Кіріспе

Жеке тұлға немесе жеке мүлікті кепілдік ретінде пайдалана отырып, несие беретін кәсіпкер немесе бизнес – ломбардтың қызметі. Ломбард – адамдарға кепілдікпен қамтамасыз етілген несие ұсынатын жеке тұлға немесе кәсіпорын (ломбард немесе ломбард дүкені), мұнда жеке мүлік кепілдік ретінде қолданылады. Брокерге кепілге берілген заттар кепілдік, кепілдіктер немесе жай ғана кепілдік деп аталады. Көптеген заттарды кепілге беруге болады, бірақ ломбардтар көбінесе зергерлік бұйымдар, музыкалық аспаптар, үй аудио жабдықтары, компьютерлер, бейне ойын жүйелері, монеталар, алтын, күміс, теледидарлар, камералар, электр құралдары, қару және басқа да құнды заттарды кепілдік ретінде қабылдайды. Егер зат несие алу үшін кепілге берілсе (көбінесе "кепілге беру" немесе "сату" деп аталады), белгілі бір келісімшарт мерзімі ішінде кепілге беруші оны несие сомасын және келісілген пайызды төлеп қайтарып ала алады. АҚШ-та уақыт мерзімі мен пайыздық ставка заңмен және штаттық сауда департаментінің саясатымен реттеледі. Олар банктермен бірдей лицензияға ие, ол қатаң түрде реттеледі. Егер несие мерзімі ішінде төленбесе (немесе тиісті жағдайда ұзартылмаса), ломбард кепілге берілген затты басқа клиенттерге сатуға ұсынады. Басқа несие берушілерден айырмашылығы, ломбард клиенттің кредиттік есебінде төленбеген қарызды көрсетпейді, себебі ломбард заттың физикалық иесі болады және оны тікелей сату арқылы несие сомасын қайтарып ала алады. Ломбард клиенттерден тікелей сатып алынған заттарды да сатады. Кейбір ломбардтар өз дүкендеріндегі заттарды клиенттер әкелген заттарға айырбастауға дайын.

Тарих

Алғашқы кепілдік орындары шамамен 3000 жыл бұрын ежелгі Қытайда пайда болған. Күрмешілер, көбінесе тәуелсіз жұмыс істейтін, шаруаларға қысқа мерзімді несие ұсынатын. Осы бизнес-модель 1500 жыл бұрын буддалық монастырларда да болған, ол бүгінгі күнгідей, ғасырлар бойы императорлар немесе басқа да билік органдарымен қатаң реттелген. Батыста, кепілдік саудасы ежелгі грек және римдік өркениеттерде болған. Бұл мәселе бойынша қазіргі батыс заңдарының көп бөлігі римдік құқықтан алынған. Империя мәдениетін таратумен бірге, кепілдік беру де тарады. Рим-католик шіркеуінің қарызға пайыз алуға тыйым салғанына қарамастан, францискандықтарға кедейлерге көмек ретінде осы практиканы бастауға рұқсат берілгенін көрсететін деректер бар. 1338 жылы Эдуард III Франциямен соғыс үшін қаржы жинау мақсатымен әшекейлерін кепілге қойды. 1415 жылы король Генрих V да солай жасады. 1603 жылы брокерлерге қарсы заң қабылданды және ол 1872 жылға дейін қолданыста болды. Бұл заң Лондонның көптеген жалған брокерлеріне қарсы бағытталған. Осы брокерлердің саудагерлер ретінде қарастырылғаны анық. Крестшілер, негізінен Францияда, әскерлерін Киелі жерге жеткізу, жабдықтау және тасымалдау үшін қаражат алу үшін жерлерін монастырлар мен епархияларға кепілге берді. Толық өтеудің орнына, шіркеу белгілі бір маусымға белгілі бір көлемдегі егін жинағын алды, оны капитал түрінде қайта алмастыруға болатын. Күрмеші де қайырымдылық ұйымы бола алады. 1450 жылы францискан монахы Барнаба Манасси Италияның Перуджа қаласында Монте-ди-Пиета қозғалысын бастады. Ол кепілге қойылған заттармен қамтамасыз етілген пайызсыз несиелер түрінде қаржылық көмек көрсетті. Монте-ди-Пиета қарыз алушыларды пайыз төлеудің орнына шіркеуге қайырымдық жасауға шақырды. Ол Италияға, содан кейін Еуропаның басқа бөліктеріне тарады. Испаниядағы алғашқы Монте-де-Пиедад ұйымы Мадридте құрылды, ал одан бұл идеяны Санта-Мария-де-Регла графы және Калатрава орденінің рыцары Педро Ромеро де Террерос Жаңа Испанияға жеткізді. Бүгінде ол Мексиканың барлық аймақтарында 152-ден астам филиалы бар және Мексиканың әрбір қаласында филиал ашуды жоспарлап отырған қарқынды дамып келе жатқан мекеме.

Нысандарды бағалау

Кепілдік процесі клиент кепілдік орнына зат әкелген кезде басталады. Клиенттер кепілге беретін немесе кейбір жағдайларда тікелей сататын көп кездесетін заттарға әшекейлер, электроника, коллекциялық заттар, музыкалық аспаптар, құрал-саймандар және, ережелерге байланысты, қару, алтын, күміс және платина жатады. Бұл металдар, тіпті сынған немесе құны аз әшекейлер түрінде болса да, көбінесе салмағы бойынша бағаланады және металл дилерлеріне немесе қорытушыларға сатылады. Асыл тастар бар әшекейлер, сынған немесе бөліктері жоғалған болса да, құнды болып табылады. Кепілдік беруші заттың ұрланған болуы мүмкін екенін қабылдайды. Алайда, көптеген елдердегі заңдар қауымдастық пен кепілдік берушіні білмей тұрып ұрланған заттарды иеленуден қорғайды. Осы заңдарға сәйкес, кепілдік беруші сатушыны фотосурет арқылы сәйкестендіруі (мысалы, жүргізуші куәлігі немесе мемлекеттік жеке куәлік) керек, сондай-ақ кепілдік орны сатып алған затты белгілі бір мерзімге сақтауы тиіс (жергілікті құқық қорғау органдарына ұрланған заттарды іздеу үшін уақыт беру мақсатында). Кейбір елдерде кепілдік берушілер полицияға барлық жаңадан кепілге алынған заттардың тізімін және олардың сериялық нөмірін ұсынуға міндетті, осылайша полиция бұл заттар ұрланғандығы туралы хабарланған-хабарланбағанын анықтай алады. Көптеген полиция бөлімдері ұрлық немесе қарақшылықтан зардап шеккендерге жергілікті кепілдік орындарына барып, ұрланған заттарын табуға кеңес береді. Кейбір кепілдік орындары ұрланған мүлікті сатып алудан сақтану үшін өздерінің тексеру шараларын енгізеді. Кепілдік беруші заттың жағдайын және сатуға болатындығын анықтау үшін оны тексеріп, ақауларын, сызаттарын немесе басқа да зақымдануларын қарастырады. Тауардың сатуға болатындығына әсер ететін тағы бір фактор – бұл тауарға қоғамдастықтағы немесе аймақтағы сұраныс пен ұсыныс. Әртүрлі заттардың құнын бағалау үшін кепілдік берушілер анықтамалық кітаптар («көк кітаптар»), каталогтар, интернет іздеу жүйелерін және өз тәжірибесін пайдаланады. Кейбір кепілдік берушілер асыл тастарды анықтау бойынша оқытылған немесе әшекейлерді бағалау үшін маманды жұмысқа алады. Екінші қол заттарды қабылдаудың бір тәуекелі – бұл олардың жалған болуы мүмкін. Клиент затты тікелей сата алады, егер кепілдік беруші лицензияланған екінші қол саудагері болса, немесе оны несиеге кепіл ретінде ұсына алады. Көптеген кепілдік орындары клиентпен несие сомасын келісуге дайын.

Қарыз сомасын анықтау

Қарыздың сомасын анықтау үшін, ломбард иесі бірнеше факторды ескеруі керек. Басты фактор – заттың қайта сатудағы болжамды құны. Бұл көбінесе белгілі бір диапазон шегінде қарастырылады, оның ең төменгі шегі – ломбард клиенттеріне сатылмаған жағдайда, пайдаланылған тауардың көтерме бағасы, ал оны пайдаланылған тауарлардың көтерме саудагеріне сату туралы шешім қабылданады. Диапазонның жоғарғы шегі – ломбардтағы бөлшек сауда бағасы. Қарыз сомасын анықтау кезінде ломбард иесі клиенттің бірнеше апта немесе ай бойы пайыз төлеп, содан кейін қарызды өтеу үшін қайтып келіп, затын қайтарып алу мүмкіндігін де бағалайды. ломбард бизнесінің негізгі қағидасы – қарыз берілген ақшадан пайыз табу болғандықтан, ломбард иелері клиенттің қарыз бойынша белгілі бір кезеңге пайыз төлегеннен кейін оны қайтарып алуға ниетті заттарды қабылдауға ұмтылады. Егер ломбард клиенттер қайтарып алуға мүдделі емес заттарды ғана қабылдаса, онда ол пайыздан табыс таба алмайды және дүкен, тиісінше, қолдан келген тауар сатушыға айналады. Клиенттің затын қайтарып алу үшін қайтып келуі мүмкін емесе, оны анықтау – субъективті шешім, және ломбард иесі көптеген факторларды ескеруі мүмкін. Швеция сияқты кейбір елдерде, ломбард иесінің клиенттің қаржылық қиындықтары немесе білмеушілігінен туындаған залалсыздануға (қаржылық қиындыққа немесе клиенттің білмеушілігіне байланысты артық үстеме ақы алу) клиент есебінен әділетсіз пайда табуына жол бермейтін заңнама бар. Атап айтқанда, ломбард кепілдікті өзінде сақтай алмайды, оны ашық аукцион арқылы сатуы керек. Аукционнан түскен сомадан қарыз, пайыз және аукциондық шығындарды төлегеннен кейін қалған ақша клиентке қайтарылады. Егер заттан түскен түсім осы шығындарды жабуға жеткіліксіз болса, ломбард оны басқа арналар арқылы сатуға құқылы. Осы қорғау шараларына қарамастан, осылай қарыз алу клиент үшін қымбатқа түседі, және егер олар кепілдікті өтеуге мүмкіндік таппаса, көп жағдайда тауарды тікелей сату тиімдірек болар еді.

Қорларды басқару

Кейбір дүкендер арнайы саудагерлерге тауарларын сату арқылы қорын қысқартады. Кейбір ломбардтар арнайы тауарларды онлайн, eBay немесе басқа веб-сайттарда сатады. Саладағы тағы бір өсіп келе жатқан тенденция – көлік кепілге қою немесе автоломбард. Бұл кепіл беру түрі дәстүрлі кепілдік қарыз сияқты жұмыс істейді, бірақ мұндай дүкендер тек көліктерді кепіл ретінде қабылдайды. Көптеген дүкендер сондай-ақ "Тайтл қарыздарын" да қабылдайды, онда клиент өзінің көлігінің меншік құқығын немесе "Тайтл" құжаттарын кепілге қоя алады. Бұл, по сути, ломбард көліктің иесі болады, ал клиент оны жүргізуді жалғастырады және қарызын толық төлегеннен кейін меншігіне қайта ие болады.

Қосалқы операциялар

Ломбардтың негізгі қызметі – клиенттер әкелген құнды заттардың кепіліне ақша беру. Бірақ кейбір ломбардтар дүкен орналасқан жерде сұранысқа ие жаңа тауарларды сату сияқты қосымша қызметтермен де айналысады. Ломбардтың орналасқан жеріне қарай, бұл тауарлар музыкалық аспаптардан бастап қару-жараққа дейін болуы мүмкін. Көптеген ломбардтар пайда табу үшін қолданылған заттарды да саудалайды. Егер ломбард затты бірден сатып алса, бұл қарыз емес, зат үшін тікелей төлем болып табылады. Сату кезінде ломбард белгілі шарттармен (алғашқы төлем, үнемі төлемдер және заттың құны толық төленбеген жағдайда бұрын төленген соманың жоғалуы) бөліп төлеу жоспарларын ұсына алады. Ломбардтардың тағы бір қызметтері – ақы төлемелі чектерді қолма-қол ақшаға айналдыру, жалақы күніне несие беру, көлік құралы немесе жылжымайтын мүлік кепілімен несие беру және валюта айырбастау сияқты қаржылық қызметтер.

Жоғары дәрежелі кепілдік беру орындары

Жоғары дәрежелі ломбардтар 20 ғасырдың басында пайда бола бастады, оларды көбінесе "салым кеңселерi" деп атайтын, себебі сол кезде "ломбард" деген сөздің тарихи репутациясы өте жағымсыз болды. Кейбір мұндай салым кеңселерi кеңселердiң жоғарғы қабаттарында орналасқан. Қазіргі заманда жоғары дәрежелі ломбардтарды "жоғары деңгейдегі кепілдік берушi" деп атау қалыптасқан, олар жоғары топтағы, көбінесе ақ жағалы маман – дәрігерлер, заңгерлер мен банкирлерге, сондай-ақ iрi қаражатты ойыншылар сияқты әртүрлі адамдарға несие береді. Олар жоғары құнды заттарды қабылдап, қысқа мерзiмдi несиелер беруiне байланысты "сортты ломбардтар" және "жоғары деңгейдегі ломбардтар" деп те аталады. Мұндай заттарға шарап коллекциялары, зергерлік бұйымдар, iрi алмаздар, көркем суреттер, автокөліктер және сирек кездесетін естеліктер жатады. Несиелер көбiнесе бизнестiң кіріс тапшылығы және басқа да қымбат қаржылық мәселелерді шешу үшiн алынады. Жоғары дәрежелі ломбардтар телешоуларда да көрсетiлген.

Өнеркәсіп

Америка Құрама Штаттарында 11 мыңнан астам ломбард бар, және олардың кірісі 14,5 миллиард долларды құрайды. АҚШ индустриясы 30 миллион клиентке қызмет көрсетеді.

Үш шарлы символ

Пайызгерлердің символы – бір таяққа ілінген үш алтын шар. Үш шар символы геральдикадағы символикалық мәніне байланысты Италияның Флоренция қаласындағы Медичи әулетіне тікелей қатысты болуы мүмкін. Бұл Италияның Ломбардия аймағына сілтеме жасайды, онда ломбардтық банкинг деп аталатын кепілдік банктік жүйе пайда болды. Алтын шарлардың бастапқыда қара фонға геральдикалық түрде орналастырылған үш жалпақ сары безант немесе алтын монета болғаны, бірақ олар көбірек назар аудару үшін шарларға айналдырылғаны болжанады. Еуропаның көптеген қалалары кепілхананы «Ломбард» деп атады. Ломбардтар – орта ғасырлық Лондон, Англиядағы банктік қауымдастық. Аңыз бойынша, Шарлеманнің қызметінде болған Медичи үш қап таспен бір алыпты жеңген. Үш шарлы символ әулеттік гербке айналды. Медичилер қаржы, банкинг және ақша беру ісінде үлкен жетістіктерге жеткендіктен, басқа әулеттер де осы символды қабылдады. Орта ғасырлар бойы гербтерде ақшалай сәттіліктің белгісі ретінде үш шар, сфера, пластина, дискі, монета және тағы да басқалары бейнеленген. Әулие Николай – кепілхана иелерінің қасиетті қамқоршысы. Бұл символ сондай-ақ Николайдың кедей отбасының үш қызына күйеуге шығу үшін әрқайсысына бір қап алтын сыйлаған әңгімесімен де байланысты.

Азияда

Гонконгта бұл практика қытай дәстүріне сәйкес келеді, ал дүкеннің бағасы қауіпсіздік үшін орташа адамнан жоғары болады. Клиенттер тек қолын көтеріп, заттарын ұсына алады, ал есік пен бағалау үстелінің арасында клиенттердің жеке өмірі үшін ағаштан жасалған экран орнатылған. Гонконгтағы кепілдік беру дүкенінің символы – монета ұстаған жарғақ (кантонша: fūk syú diu gām chín). Жарғақ – байлықты, ал монета – пайданы білдіреді. Жапонияда ломбардтардың әдеттегі символы – шеңбер ішіндегі жеті саны, себебі «шичи» деген жапон сөзі «жеті» деген мағынаны білдіреді және «кепіл» (質) сөзімен ұқсас дыбысталады. Малайзиядағы кепілгерлердің көп бөлігі – малайзиялық қытайлар, олар халықтың 25% құрайды. Малай тілінде «паяк гадай» сөзі «кепіл» дегенді білдіреді. Малайзияда заңды және лицензиясы бар ломбард өзін «pajak gadai» немесе ломбард деп компания тіркеу кезінде міндетті түрде жариялауы керек. Сондай-ақ, ол Тұрғын үй және жергілікті басқару министрлігінің талабына сәйкес келуі керек, яғни кепілге қою үстелінің биіктігі төрт футтан аспауы керек, оқтан қорғалған болуы керек, сондай-ақ тот баспайтын болаттан жасалған есептеу үстелі/есіктер, автоматты құлыптары мен сейфтері бар берік бөлмелер, CCTV, дабыл және кепілгерлерді сақтандыру жүйесі болуы тиіс. Филиппинде ломбардтар, әдетте, Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP) тарапынан реттелетін жеке меншік кәсіпорындар болып табылады. Елдегі күрме сауда орындарының дәстүрлі атаулары испан тілінде «Agencia de Empeños» («кепілдік агенттігі») деп басталады, бұл Испания мен Латын Америкасындағы «Casa de Empeños»-тан өзгеше. Көптеген ломбардтар кепіл ретінде зергерлік бұйымдар, көлік құралдары немесе электронды құнды заттарды қабылдайды. Олар сондай-ақ ақша аудару, төлемдерді қабылдау және микроқаржыландыру сияқты қаржылық қызметтердің түрлі түрлерін ұсынады. Сондықтан олар банктер сияқты басқа да мүмкіндіктері шектеулі азаматтарға қаржылық қызметтерді ұсынатын бір терезелі орталықтар болып табылады. Соңғы кезде олар қызметтерін онлайн және мобильді қосымшалар арқылы да ұсынып келеді, бірақ бұл әлі де BSP-ның реттеуіне жатады. Үндістанда Марвари джайни қауымы ломбард бизнесін бастады, бірақ бүгінде басқалар да қатысады; осы жұмысты «саудагар» деп аталатын көптеген агенттер атқарады. Олар дүкенде жұмыс істемей, мұқтаж адамдардың үйіне барып, оларды бизнеске қатысуға ынталандырады. Күрме сауда орындары көбінесе зергерлік дүкендердің бөлігі ретінде жұмыс істейді. Алтын, күміс және алмаз жиі кепіл ретінде қабылданады. Күрме сауда Таиландта дәстүрлі сауда болып саналады, онда күрме сауда орындары жеке және жергілікті үкіметтер тарапынан басқарылады. Шри-Ланкада ломбардтық – бұл арнайы ломбардтардың, сондай-ақ коммерциялық банктер мен басқа да қаржы компанияларының табысты бизнесі. Индонезияда Pegadaian деп аталатын мемлекеттік компания бар, ол бүкіл архипелаг бойынша дәстүрлі және шариғат талаптарына сәйкес келетін ломбардтық қызметтердің кең ауқымын ұсынады. Компания кепіл ретінде алтын, автокөлік және басқа да қымбат заттарды қабылдайды. Күрме сауда қызметімен қатар, компания сақтау жасушасы және алтын саудасы сияқты басқа да қызметтерді ұсынады.