Кіріспе
Классикалық сәулет ордерінің бірі – дор ордері, ежелгі грек және кейін рим сәулет өнерінің үш негізгі ордерінің бірі еді; қалған екі канонды ордер – иондық және коринфтік. Дор стилі бағаналардың жоғарғы бөлігіндегі қарапайым дөңгелек капителдерінен ең оңай танылады. Грекияның батыс дор аймағында пайда болған бұл ордер ең ерте және, негізінен, ең қарапайымы, бірақ жоғарыдағы энстаблатурада күрделі бөлшектерге ие. Грек дор бағанасы жолақты, негізі болмаған, тікелей ғибадатхана немесе басқа да ғимарат тұрған стилобатқа немесе платформаға тірелген. Капителі қарапайым дөңгелек пішіндес, кейбір қалыптаулармен, ал бастапқы нұсқаларында кең, бірақ кейін тынышталған шаршы төсемнің астында орналасқан. Қарапайым архитравтың үстінде күрделілік фризге көшеді, онда дор ордеріне тән екі ерекшелік – триглиф және гутта, тас дор ғибадатханаларын құраған бұрынғы ағаш құрылыстардың қабырғалары мен тіректерінің сұлбалық естеліктері болып табылады. Олар таста тек әшекейлік рөл атқарады. Римдік және Ренессанс дор ордері, салыстырмалы түрде сирек кездеседі, осы элементтерді сақтап, көбінесе қалыптаудың жұқа қабаттарын немесе қосымша әшекейлерді қосады, сондай-ақ жиі қарапайым бағаналарды қолданады. Көбінесе итальяндық Ренессанс авторлары ұлттық мақсаттармен жетілдірген тоскан ордерінің нұсқаларын қолданды, ол іс жүзінде жолақты емес бағаналары мен триглифтері мен гутталары жоқ қарапайым дор ордері болып табылады. Дор ордері 18 ғасырдан бастап грек тірілісі сәулетінде кеңінен қолданылды; көбінесе ерте грек нұсқалары қолданылды, олар кең бағаналармен және негізсіз болды. Ежелгі сәулетші және сәулет тарихшысы Витрувий дор ордерін еркектік пропорциялармен байланыстырады (ал иондық – әйелдік пропорциялармен). Бұл ордер әдетте қолдануға ең арзан ордер болып табылады. Егер үш ордер бірінің үстіне бірін қойса, дор ордері әдетте төменгі жағында, иондық және коринфтік ордерлері одан жоғары орналасады, ал дор ордері, «ең мықтысы» ретінде, көбінесе төменгі қабаттағы басқа ордердің астында қолданылады.
The Doric order was one of the three orders of ancient Greek and later Roman architecture; the other two canonical orders were the Ionic and the Corinthian. The Doric is most easily recognized by the simple circular capitals at the top of the columns. Originating in the western Doric region of Greece, it is the earliest and, in its essence, the simplest of the orders, though still with complex details in the entablature above. The Greek Doric column was fluted, and had no base, dropping straight into the stylobate or platform on which the temple or other building stood. The capital was a simple circular form, with some mouldings, under a square cushion that is very wide in early versions, but later more restrained. Above a plain architrave, the complexity comes in the frieze, where the two features originally unique to the Doric, the triglyph and gutta, are skeuomorphic memories of the beams and retaining pegs of the wooden constructions that preceded stone Doric temples. In stone they are purely ornamental. The relatively uncommon Roman and Renaissance Doric retained these, and often introduced thin layers of moulding or further ornament, as well as often using plain columns. More often they used versions of the Tuscan order, elaborated for nationalistic reasons by Italian Renaissance writers, which is in effect a simplified Doric, with un fluted columns and a simpler entablature with no triglyphs or guttae. The Doric order was much used in Greek Revival architecture from the 18th century onwards; often earlier Greek versions were used, with wider columns and no bases to them. The ancient architect and architectural historian Vitruvius associates the Doric with masculine proportions (the Ionic representing the feminine). It is also normally the cheapest of the orders to use. When the three orders are superposed, it is usual for the Doric to be at the bottom, with the Ionic and then the Corinthian above, and the Doric, as "strongest", is often used on the ground floor below another order in the storey above.
Грек тілінде
Дорлық бағаналар түпнұсқа грек нұсқасында негізсіз ғибадатхананың жалпақ төсенішіне (стилобат) тікелей орналастырылған. Биіктігі диаметрінен 4-8 есе ғана болатын бұл бағаналар барлық классикалық тәртіптердің ең төменгілері еді; олардың тік шахталары 20 параллель ойыс жоғалаумен жасалған, әрқайсысы арис деп аталатын өткір жиегіне дейін көтеріледі. Олардың үстінде тегіс басқұл орналасқан, ол бағанадан кеңейіп, олар көтеріп тұрған көлденең арқалықпен (архитравпен) қиылысатын шаршы абакқа дейін жетеді. Парфенон дориялық үлгідегі бағаналармен салынған. Ол Архаикалық кезеңде (750–480 б.з.д.) материктік Грецияда ең танымал болды, сондай-ақ Магна Грецияда (Оңтүстік Италияда), мысалы, Паэстумдағы үш ғибадатханада да кездеседі. Бұлар Архаикалық дориялық стильде, Parthenon-де көрсетілгендей, кейінірек классикалық формаларға қарағанда басқұлдары бағанадан кеңірек таралған. Дор тәртібінің грек және рим нұсқаларының ерекше белгілері – триглифтер мен метаоптардың кезектесіп орналасуы. Триглифтер екі тік ойыспен ("триглиф") әшекейленген және антаблементтің төменгі жартысын алып жатқан қарапайым архитравқа тірелетін түпнұсқа ағаш балкаларын көрсетеді. Әрбір триглифтің астында тірек тәрізді "стагон" немесе "гутта" (сөзбе-сөз: тамшылар) орналасқан, олар бағана мен арқалық құрылымын тұрақтандыру үшін төменнен соғылғандай көрінеді. Олар сондай-ақ жоғарыдан жаңбыр суын ағызуды "ұйымдастыруға" да көмектеседі. Триглифтер арасындағы кеңістіктер "метаоптар" деп аталады. Олар тегіс қалдырылуы немесе төменгі рельефпен ойылуы мүмкін.
Триглифтерді арақашықтықта орналастыру
Триглифтердің арақашықтығы шешілуіне біраз уақыт кеткен мәселелер туғызды. Триглиф әрбір бағананың үстінде орналасқан, ал бағаналар арасында тағы бір (немесе кейде екі) триглиф болады. Бірақ гректер бұрыштық триглиф антабламенттің бұрышын құрауы керек деп есептеді, бұл тіреуші бағанамен үйлесімсіздік тудырды. Архитектура үйлесімділік қағидаларын сақтады. Алғашқы жоба ағаш ғибадатханаларынан шыққандықтан және триглифтер ағаш арқалықтардың нақты бас бөліктері болғандықтан, әрбір бағана бағананың ортасынан өтетін арқалықты ұстауы тиіс еді. Триглифтер жүйелі түрде орналастырылды; соңғы триглиф соңғы бағананың ортасында болды (сурет, оң жақта: I). Бұл идеалды шешім деп есептелді. Ағаш арқалықтардың орнына тас текшелерге ауысу, соңғы бағанада архитрав жүктемесіне толық тіреуді талап етті. Алғашқы ғибадатханаларда соңғы триглиф жылжытылды (сурет, оң жақта: II.), бірақ бұл жүйелі ретті бұзатын кеңістік қалдырды. Одан да нашары, соңғы триглиф сәйкес бағанамен ортақтастырылмады. Бұл «архаикалық» тәсіл үйлесімді дизайн ретінде қарастырылмады. Соның салдарынан туындаған мәселе «дориялық бұрыш қақтығысы» деп аталады. Тағы бір тәсіл – бұрыштық триглифті кеңірек ету (III), бірақ бұл толық қанағаттандырмады. Метопалар пропорцияларында белгілі бір икемділік болғандықтан, сәулетші бағаналар арасындағы модульдік кеңістікті («колоннааралық») реттей алады. Көбінесе соңғы екі бағана бір-біріне жақын орналастырылды (бұрыштардың тартылуы), бұл бұрыштарға көзге көрінетін күш беру үшін жасалды. Бұл бұрыш қақтығысының «классикалық» шешімі деп аталады (IV). Триглифтер қайтадан үйлесімді түрде орналастырылуы мүмкін болды, ал бұрыш триглифпен аяқталды, бірақ соңғы триглиф пен бағана көбінесе ортақтастырылмады. Римдік эстетика триглифтің бұрышты құрауына талап етпеді және оны жартылай (demi) метопамен толтырды, бұл триглифтердің бағаналар үстінде ортақтасуына мүмкіндік берді (сурет, оң жақта, V).
Ғибадатханалар
Ғибадатханалардағы дор тіреуінің пайда болуына қатысты көптеген теориялар бар. «Дор» термині грек тілінде сөйлейтін дорий тайпаларынан шыққан деп саналады. Бір пікір бойынша, дор тіреуі – бұрынғы ғибадатханалардың ертедегі ағаш үлгілерінің нәтижесі. Нақты дәлелдің болмауы және бірден тас ғибадатханалардың пайда болуы бұл тұжырымды көбінесе болжамға айналдырады. Тағы бір пікір бойынша, дор тіреуі Египет сәулетінен шабыт алған. Гректердің б.з.д. VII ғасырда Ежелгі Египетте болуына байланысты, грек саудагерлері өздері шетел деп санайтын жерлерде көрген құрылыстардан әсерленген болуы мүмкін. Сонымен қатар, тағы бір теория дор тіреуінің бастауын Микенеден көрсетеді. Осы өркениеттің қираған орындарында дор тіреуіне өте ұқсас сәулеттік ескерлер табылды. Бұл Грекияда орналасқан, сондықтан оған қол жеткізу оңай. Дор тіреуінің ең ерте мысалдары б.з.д. VII ғасырға жатады. Оларға Коринфтегі Аполлон ғибадатханасы және Немеядағы Зевс ғибадатханасы жатады. Дор тіреуінің басқа мысалдары – Италияның оңтүстігіндегі Паестумдағы б.з.д. VI ғасырға жататын үш ғибадатхана. Бұл аймақ Ұлы Грекия деп аталды және грек отарлаушыларымен қоныстандырылды. Кейінгі үлгілермен салыстырғанда, бағаналар әлдеқайда массивті, күшті энтазис немесе дөңгелектелген және кең капительдерге ие. Делиан ғибадатханасы – Делос аралында Аполлонға арналған үш ғибадатхананың ең үлкені, «периптерлік» дор тіреуімен салынған. Оның құрылысы б.з.д. 478 жылы басталды, бірақ толық аяқталған жоқ. Афинадан тәуелсіздік алған кезде делийліктер ғибадатхананы Порос аралына қайта орналастырды. Ол «гексастильді», яғни алғы жағында алты бағана, ал әр ұзын қабырғасында он үш бағана бар. Бұрыштағы бағаналардан басқа, барлық бағаналар фриздегі триглифтердің астында орналасқан. Бағаналардың тегіс, жолақсыз тіректері негізсіз платформаға (стилобатқа) тікелей тіреледі. Тіректің жоғарғы бөлігіндегі ойысқан «мойын» және кең, жастық тәрізді эхинус – Делос Аполлонның ежелгі туған жері болғандықтан, сәл архаикалық ерекшеліктер ретінде қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, тіректің төменгі бөлігіндегі ұқсас жолақтау жай тіректің матамен оралуына бейімделу ниетін көрсетеді. Грек дор тіреуінің классикалық үлгісі – Афинадағы Гефест ғибадатханасы, ол б.з.д. 447 жылы салынған. Сол кездегі Парфенон, классикалық Афинадағы ең үлкен ғибадатхана да дор тіреуімен салынған, бірақ мүсіндік безендіру ион тіреуіне көбірек ұқсайды: гректер Ренессанс теоретиктері немесе неоклассикалық сәулетшілер сияқты классикалық лексиканы догмалық түрде қолданған емес. 18-шы ғасырдың соңынан бастап оқытылған сәулетшілердің негізгі лексикалық қорының бөлігі болған бұл ерекшеліктер метопалардың енінің икемділігін көрсетеді: олар Лапиттер мен кентаврлар шайқасын бейнелейтін әйгілі мүсіндерді алып жүреді.
Римдік
Римдік дориялық нұсқада антаблементтің биіктігі төмендетілген. Ең шеткі триглиф бағананың ортасында орналасқан, архитравтың бұрышын жабамайды. Бағаналар пропорциялары бойынша сәл жұмсақталған. Олардың капителінің астында астрагалды өрнек бағананы сақина сияқты айналып тұрады. Короналық өрнектер фриз бен карниз арасындағы өтулерді жұмсартады және капиталдың жоғарғы бөлігі – абакустың үстіңгі жиегін күшейтеді. Римдік дориялық бағаналардың негізінде де өрнектер бар, олар төменгі шаршы алапаттарда тұрады немесе тіпті пьедесталдарға орнатылады. Римдік дориялық стильде бағаналар көбінесе жоңқаланбайды, шындығында, жоңқалау сирек кездеседі. Римдіктер триглифті бұрышта орналастыруды міндеттемегендіктен, бағаналар мен триглифтерді тең қашықтықта орналастырып, біріктіруге болады. Архитравтың бұрышы "бос" қалдырылуы керек, бұл кейде жартылай немесе деми-метопа деп аталады (жоғарыдағы Бағаналарды аралау, V-сурет). Римдік сәулетші Витрувий өзінің еңбегінде сол кездегі практикаға сүйене отырып, модульге негізделген құрылыстарды жобалау тәртібін сипаттады, ол бағана диаметрінің жартысын негізге алды. Исаак Уэрдің "Палладионың архитектурасының төрт кітабы" (Лондон, 1738) кітабында Андреа Палладионың дориялық ордері модульдермен бірге көрсетілген, оны Витрувиандық модуль деп атайды. Витрувийдің сөзіне сүйенсек, дориялық бағаналардың биіктігі негізіндегі диаметрінен алты-жеті есе артық. Бұл дориялық бағаналарды 8:1 пропорциялы ионикалық бағаналарға қарағанда қысқа және жуан көрсетеді. Осы пропорциялар дориялық бағаналарға еркектік сипат береді, ал ионикалық бағаналар нәзік көрінеді. Бұл еркектік және әйелдік сезімі жиі нақты құрылыс үшін қандай бағана түрін қолдану керектігін анықтау үшін пайдаланылды. Классикалық сәулетті жаңарту кезеңдерінде римдік дориялық стиль қолданылды, ал неоклассикалық сәулет 18 ғасырдың соңында пайда болды. Бұл грек дориялық ғимараттардың алғашқы сапалы суреттері мен өлшемді сипаттамаларынан кейін болды. Ренессанс сәулетінде дориялық стильдің ең ықпалды және, мүмкін, ең ерте қолданылуы – Донато Брамантенің (1502 жыл немесе одан кейін) Римдегі Сан-Пьетроның Монторио ауласындағы дөңгелек Темпиеттосы.
Қазіргі заманғы
Грек қайта өркендеуі сәулетінің дамуына дейін, бастапқыда Англияда, 18 ғасырда грек немесе күрделі римдік дориялық тәртіп кеңінен қолданылмаған, бірақ дөңгелек бас қаптардың "тускандық" түрлері әрқашан танымал болды, әсіресе ресми емес ғимараттарда. Ол кейде әскери контексте де қолданылған, мысалы, Челсидегі Корольдік ауруханасы (1682 жылдан бастап Кристофер Рен салған). Грек дориялық тәртібінің алғашқы бейнеленген суреттері 18 ғасырдың ортасына жатады. Оның классицизмнің жаңа кезеңінде пайда болуымен бірге жоғары ойлы қарапайымдылық, мақсаттың қадір-қасиеті, асыл ұстамдылық сияқты жаңа мағыналар келді. Германияда ол француздық стильден айырмашылықты білдірді, ал АҚШ-та республикалық құндылықтарды көрсетеді. Кеден үйінде грек дориялық стилі жемқорлыққа қарсы тұруды білдірді; протестант шіркеуінде грек дориялық кіреберіс таза, ерте шіркеу дәуіріне оралуды уәделеді; ол кітапхана, банк немесе сенімді мемлекеттік мекеме үшін де сәйкес болды. Жаңартылған дориялық стиль 1789 жылы ғана Сицилияға оралды, ол кезде ежелгі грек ғибадатханаларын зерттеген француз сәулетшісі Палермодағы ботаникалық бақшаға кіреберіс жобалаған.