схоластика дәуірінде күшейді, тіпті оны қорғау діни қателік саналды. Католик шіркеуінің жетекші теологы, қасиетті Тома Аквинский, қызығушылық алудың дұрыс еместігін, себебі ол "қос төлем" болып табылады – заттың өзі үшін де, оны пайдалану үшін де төлем алу деп есептеді. Орта ғасыр экономикасында қарыздар тек қажеттілік туғанда ғана (жаман егін, жұмыс орнындағы өрт) берілетін, сондықтан осындай жағдайларда қызығушылық алу моральдық тұрғыдан жарасымсыз деп саналды. Сондай-ақ, бұл моральдық тұрғыдан күмәнді деп есептелді, өйткені ақшаны несиеге беру арқылы ешқандай тауар өндірілмейді, сондықтан ол, теміршілік немесе егіншілік сияқты тікелей физикалық өнім беретін басқа қызметтерден айырмашылығы, өтемақы алмайтын еді. Осы себептен, Ислам цивилизациясында қызығушылық көбінесе кемсітілді, өйткені барлық ғалымдар Құранның қызығушылық алуға тыйым салғандығымен келіседі. Орта ғасыр заңгерлері жауапкершілікті қарыз беруді ынталандыру және өсімпұл алуға тыйым салуды айналып өту үшін бірнеше қаржылық құралдарды жасады, мысалы, Contractum trinius. Ренессанс дәуірінде адамдардың қозғалғыштығы артқаннан кейін сауда-саттық өрістегенімен қатар, кәсіпкерлерге жаңа, табысты бизнестерді бастауға қолайлы жағдайлар туды. Қарыз ақша енді тек тұтынуға ғана емес, өндіріске де жұмсалатын болғандықтан, қызығушылыққа қатысты көзқарас өзгерді. Ақша айналымын реттеу арқылы қызығушылық мөлшерлемесін бақылауға алғашқы әрекет 1847 жылы Франция банкі жасады.

Ислам қаржысы

ХХ ғасырдың екінші жартысында пайызсыз исламдық банк және қаржының дамуы байқалды, бұл қозғалыс ислам заңын қаржы институттары мен экономикаға қолдануға бағытталған. Иран, Судан және Пәкістан сияқты бірнеше елдер өздерінің қаржы жүйелерінен пайыздарды жою үшін шаралар қабылдады. Пайыз алудың орнына, пайызсыз несие беруші пайда мен зиянды бөлісу схемасына серіктес ретінде инвестиция жасау арқылы тәуекелді бөліседі, себебі алдын ала белгіленген қарызды пайыз ретінде қайтаруға және ақшаның өзінен табыс табуға тыйым салынған. Барлық қаржылық операциялар мүлікпен қамтамасыз етілуі керек және несие беру қызметі үшін ешқандай пайыз немесе төлем алынбауы тиіс.

Экономика

Экономикада пайыздық мөлшерлеме – несиенің бағасы және ол капитал құнының рөлін атқарады. Бос нарықтық экономикада пайыздық мөлшерлемелер ақша ұсынысының сұранысы мен ұсынысы заңына бағынады, ал пайыздық мөлшерлемелердің көбінесе нөлден жоғары болу себебінің бірі – несие беруге қолжетімді қаражаттың шектеулігі. Ғасырлар бойы түрлі мектептер пайыз бен пайыздық мөлшерлемені түсіндіруге тырысқан. Саламанка мектебінің пікірінше, пайыздарды төлеу қарыз алушыға тиімді болғандықтан, ал қарыз берушіге – қарыз алу тәуекелі үшін сыйақы ретінде төленеді. 16 ғасырда Мартин де Аспилкуэта уақытты бағалау тұрғысынан қарастырды: белгілі бір игіліктерді қазір алу, оларды болашақта алудан артық. Осыған сәйкес, пайыздар – қарыз берушінің ақшаны жұмсау мүмкіндігінен уақытша бас тартуы үшін төленетін өтемақы. Пайыздық мөлшерлемелердің неліктен әдетте нөлден жоғары болатыны туралы мәселеге 1770 жылы француз экономисі Анн Роберт Жак Турго, Лаун бароны жеміс беру теориясын ұсынды. Ол мүмкіндік шығындары тұрғысынан, несие мөлшерлемесін ауыл шаруашылығы жерлерінен алынатын табыспен салыстырып, математикалық аргументтерді қолданып, мәңгілік құндылық формуласын плантацияға қолданды. Оның пікірінше, пайыздық мөлшерлеме нөлге жақындағанда жер құны шексіз өседі. Жер құнының оң және шекті мәнде сақталуы үшін пайыздық мөлшерлеме нөлден жоғары болуы керек. Адам Смит, Карл Менгер және Фредерик Бастиат та пайыздық мөлшерлемелер туралы теориялар ұсынды. 19 ғасырдың соңында швед экономисі Кнут Викселл 1898 жылғы «Пайыз және бағалар» еңбегінде нақты және номиналды пайыздық мөлшерлемелер арасындағы айырмашылыққа негізделген экономикалық дағдарыстардың толыққанды теориясын жасады. 1930 жылдары Викселлдің тәсілін Бертил Олин мен Деннис Робертсон жетілдіріп, оны несие беруге қолжетімді қаражаттар теориясы деп атады. Осы кезеңдегі басқа да маңызды пайыздық мөлшерлеме теориялары Ирвинг Фишер мен Джон Мейнард Кейнстің теориялары болып табылады.

Дисконттық құралдар

АҚШ және Канаданың Т-бильдері (қысқа мерзімді мемлекеттік қарыз) бойынша пайызды есептеу әдісі өзгеше. Олардың пайызы (100 – P) / P формуласымен есептеледі, мұнда P – төленген баға. Жылдық пайызға келтірудің орнына, пайыз күн саны t бойынша пропорционалды түрде есептеледі: (365/t) · 100. (Сондай-ақ: Күнді есептеу тәртібі). Жалпы есептеу ((100 – P) / P) · ((365/t) · 100) болып табылады. Бұл қарапайым пайыздық мөлшерлемемен есептеу арқылы бағаны анықтаумен бірдей.

78-ші ереже

Электрондық есептеу мүмкіндіктері кеңінен қолданылмас бұрын, Америка Құрама Штаттарындағы тұтынушылық несиелердің бір реттік төлемдері "78-нің ережесі" немесе "цифрлер қосындысы" әдісі арқылы бағаланатын. (1-ден 12-ге дейінгі бүтін сандардың қосындысы 78-ге тең.) Бұл техника қарапайым есептеуді талап етті. Несие мерзімі бойы төлемдер тұрақты болып қалады; алайда, төлемдер пайыздарға азайа түсетін үлестерде бөлінеді. Бір жылдық несиеде, бірінші айда несие мерзіміндегі барлық пайыздардың 12/78 бөлігі төленуге тиіс; екінші айда 11/78; ал он екінші айда барлық пайыздардың тек 1/78 бөлігі ғана төленуге тиіс. "78-нің ережесінің" нақты салдары – мерзімдік несиелерді ертерек төлеуді қымбаттату. Бір жылдық несие үшін, барлық тиісті пайыздардың шамамен 3/4 бөлігі алтыншы айға дейін жиналады, ал негізгі соманы төлеу тиімді пайыздық ставканың төлемдерді есептеу үшін қолданылған жылдық пайыздық ставкадан (APR) әлдеқайда жоғары болуына әкеледі. 1992 жылы АҚШ ипотекалық несиелерді қайта қаржыландыру және бес жылдан астам мерзімді басқа тұтынушылық несиелермен байланысты "78-нің ережесін" қолдануды заңсыз деп жариялады. Кейбір басқа заңдық юрисдикциялар 78-нің ережесін несиелердің белгілі бір түрлеріне, әсіресе тұтынушылық несиелерге қолдануға тыйым салды.

Өтімділік

Өтімділік – активті әділ немесе әділ құнға жақын бағамен жылдам қайта сату қабілеті. Басқа барлық жағдайлар тең болса, инвестор кез келген уақытта сату мүмкіндігінен айырылуының орнын толтыру үшін сұйық емес активке қарағанда сұйық активтен жоғары кіріс күтеді. АҚШ Ұлттық қазына облигациялары белсенді екінші нарығымен жоғары өтімді, ал кейбір басқа қарыздар аз өтімді болады. Ипотека нарығында, ең төмен пайыздық ставкалар көбінесе бағалы қағаздар ретінде қайта сатуға болатын несиелерге ұсынылады. Сатушы қаржыландыруы сияқты дәстүрлі емес несиелер өтімділіктің жетіспеуіне байланысты көбінесе жоғары пайыздық ставкалармен беріледі.

Аристотельдің пайыз туралы пікірі

Аристотель мен схоластиктер еңбегі мен құрбандықтарының орнын толтыру үшін төлем талап етуді әділетсіз деп есептеді, ал ақшаның өзінен өнім тумайтын қасиеті болғандықтан, одан уақытша айырылудың зияны жоқ деді. Осыған байланысты, қауіпке немесе қарыз беруге байланысты қиындықтарға өтемақы төлеу міндетті түрде тыйым салынбаған.

Он жетінші және он сегізінші ғасырларда пайыз теориясының дамуы

Николас Барбон (шамамен 1640–1698 жылдар аралығында) пайызды ақшалай құндылық деп санауды «қате» деп атады, себебі ақша көбінесе активтер (тауарлар мен акциялар) сатып алу үшін қарызға алынады, ал қарызға алынған сомаға төленетін пайыздар – бұл жалға алудың бір түрі, «тауарларды пайдалану үшін төлем». Шумпетердің сөзінше, Барбонның теориясы 1750 жылы Джозеф Масси осыған ұқсас пікірлер білдіргенге дейін ұмытылған. 1752 жылы Дэвид Юм «Ақша туралы» атты мақаласын жариялады, онда пайызды «қарыз алуға деген сұранысқа», «сол сұранысты қанағаттандыруға қол жетімді байлыққа» және «саудадан туындайтын табысқа» байланыстырды. Шумпетер Юмнің теориясын Рикардо мен Милльдің теорияларынан артық деп есептеді, бірақ табысқа жасалған сілтеме өнеркәсіпке емес, таңқаларлық түрде «саудаға» басымдық берген. Турго пайыз теориясын классикалық түріне жақындатты. Кәсіпкерлер өз табыстарын қаржымен қамтамасыз ететін капиталистермен бөліседі (Réflexions, LXXI). Соңғысына берілетін үлес, басқа бағалар сияқты (LXXV), қарыз алушылар мен несие берушілер арасындағы сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттесуі арқылы анықталады, сондықтан талдау бағалардың жалпы теориясына бастапқыда-ақ берік негізделген.

Кейнстің сын-пікірлері

Соғыс кезінде ерекше шығындар туған жағдайда, үкімет халықтың қалыпты пайыздық ставкамен қарызға беруге дайын тұрғанынан артық соманы қарызға алуға ниеттенуі мүмкін. Егер нүктелі қызыл сызық теріс мәннен басталып, r-мен өсуге бейімділік танытпаса, онда үкімет халық сатуға дайын емес нәрсені кез келген бағаға сатып алуға тырысады. Кейнс бұл мүмкіндікті "классикалық мектепке бірдеңе дұрыс емес екенін ескертуі мүмкін болған жағдай" (182-бет) деп атап көрсетеді. Ол сондай-ақ (осы бетте) классикалық теорияның "ақша мөлшерінің артуы пайыздық ставканы төмендетуге бейім, кемінде, бастапқыда" деген жалпы қабылдауды түсіндіре алмайтынын айтады. Кейнстің инвестициялық графигі классикалық теорияның бір бөлігі ретінде қарастырылатын қадамды пішінге ие емес. Ол классикалық теорияда қолданылатын функциялар пайыздық ставка теориясын құруға қажетті материалды қамтамасыз етпейді деп мәлімдейді; бірақ олар жұмыспен қамту деңгейі [кірісті анықтайтын] белгілі бір көрсеткіште сақталған жағдайда пайыздық ставка қандай болуы керектігін анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Кейін (184-бетте) Кейнс инвестициялық кестеден пайыздық теорияны құру үшін "айналма аргументтерге жүгіну қажет" екенін айтады, себебі "капиталдың шекті тиімділігі" ішінара ағымдағы инвестициялардың көлеміне байланысты, ал осы көлемді есептемес бұрын пайыздық ставканы білу қажет.

Пайдалану, өнімділік және ішімдікке тыйым салу теориясы

Классикалық пайыз теориясы оны капиталистің кәсіптік пайданың үлесі ретінде түсіндіреді, бірақ маргинализм алдындағы авторлар бұл пайданы еңбек құнының теориясымен үйлестіре алмады (негізінен маргиналист болған Лонгфилдті есептемегенде). Олардың жауаптары көбінесе моральдық сипатта болды: Рикардо мен Маркс пайданы қанау деп қарады, ал Маккалохтың өнімділік теориясы капитал жабдығын жинақталған еңбектің көрінісі ретінде бейнелеу арқылы пайданы ақтады. Пайыздың – еңбектен бас тарту үшін төлем жасау теориясы Нассау Сеньорға жатқызылады, және Шумпетердің сөзіне қарағанда, бұл теория бейтарап мақсатта болған, бірақ оны моральдық талап ретінде түсіну оңай, және Маркс пен Лассаль оны қатаң сынады.

Уиксселл теориясы

Кнут Викселл 1898 жылы "Пайыз және бағалар" атты еңбегін жариялап, табиғи және номиналды пайыздық ставкалар арасындағы айырмашылыққа негізделген экономикалық дағдарыстардың толыққанды теориясын жасады. Шындығында, Викселлдің үлесі екі жақты болды. Біріншіден, ол ақшалық пайыздық ставканы бартер экономикасында капиталға деген сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігінен туындайтын гипотетикалық "табиғи" ставкадан ажыратты және ақшаның болуы салдарынан нарықтық ставка бұл идеалды ставкамен толық сәйкес келмей қалуы мүмкін деп есептеді. Екіншіден, ол несие механизмі арқылы пайыздық ставканың бағаларға әсер ететінін болжады; ақшалық ставканың "табиғи" деңгейден жоғарылауы бағалардың төмендеуіне, ал одан төмендеуі бағалардың өсуіне алып келеді. Бірақ Викселл табиғи ставка ақшалық ставкамен сәйкес келген жағдайда бағалар тұрақтанатынына тоқталып өтті. 1930 жылдары Викселлдің тәсілін Бертил Олин және Деннис Робертсон жетілдіріп, қарызға берілетін қаражат теориясы деп атады.

Австриялық теориялар

Евгений Бём фон Баверк және Австрия мектебінің басқа мүшелері де пайыздық мөлшерлеменің маңызды теорияларын ұсынды. Австрия мектебінің көрнекті өкілі Мюррей Н. Ротбард пайызға қатысты жалпы талдаудың негізін құрайтын несие нарығына артық көңіл бөлуді қате көзқарас деп санайды. Ол өзінің негізгі экономикалық еңбегінде, «Адам, экономика және мемлекет» деп аталатынында түсіндіргендей, нарықтық пайыздық мөлшерлеме – уақытқа қатысты бағалаудың табиғи құбылысының көрінісі, яғни болашақ тауарларға қарағанда қазіргі тауарларды артық көру. Ротбард үшін пайызды адамдардың уақытқа деген қалауы арқылы түсіндіруге болады. Несие нарығын көрсету ең болмағанда жеткіліксіз. Керісінше, пайыздық мөлшерлеме – «өндіріс сатылары» арасында байқалатын құбылыс, яғни тұтыну тауарларын жасауға қолданылатын капиталдық тауарлар экономиканың соңғы тұтыну сатысынан, яғни тұтыну орын алатын жерден уақыт бойынша алшақтатылады. Осы айырмашылық (біркелкілікке ұмтылатын осы сатылар арасында), тұтыну тауарлары қазіргі тауарларды, ал өндірушілер тауарлары болашақ тауарларды білдіреді, осы арқылы нақты пайыздық мөлшерлеме анықталады. Ротбардтың айтуынша, Ротбард сондай-ақ Кейнстің пайызға қатысты ұғымдарын сынап, былай деді.

Кейнстің пайыздық мөлшерлеменің теориясы

Пайыз – Кейнстің 1936 жылы жарияланған «Жұмыспен қамту, пайыз және ақша туралы жалпы теориясы» атты экономикалық теориясының маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Оның 13-тараудағы бастапқы түсіндірмесінде өтімділікке деген қалау (ақшаға деген сұраныс) тек пайыздық ставкаға байланысты; ал ұсыныс белгілі және тепе-теңдікке қол жеткендіктен, пайыздық ставка ақша ұсынысымен анықталады. Оның кейінгі талқылауында (15-тарау) пайызды басқа экономикалық факторлардан бөліп қарастыру мүмкін емес, оларды бірге талдау қажет. Толық мәліметтер үшін «Жалпы теорияға» жүгініңіз.

Иудаизм

Яһудилерге өз бауырластарымен ақша қарыздастықта өсімқорлық жасауға тыйым салынған, және мұндай қарыз қайырымдылық (зедақа) ретінде қарастырылуы керек. Дегенмен, басқа діндердің өкілдеріне қарыз бергенде пайыз алуға рұқсат етіледі. Бұл Яһудилердің Тора кітабында, христиандар Ескі Ұстанымның бір бөлігі деп санайтын және Танахтың басқа кітаптарында баяндалған. 1917 жылғы Яһуди баспа қоғамының Танах нұсқасынан, христиандық тармақ нөмірлерімен (әртүрлі болған жағдайда жақшада көрсетілген):

Яһуди заңдарындағы бірнеше тарихи шешімдер басқа діндердің өкілдеріне қатысты өсімқорлыққа рұқсат беруді шектеді. Мысалы, 15 ғасырдың комментаторы раввин Исаак Абрабанел христиандар мен мұсылмандарға қатысты пайыз алу ережесінің қолданылмайтынын айтты, себебі олардың сенім жүйелері Яһуди дінінен бастау алған ортақ этикалық принциптерге негізделген. Орта ғасырлардағы комментатор раввин Давид Кимхи бұл қағиданы Яһудилерге жақсылық жасаған басқа діндердің өкілдеріне де қатыстырып, олар қарыз алғанда да осылай қарауы керек деді.