Кіріспе
Ежелгі норвегиялық дін, сонымен қатар норвегиялық пұтқа табынушылық деп аталады, герман дінінің бір саласы болып табылады және протонорвегиялық кезеңде, солтүстік герман халықтары герман халықтарының ерекше тармағына бөлінген кезде қалыптасты. Ол христиан дінімен ысталды және Скандинавия христиандану кезінде ұмытылды. Ғалымдар тарихи тіл білімі, археология, топонимика және солтүстік герман халықтары қалдырған жазбалар арқылы, мысалы, Жас Футарктағы руналық жазулар (руналық әліпбидің солтүстік германдық кеңейтілімі) арқылы солтүстік герман дінінің ерекшеліктерін қайта жасайды. 13 ғасырға жататын көптеген ежелгі норвегиялық еңбектер солтүстік герман дінінің құрамдас бөлігі – норвегиялық мифологияны жатқан. Ежелгі норвегиялық дін көпқұдайлы болды, түрлі құдайлар мен құдайшаларға сенуді қамтыды. Бұл құдайлар норвегиялық мифологияда екі топқа бөлінді: асирлер мен ванирлер, кейбір дереккөздерде олар тең күшті екенін түсінгенше ежелгі соғысқа қатысқандығы айтылады. Ең көп тараған құдайлардың арасында Один мен Тор болды. Бұл әлемде йоттар, эльфтер, кентаврлар және жер рухтары сияқты басқа да мифологиялық жаратылыстар мекен еткен. Норвегиялық космология Yggdrasil деп аталатын әлем ағашының айналасында құрылды, ал адамдардың әлемі – Мидгардпен қатар, әртүрлі әлемдер болды. Олардың ішінде өмірден кейінгі әлемдер де бар, олардың кейбіреулерін белгілі бір құдай басқарды. Ауызша дәстүр арқылы берілген және кодификацияланған мәтіндерге сүйенбеген ежелгі норвегиялық дін, ритуалдық амалдарға ерекше мән берді, ал патшалар мен басшылар қоғамдық құрбандықтар өткізуде маңызды рөл атқарды. Әртүрлі культ орындары қолданылды; бастапқыда, әдетте, тоғайлар мен көлдер сияқты ашық кеңістіктер таңдалды, бірақ 3-ғасырдан кейін культ үйлері де ритуалдық амалдар үшін арнайы салынған сияқты, бірақ олар кеңінен таралған жоқ. Скандинавиялық қоғамда сейдрді меңгергендер де болды, кейбір ғалымдар оны шамандық деп сипаттайды. Әртүрлі жерлеу рәсімдері жүргізілді, соның ішінде мәйіттерді жерлеу және өртеу, көбінесе түрлі зираттық заттармен бірге. Тарихы бойында саамдар мен финдер сияқты көршілес халықтар арасында мәдени алмасудың әртүрлі деңгейлері болды. 12 ғасырға қарай ежелгі норвегиялық дін христиан дінімен ысталды, оның кейбір элементтері скандинавиялық фольклорында сақталды. Ежелгі норвегиялық дінге қызығушылық 19 ғасырдағы романтизм қозғалысы кезінде қайта жанданды, оның нәтижесінде көптеген көркем туындылар жасалды. Бұл тақырыпты академиялық зерттеулер 19 ғасырдың басында басталды, бастапқыда кең таралған романтизмнің ықпалында болды.
Old Norse religion, also known as Norse paganism, is a branch of Germanic religion which developed during the Proto Norse period, when the North Germanic peoples separated into a distinct branch of the Germanic peoples. It was replaced by Christianity and forgotten during the Christianisation of Scandinavia. Scholars reconstruct aspects of North Germanic Religion by historical linguistics, archaeology, toponymy, and records left by North Germanic peoples, such as runic inscriptions in the Younger Futhark, a distinctly North Germanic extension of the runic alphabet. Numerous Old Norse works dated to the 13th century record Norse mythology, a component of North Germanic religion. Old Norse religion was polytheistic, entailing a belief in various gods and goddesses. These deities in Norse mythology were divided into two groups, the Æsir and the Vanir, who in some sources were said to have engaged in an ancient war until realizing that they were equally powerful. Among the most widespread deities were the gods Odin and Thor. This world was inhabited also by various other mythological races, including jötnar, dwarfs, elves, and land wights. Norse cosmology revolved around a world tree known as Yggdrasil, with various realms existing alongside that of humans, named Midgard. These include multiple afterlife realms, several of which are controlled by a particular deity. Transmitted through oral culture rather than through codified texts, Old Norse religion focused heavily on ritual practice, with kings and chiefs playing a central role in carrying out public acts of sacrifice. Various cultic spaces were used; initially, outdoor spaces such as groves and lakes were typically selected, but after the third century CE cult houses seem to also have been purposely built for ritual activity, although they were never widespread. Norse society also contained practitioners of Seiðr, a form of sorcery that some scholars describe as shamanistic. Various forms of burial were conducted, including both inhumation and cremation, typically accompanied by a variety of grave goods. Throughout its history, varying levels of trans cultural diffusion occurred among neighbouring peoples, such as the Sami and Finns. By the 12th century, Old Norse religion had been replaced by Christianity, with elements continuing into Scandinavian folklore. A revival of interest in Old Norse religion occurred amid the romanticist movement of the 19th century, during which it inspired a range of artworks. Academic research into the subject began in the early 19th century, initially influenced by the pervasive romanticist sentiment.
Терминология
Археолог Андерс Андрен «Ескі скандинав діні» Скандинавиядағы христиан діндеріне дейінгі діндерді атау үшін қолданылатын «жалпы қолданылатын атау» екенін айтты. Мысалы, ғылыми еңбектерде «христиандыққа дейінгі норвегиялық дін», «норвегиялық дін», «норвегиялық пұтқа табыну», «скандинавиялық пұтқа табыну», «скандинавиялық мәжүсілік», «скандинавиялық дін», «солтүстік пұтқа табыну», «солтүстік мәжүсілік», «солтүстік германдық дін» немесе «солтүстік германдық пұтқа табыну» сияқты терминдер де қолданылады. Бұл Ескі норвегиялық дінді тілдік жағынан германдық Еуропаға тараған кең германдық діннің бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Осы германдық діннің әртүрлі формаларының ішінде Ескі норвегиялық дін ең толық зерттелген. Ритуалдық тәжірибе мен ауызша дәстүрге негізделген Ескі скандинав діні, тіршілік, соғыс және әлеуметтік қарым-қатынастарды қоса алғанда, скандинав өмірінің басқа да салаларымен тығыз байланысты болған. Ескі скандинав сенімдерінің жазбада түгенделуі сирек немесе мүлдем болған жоқ. Осы сенім жүйесін ұстанушылардың өзінде «дін» деген ұғым болған жоқ, ол тек христиандықпен бірге енгізілді. Христиандық келгеннен кейін, христиандыққа дейінгі сенімдерді атау үшін «forn sið» («ескі әдет») немесе «heiðinn sið» («мәжүси әдет») сияқты Ескі норвегиялық терминдер қолданылды. Бұл терминдер сенімнің өзінен гөрі ритуалдарға, іс-әрекеттерге және мінез-құлыққа баса назар аударатынын көрсетеді. Ескі норвегиялық «heiðinn» терминінің ең ерте кездесуі – «Hákonarmál» поэмасында. Мұндағы қолданылуы христиандық келгеннен кейін Ескі норвегиялық дін жеке дін ретінде қабылдана бастағанын көрсетеді. Ескі скандинав діні этникалық дін және «доктриналық емес қауымдық дін» ретінде жіктеледі. Ол уақыт өте келе, әртүрлі аймақтарда, жерлерде және әлеуметтік жағдайларға байланысты өзгерген. Бұл өзгерістің себебі – оның жазба түрінде емес, ауызша мәдениет арқылы берілуі. Сондықтан археологтар Андрен, Кристина Дженнберт және Катарина Раудвире «христиандыққа дейінгі норвегиялық дін біртекті немесе тұрақты санат емес» десе, ғалым Карен Бек Педерсен «Ескі норвегиялық сенім жүйесі, мүмкін, көптеген жүйелерден тұратын көптік ретінде қарастырылуы керек» деп атап өтті. Дін тарихшысы Хилда Эллис Дэвидсон бұл «күрделі символизмнің» және «кем білімді адамдардың қарапайым халықтық сенімдерінің» проявленияларын қамтитынын айтты. Викинг дәуірінде скандинавтар жалпы герман тілі – Ескі скандинав тілі арқылы шамалы біріккен топ ретінде қараған. Скандинавияны зерттеуші Томас А. Дюбуа Ескі норвегиялық дін мен Солтүстік Еуропадағы басқа христиандыққа дейінгі сенім жүйелерін «оқшауланған, өзара байланыссыз тілдік құрылымдар ретінде емес, мәдени және тілдік байланыстар арқылы ортақ ұғымдар ретінде қарастыру керек» деді. Бұл ұғымдар ұқсас экологиялық факторлармен және ұзаққа созылған экономикалық және мәдени байланыстармен шартталған. Осы кезеңде скандинавтар саамдар, балтық финдері, англосакстар, Гренландия инуиттері, кельт және славян тілдерінде сөйлейтіндер сияқты басқа этномәдени және тілдік топтармен тығыз қарым-қатынаста болды. Скандинавтар мен осы топтар арасында экономикалық, некелік және діни алмасулар болды. Британ аралдарынан әкелінген құлдар Викинг дәуірінде скандинавиялық әлемде кең таралған. Ескі норвегиялық діннің әртүрлі элементтері әртүрлі шығу тегі мен тарихы бар. Кейбір аспектілері ерте заманнан бастау алса, ал кейбіреулері христиандықпен кездескеннен кейін ғана пайда болды.
Скандинавиялық мәтіндік көздер
Скандинавиядан діни мазмұндағы бірнеше рун жазулары сақталған, әсіресе Тордан ескерткіш тасты қасиетті етуді немесе қорғауды сұрайтын жазулар бар; оның балғасын тасқа ою да осы мақсатқа қызмет еткен. Рундық фрагменттерге қарағанда, латын әрпімен жазылған көне норвег қолжазбаларында сақталған әдеби және тарихи деректердің көп бөлігі Скандинавия христиандығын қабылдағаннан кейін, көбінесе Исландияда жазылған. Ежелгі скандинав діні туралы алғашқы кең көлемді мәтіндік дерек – «Поэтикалық Эдда» болды. Кейбір поэзиялық деректер, әсіресе «Поэтикалық Эдда» мен скальдиялық поэзия, бұрыннан дінге сенушілер тарапынан жазылған болуы мүмкін, ал «Хавамал» дінге сенушілердің мистикасы және Урсула Дронке «ғисыптық міндеттердің жиынтығы» деп атаған нәрсе туралы ақпаратты қамтиды. Сонымен қатар, сагаларда пұтқа табынушылыққа қатысты сенімдер мен тәжірибелер туралы мәліметтер бар, олар Снорри Стурлусонның «Хеймскрингласы» және «Ланднамабок» сияқты тарихи сагаларды, Исландияның қоныстануы мен ерте тарихын баяндайтын шығармаларды, сондай-ақ исландиялықтардың сагаларын – исландиялық тұлғалар мен топтар туралы әңгімелерді қамтиды; сонымен қатар, шамалы фантастикалық аңыз сагалары да бар. Көптеген скальдиялық өлеңдер сагаларда сақталған. Бастапқыда пұтқа табынушылардың туындыларында ауызша таралу кезінде немесе христиандар жазғаннан кейін қандай өзгерістер болғанын білу мүмкін емес; әсіресе исландиялық сагалар көптеген ғалымдар тарапынан егжей-тегжейлі тарихи жазбалар емес, көбінесе тарихи көркем әдебиет ретінде қарастырылады. Мифологиялық поэзияның көп бөлігі, әрине, жоғалып кеткен. Маңызды жазба дереккөздердің бірі – Снорридің «Прозалық Эддасы», ол ақындардың кенингтер құруы үшін норвег мифологиясы туралы нұсқаулықты қамтиды; сонымен қатар, көптеген цитаталар бар, олардың кейбіреулері жоғалған өлеңдердің жалғыз жазбасы болып табылады, мысалы, Тьодольф Хвинирдің «Хаустлонг» өлеңі. Снорридің кіріспесі эсирлерді троялықтар деп сипаттайды, эсирлердің Азиядан шыққандығын айтады, және кейбір ғалымдар одан бізге жеткен көптеген әңгімелер христиан ортағасырлық мәдениетінен алынған деген күдікке ие.
Скандинавиялық емес мәтіндік көздер
Скандинавиялық еместердің көне норвег тілінен өзге тілдерде жазған қосымша дереккөздер сақталып қалған. Көне норвег діні туралы алғашқы скандинавиялық емес жазбалық дерек – шамамен 100 жылға дейін сонатын Тациттің "Германиясы", ол бірнеше герман халықтарының діни ғұрыптарын сипаттайды, бірақ Скандинавия туралы ақпарат аз. Орта ғасырларда бірнеше христиан дінбасылары скандинавиялық бұтқа табынушылық туралы жазды, көбінесе қарсы пікірде болды. Олардың ең белгілілері – Адам Бременнің 1066-1072 жылдар аралығында жазылған "Гамбург шіркеу епископтарының тарихы" (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum), онда Уппсала ғибадатханасы туралы мәлімет бар, және Саксо Грамматикстің 12 ғасырдағы "Дания тарихы" (Gesta Danorum), онда норвег мифтерінің нұсқалары мен бұтқа табынушылыққа қатысты материалдар келтірілген. Бұған қоса, мұсылман арабтары кездескен норвегтер туралы жазбалар қалдырды, олардың ең танымалдары – Ибн Фадланның 10 ғасырдағы "Рисаласы", онда Волгадағы викинг саудагерлерінің кеме көму рәсімі туралы толыққанды сипаттама бар.
Археологиялық және топонимикалық дәлелдер
Ежелгі норвегиялық дереккөздерді көрсететін әдеби мәліметтер христиандармен жазылғандықтан, археологиялық мәліметтер, әсіресе діни орындар мен жерлеулер, үлкен маңызға ие, әсіресе дін ауысудан бұрынғы норвегиялық дін туралы ақпарат көзі ретінде. Материалдық мәдениеттің көптеген аспектілері – қоныс таңдаулары, артефакттар және ғимараттарды қоса алғанда – наным-сенімдерге жарық түсіруі мүмкін, ал діни амалдарға қатысты археологиялық мәліметтер, қолда бар мәтіндерден гөрі айтарлықтай хронологиялық, географиялық және әлеуметтік айырмашылықтарды көрсетеді. Жер аттары қосымша мәліметтер береді. Теофориялық жер аттары, оның ішінде екі құдайдың аттары бірге кездесетін жағдайлар, сол құдайлардың дінінің маңыздылығын, біздің жазбаша деректерімізге дейінгі кезеңдегі әртүрлі аймақтарда көрсетеді. Топонимикалық мәліметтер айқын аймақтық айырмашылықтарды көрсетеді, ал кейбір құдайлар, мысалы, Улль және Хорн, басқа жерлерде Одиннің жер аттарына қарағанда жиі кездеседі. Кейбір жер аттарында діни қызмет орындары екенін көрсететін элементтер бар: vé, hörgr және hof – түрлі діни орындарды білдіретін сөздер, сондай-ақ akr немесе vin – «алаң» деген сөздер, құдайдың атымен бірге қолданылғанда. Магнус Олсен Норвегиядағы осындай жер аттарының типологиясын жасады, одан ол пұтқа табынудың дамуын, тоғайлар мен алаңдардан ғибадатханаларға қарай өркендегенін болжады. Жеке есімдер де белгілі бір құдайлардың танымалдылығы туралы ақпарат көзі болып табылады; мысалы, Тордың аты ерлер мен әйелдердің есімдерінде, әсіресе Исландияда жиі кездесетін.
Темір дәуірінің шығу тегі
Андрен ежелгі скандинавтық дінді ертедегі скандинавтық діндердің кең ауқымды әсерімен пайда болған "мәдени мозаика" деп сипаттады. Ол скандинавиялық қола дәуірімен байланысты болуы мүмкін: қола дәуірі Скандинавиясының күнге бағытталған сенім жүйесі шамамен 500 ж.б.д. жойылған деп есептеледі, бірақ бірнеше қола дәуірі мотивтері – мысалы, дөңгелек крест – кейінгі темір дәуірі контекстінде қайта пайда болады. Ол көбінесе германдық темір дәуірі халықтары арасында кездесетін ертедегі діни сенімдерден дамыған деп саналады. Герман тілдері б.з.д. бірінші мыңжылдықта қазіргі Дания немесе Солтүстік Германияда пайда болған, содан кейін тараған; ежелгі скандинавтық діндегі бірнеше құдайлардың басқа германдық қоғамдардағы нұсқалары бар. Скандинавия темір дәуірі шамамен 500-400 ж.б.д. аралығында басталды. Осы ерте кезеңдерді түсіну үшін археологиялық деректердің маңызы зор. Бұл дәуірдегі жазбаларды Тацит жасаған; ғалым Габриэль Турвилл Петреге сәйкес, Тациттің байқаулары кейінгі ежелгі норвегиялық дінді түсіндіруге көмектеседі. Тацит герман халықтарында діни қызметкерлер, ашық аспандағы қасиетті орындар, маусымдық құрбандықтар мен тойлар болғанын сипаттады. Тацит герман халықтарының көпқұдайлы болғанын және олардың кейбір құдайларын римдіктермен салыстыру арқылы түсінуге тырысқанын атап өтті, осылайша римдіктер оларды түсінуге ұмтылған.
Викинг дәуірінің кеңейуі
Викингтер дәуірінде скандинавтар Скандинавиядан шығып, Солтүстік-Батыс Еуропаның басқа жерлеріне қоныстанды. Бұл аймақтардың кейбіреулері, мысалы, Исландия, Оркни мен Шетланд аралдары және Фарер аралдары, сирек қоныстанған болса, ал Англия, Оңтүстік-Батыс Уэльс, Шотландия, Батыс аралдар, Мэн аралы және Ирландия сияқты басқа аймақтарда бұрыннан халық тығыз қоныстанған. 870 жылдары норвегиялық қоныс аударушылар өз отанын тастап, Исландияны жайлап алды, өздерінің діни сенімдерін әкелді. Орналасқан жерлердің атаулары Исландияда Тордың ең танымал құдай болғанын көрсетеді, бірақ Исландияда Фрейрге табынушылар туралы сағалар да бар, соның ішінде кейінгі Храфнкелс сағасындағы "Фрейрдің діни қызметшісі" туралы да айтылады. Одиноға байланысты жер аттары жоқ. Басқа скандинавиялық қоғамдардан өзгеше, Исландияда монархия болған жоқ, сондықтан дінді міндетті түрде сақтауды қамтамасыз ететін орталық билік болған жоқ; алғашқы қоныстану кезінен бастап ежелгі скандинав және христиандық қауымдастықтары болды. Скандинавиялық қоныс аударушылар ежелгі норвегиялық дінін тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында Ұлыбританияға әкелді. Бірнеше британдық жер аттары мүмкін діни орындарды көрсетеді; мысалы, Солтүстік Йоркширдегі Розберри Топпинг он екінші ғасырда Отенсберг деп аталған, бұл ескі норвег тіліндегі Одинсберг ("Один тауы") деген сөзден шыққан. Бірнеше жер аттарында діни тұлғаларға сілтемелер бар, мысалы, alfr, skratii және troll. Англия шіркеуі осы келген халықты христиандыққа қайта баулу үшін жаңа үдеріс жүргізу қажеттігіне келді.
Христиандық және құлдырау
Скандинавия әлемі христиан дінімен алғаш рет христиандық Британ аралдарындағы қоныстану арқылы және Новгород пен Византиядағы шығыс христиандарымен сауда байланыстары арқылы кездесті. Скандинавияға христиан діні келген кезде ол Еуропаның көп бөлігінде қабылданған дін еді. Христиандық институттардың осы скандинавиялықтарды қалай дінге көшіргені толыққанды түсініксіз, себебі Беданың англосаксондықтардың дінге өтуін сипаттауымен салыстыратын осы процестің мәтіндік сипаттамалары жоқ. Дегенмен, скандинавиялық көшіп келушілердің осы жерге келгеннен кейін бірнеше онжылдық ішінде христиан дінін қабылдағандығы көрінеді. Британ аралдарынан келген христиан миссионерлері – Сент Вилиброрд, Сент Бонифаций және Виллехад сияқты тұлғалар сегізінші ғасырда Солтүстік Еуропаның бір бөлігіне сапар жасағаннан кейін, Карл I Данияны христиандануға итермеледі, Реймстік Эббо, Камбрейлік Халитгар және Бремендік Виллерик тоғызыншы ғасырда патшалықта дін таратумен айналысты. Дания королі Харальд Клак (826 жылы) дінін өзгертті, мүмкін, оның Луи Исамен саяси одағын нығайту үшін, оның таққа таластағы қарсыластарына қарсы. Дания монархиясы II Хорик тұсында (854 – шамамен 867 ж.ж.) ежелгі норвег дініне қайта оралды. Норвегия королі Хакон Иса, Англияда тұрғанда христиан дінін қабылдады. Норвегияға оралғаннан кейін ол өзінің сенімін көбінесе жеке өмірде сақтап, христиан дін қызметкерлерін халық арасында уағыздауға ынталандырды; бірақ кейбір пұтқа табынушылар ашуланды және Heimskringla бойынша Тронхеймге жақын жерде салынған үш шіркеу өртенді. Оның орнын басып алған Харальд Грейклок та христиан болды, бірақ норвегиялықтарды өз дініне көндіруде үлкен жетістікке жете алмады. Кейінірек Хакон Сигурдсон Норвегияның де-факто билеушісі болды, және ол Дания королінің қысымымен крещениеден өтіп, христиандарға патшалықта уағыздауға рұқсат бергенімен, ол пұтқа табынушылықтың құрбандықтарын ынтамен қолдады, дәстүрлі құдайлардың басымдығын растады және христиандарды оларға қайта оралуға шақырды. Оның билігі кезінде (975–995) «мемлекеттік пұтқа табынушылық» пайда болды, бұл ресми идеология норвегиялық ұлттық ерекшелікті пұтқа табынушылықпен байланыстырып, Хаконның басшылығына қолдау көрсетті. 995 жылы Хакон өлтірілді, ал келесі король Олаф Триггвасон билікті алып, христиан дінін ынтамен насихаттады; ол жоғары мәртебелі норвегиялықтарды дінге көшірді, ғибадатханаларды қиратты және «сыйқыршылар» деп атағандарды өлтірді. Швеция ресми түрде христиан дінін қабылдаған соңғы скандинавия елі болды. Христиандану процесі туралы көп мәлімет болмаса да, швед корольдерінің 11 ғасырдың басында христиан дінін қабылдағандығы және елдің 12 ғасырдың басында толыққанды христиан елге айналғандығы белгілі. Олаф Триггвасон Исландияға саксон миссионері Þangbrandrді жіберді. Көптеген исландтар Þangbrandrдің дін таратуына ашуланды және оны қорлаған бірнеше ақындарды өлтіргеннен кейін ол заңсыз деп жарияланды. Аралдағы христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы антагонизм күшейді, және 998 жылы Альтингте екі тарап та бір-бірінің құдайларын құрметсіздікке ұшыратты. Бірлік сақтау үшін 999 жылы Альтингте Исландия заңдары христиандық принциптерге негізделетіні туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ пұтқа табынушылық қауымға да кейбір жеңілдіктер жасалды. Жеке, бірақ ашық емес, пұтқа табынушылықтың құрбандықтары мен рәсімдері заңды болып қала берді. Германдық Еуропа бойынша христиан дініне көшу әлеуметтік байланыстармен тығыз байланысты болды; жеке емес, жаппай көшу қалыпты жағдай еді. Корольдердің христиан дінін қабылдауының басты себебі христиан билеушілерінен қолдау алу еді, ақша, императордың мақұлдауы немесе әскери көмек түрінде. Христиан миссионерлері скандинавиялықтарды екі сенім жүйесінің бір-бірін жоққа шығаратынына сендіру қиын болды; ежелгі норвег дінінің көпқұдайлық сипаты оның жақтаушыларына Иса Мәсіхті көптеген құдайлардың бірі ретінде қабылдауға мүмкіндік берді. Христиандықпен кездесу пұтқа табынушылық мәдениетінің жаңа және инновациялық формаларын да ынталандыруы мүмкін, мысалы, түрлі пұтқа табынушылық аңыздарына әсер ету арқылы. Басқа германдық қоғамдардағыдай, жаңадан келген және дәстүрлі сенімдердің арасында синкретизм орын алды. Шабыс аймақтарында тұратын адамдар үшін христиандыққа дейінгі сенімдер ұзақ сақталды, ал басқалары халық ауыз әдебиетінде сақталды.
Христиан дінінен кейінгі мұралар
XII ғасырда христиан діні Солтүстік-Батыс Еуропаға нығайып орнады. Екі ғасыр бойы скандинавиялық дін қызметкерлері пұтқа табынушылықты айыптауын жалғастырды, бірақ оның христиандық үстемдікке лайықты балама болып табылатыны белгісіз. Осы авторлар көбінесе пұтқа табынушылықты алдану мен жаңылысқа негізделген деп көрсетті; кейбіреулері ежелгі скандинавиялық құдайлардың адамдар екенін, жалған түрде құдайлар ретінде бейнеленгенін айтты. Ежелгі скандинавиялық мифологиялық әңгімелер ауызша дәстүрде кем дегенде екі ғасыр бойы сақталды және 13 ғасырда жазылып алынды. Бұл мифологияның қалай тарағаны белгісіз; мүмкін, 11 және 12 ғасырларда пұтқа табынушылар өздерінің сенімдерін сақтап қалған, немесе ол христиандар тарапынан әрі қарай таратылған, олар әңгімелерді сақтап, оларға нақты сенімдерін жоққа шығарған мәдени артефакт ретінде сақтаған болуы мүмкін. Тарихшы Джудит Джеш христиандықтан кейін «мәдени пұтқа табынушылық» қалғанын ұсынды, яғни христиандық принциптерге сәйкес келетін мәдени және әлеуметтік контексттерде христиандыққа дейінгі мифтерді қайта пайдалану. Мысалы, ежелгі скандинавиялық мифологиялық тақырыптар мен мотивтер 11 ғасырдың христиан англо-скандинавиялық королі Ұлы Кнуттың сарайы үшін жазылған өлеңдерде кездеседі. Саксо – ата-бабаларының христиандыққа дейінгі сенімдеріне қайтадан қызығушылық танытқан ортағасырлық алғашқы тұлға, бірақ оның мақсаты сенімді қайта жаңғырту емес, тарихи қызығушылық болды. Снори де осы қайта жанданған қызығушылықтың бір бөлігі болды, ол мифограф және мәдени тарихшы ретінде пұтқа табынушылық мифтерін зерттеді. Нәтижесінде, скандинавиялық мифология онда бейнеленген құдайларға табыну мен сенуден әлдеқайда ұзақ өмір сүрді. Бірақ, христиан діні Скандинавияда басым дін болғаннан кейін де, норвегиялық пұтқа табынушылық рәсімдерінің іздері сақталды (Trollkyrka қараңыз). Ежелгі скандинавиялық құдайлар швед халық ауыз әдебиетінде 20 ғасырдың басына дейін кездесе берді. Тор мен Одинмен кездесу туралы куәліктер бар, сондай-ақ Фрейяның құнарлылыққа қатысты күшіне сенім де болды.
Нанымдар
Скандинавия мифологиясы, скандинав құдайлары туралы әңгімелер, Эдда поэзиясында және Снорри Стурлусонның скальдтарға арналған нұсқаулығы – «Поэтикалық Эдда» да сақталған. Осы әңгімелердің кейбіреулерін Готландтағы сурет тастарда және басқа да бейнелі жазбаларда, тіпті ерте христиан кресттерінде де кездестіруге болады, бұл олардың кеңінен танымал екенін көрсетеді. Мифтер кезең соңына дейін тек ауызша таратылды және өзгерістерге ұшырады; «Волуспа» атты маңызды өлең әртүрлі қолжазбаларда екі түрлі нұсқада сақталған, ал Снорридің мифтерді қайта баяндауы кейде басқа мәтіндік дереккөздерден өзгеше келеді. Нақты мифтің бірде-бір анық нұсқасы болған жоқ, және «бір біртұтас ой жүйесі» орнына, уақыт өте келе және әртүрлі аймақтарда өзгерістер болғаны болжанады. Атап айтқанда, солтүстік славяндар, финдер және англосакстар сияқты басқа халықтармен байланыс әсер еткен болуы мүмкін, ал христиан мифологиясының ықпалы артып келді.
Тәңірлер
Көне норвеж діні көпқұдайшылық болды, көптеген антропоморфтық қасиеттері бар құдайлар мен құдайшаларға табынып, олар адамдық сезімдерді көрсетеді және кейде үйленіп, балалары болады. Мифтерде бір құдай, Бальдр, қайтыс болғандығы айтылады. Нақты құдайларға табынуға қатысты археологиялық дәлелдер аз, бірақ жер-су атаулары оларға табыну орындарын көрсетуі мүмкін. Кейбір құдайлар, әсіресе Локиге, табынуға ешқандай дәлел жоқ; алайда, жаңа археологиялық жаңалықтар бұл жағдайды өзгертуі мүмкін. Аймақтар, қауымдастықтар мен әлеуметтік топтар табынған құдайларында айырмашылықтар болуы мүмкін. Сагаларда жеке тұлғалардың бір құдайға адал болуы туралы да мәліметтер бар, олар Эгилл Скаллагримссонның «Соняторрек» поэмасында Одинмен қарым-қатынасын сипаттағандай, fulltrúi немесе vinr (сенімді серік, дос) деп аталады. Бұл практика христиан қасиеттеріне табынудың әсерімен пайда болған ежелгі дін ретінде түсіндіріледі. Әдеби көздеріміздің барлығы салыстырмалы түрде кеш болғанымен, уақыт өте келе өзгерістер болғанын көрсететін белгілер де бар. Норвеж мифологиясының көздері, әсіресе Снорри және «Волуспа», екі құдай тобын – Эсирлер мен Ванирлерді ажыратады. Олар соғысқан кезде Ванирлер Эсирлердің Асгард бекінісінің қабырғаларын бұзып, соңында келісімге келіп, аманаттар алмасты. Кейбір мифографтар бұл мифтің Скандинавиядағы әртүрлі сенім жүйелерінің жақтастары арасындағы қақтығыстың естелігіне негізделгенін болжайды. Эсирлердің ішіндегі маңызды құдайларға Тор (әдеби мәтіндерде Аса Тор деп аталады), Один және Тир жатады. Ванирлердің тек бірнешеуі ғана көздерде аталады: Ньордр, оның ұлы Фрейр және оның қызы Фрейя; Снорридің айтуынша, олардың барлығын Ванагуд (Ванир құдайы) деп атауға болады, ал Фрейяны да Ванадис (Ванир дис) деп атауға болады. Локидің пантеондағы мәртебесі күмәнді, ал «Локасенна», «Волуспа» және Снорридің түсіндірмесіне сәйкес, ол Рагнарёкке дейін жер астында тұтқындалады, онда ол құдайларға қарсы күреседі. Күні кеше 1889 жылы Софус Бугге бұл миф Люцифер туралы мифтің бастауы болғанын айтқан. Кейбір құдайшалар – Скади, Риндр, Гердр – жөтнар текті. Көне норвеж тіліндегі құдайшалардың жалпы атауы – Асыньюр, ол Эсирдің әйелдік түрі. Ежелгі құдайша сөзі dís болуы мүмкін, ол әйелдер тобының аты ретінде сақталған.
Жергілікті және ата-бабалар құдайлары
Ата-бабалардың құдайлары фин-угор халықтарының арасында кең таралған және христиандықтан кейін финдер мен саамдардың арасында маңызды рөл атқара берді. Ата-бабаларды құрметтеу скандинавиялықтардың жеке діни тәжірибелерінде, олардың шаруашылықтары мен ауылдарында орын алған болуы мүмкін; 10 ғасырда норвегиялық пұтқа табынушылар христиан патшасы Хаконды бірнеше есімді құдайлармен бірге ата-бабаларға көтеріліп ішуге шақырып, құдайларға құрбандық шалуға итермелеуге тырысты. Þorgerðr Hölgabrúðr және Irpa Норвегияның кейінгі пұтқа табынушы билеушісі Хакон Сигурдсонның жеке немесе отбасылық құдайлары болған сияқты. Жергілікті және отбасылық құлшылықтар да болған болуы мүмкін; Vǫlsi отбасылық құлшылығынан пұтқа табынушы Норвегиядағы бір мысал келтіріледі, онда Мǫrnir деп аталатын құдайға дұға етіледі.
Басқа тіршілік иелері
Норналар – адамдардың тағдырын шешетін әйел тұлғалар. Снорри оларды үштен тұратын топ ретінде сипаттаған, бірақ ол және басқа да дереккөздер жаңа туған балалардың тағдырын анықтайтын, көптеген Норналар туралы да айтады. Оларға табыну болған-болмағаны белгісіз. Жер рухтары – ландвэттирлер, белгілі бір тастарда, сарқырамаларда, тауларда және ағаштарда мекендейтін болған, оларға құрбандықтар шалынған. Көптеген адамдар үшін олар күнделікті өмірде құдайлардан гөрі маңыздырақ болған. Мәтіндерде түрлі эльфтер мен эльфтердің кішкентай түрі – карликтер туралы да айтылады. Филгюр – жеке адамдар мен отбасылармен байланысты, әдетте әйел болатын қорғаушы рухтар. Хамингюр, дисир және аққу қыздары – сенім жүйесінде мәртебесі нақты белгісіз әйелдер; дисирлер қамқоршы әйел құдайлардың ролін атқарған болуы мүмкін. Валькириялар Один туралы мифтермен байланысты, сондай-ақ Гельги жырлары сияқты батырлық поэзияда кездеседі, онда олар батырларға көмектесетін және оларға үйленетін ханшайымдар ретінде бейнеленеді. Жотнар мен гыгжармен (көбінесе алыптар және алып әйелдер ретінде аударылады) болатын қақтығыс – мифологияда жиі кездесетін мотив. Олар құдайлардың ата-бабалары да, жаулары да деп сипатталады. Құдайлар гыгжарларға үйленеді, бірақ жотнардың құдайлармен жұптасу әрекеттері сәтсіз аяқталады. Көптеген ғалымдар жотнарға табынбаған деп санайды, бірақ бұл мәселе даулы. Эдда жотналары кейінгі халықтық әңгімелердегі олардың ұқсас тұлғаларымен байланысты, бірақ олардан гөрі оларға көп даналық тән.
Космология
Ежелгі скандинавиялық космогонияның, яғни жаратылыс мифының бірнеше нұсқасы сақталған мәтіндік дереккөздерде кездеседі, бірақ олардың христиан дінінен бұрын жазылғанына ешқандай дәлел жоқ. Олар христиандықпен қарым-қатынас кезінде дамыған болуы мүмкін, себебі пұтқа табынушылар христиан дінімен теңесе алатын жеткілікті күрделі миф құруға тырысқан; бұл есептер христиан миссионерлерінің ежелгі скандинавиялық мәдениеттен табылған белгілі бір элементтер мен әңгімелерді түсіндіріп, оларды жаңа христиан дінін түсінуге көмектесу үшін, Киелі кітапқа параллель мифтер мен космогония ретінде ұсынуы мүмкін. (Синкретизмді қараңыз). "Вёлуспада" айтылуынша, ғалам бастапқыда Гиннунгагап деп аталатын кеңістік болған. Кейін Ямир деген бір жотун пайда болды, одан кейін жерді теңізден көтерген құдайлар келді. "Вафструднисмальде" басқаша айтылады, онда әлем Ямирдің денесінен жасалған: жер – оның етінен, таулар – сүйектерінен, аспан – бас сүйегінен, теңіз – қанынан. "Гримнисмаль" да әлемнің Ямирдің денесінен қалыптасқанын айтады, бірақ жотндардың Эливагар деген бұлақтан пайда болғанын қосады. Снорридің "Гилфагинин" еңбегінде ежелгі скандинавиялық космогонияның Гиннунгагап, яғни кеңістікке сеніммен басталғаны қайта айтылады. Осыдан екі әлем пайда болды: мұзды, тұманды Нифльхейм және отқа толы Муспелл, соңғысын отты жотунн Суртр басқарды. Бұл әлемдерден шыққан өзеннің қатуынан Ямир пайда болды, ал Аудумбла деп аталатын сиыр оған сүт берді. Аудумбла Буриді босату үшін мұздың бір бөлігін жалады, оның ұлы Бор Бестла есімді гигрге үйленді. Бұл мифтің кейбір ерекшеліктері, мысалы Аудумбла сиыры, түсініксіз; Снорри осы егжей-тегжейлі мәліметтерді қайдан алғанын нақты айтпайды, өйткені ол басқа мифтердің бөліктері үшін айтқандай, және бұл оның өнертабысы болуы мүмкін. "Вёлуспада" Иггдрасил алып күл ағашы ретінде бейнеленген. "Гримнисмаль" құдайлардың күн сайын Иггдрасилдің астында жиналып, сот істейтінін айтады. Сондай-ақ, жылан оның тамырын шайнап, ал елік оның жоғары бұтақтарында жайылады; екі жануардың арасында белдік жүгіріп, хабар алмасады. "Гримнисмаль" Иггдрасилдің үш тамыры бар екенін де айтады: біреуінің астында Хель қасиетті әйел, екіншісінде мұздықтар, ал үшіншісінде адамзат. Снорри де Хель мен мұздықтар екі тамырдың астында өмір сүретінін айтады, бірақ үшінші тамырдың астында құдайларды, адамзатты емес, орналастырады. "Yggr" сөзі "қорқытушы" дегенді білдіреді және Одінмен синоним, ал "drasill" – жылқыға поэтикалық атау; демек, "Yggdrasil" – "Одіннің жылқысы". Бұл ғаламдық ағаш идеясы басқа да қоғамдардың ұқсас идеяларымен паралельді және ортақ үнді-еуропалық мұраның бір бөлігі болуы мүмкін. Рагнарк туралы әңгіме "Вёлуспада" ең толыққанды жазылған, бірақ оның элементтерін ертедегі поэзияда да көруге болады. Рагнарк әңгімесі скандинавиялық дүниетанымында қашуға мүмкін емес тағдыр идеясының болғанын көрсетеді. "Вёлуспада" христиан дінінің ықпалы болғанына көптеген дәлелдер бар, сондай-ақ, Рагнарк әңгімесінде көрініс тапқандай, қақтығыстан кейін жақсы болашақ болатын тақырыптың, жалған және христиан діндері арасындағы қақтығыс кезеңін көрсететіні де мүмкін.
Өмірден кейінгі өмір
Ежелгі скандинав дінінде өлім мен өмірден кейінгі туралы бірнеше дамыған идеялар болған. Снорри өлгендерді қарсы алатын көптеген әлемдерді атайды; оның сипаттамалары христиандық әсерге ұқсаса да, әртүрлі әлемдердің болуы христиандыққа дейінгі дәуірге тән. Ежелгі скандинав діні, христиандықтан өзгеше, адамның өмірінен кейінгі тағдырына моральдық принциптердің әсер ететініне сенбеген. Шаяқтағы шайқаста қаза тапқан жауынгерлер Эйнхержар атанды да, Одиннің залы – Вальхаллаға жеткізілді. Олар Рагнарөкке дейін күтіп, сонда Эсирлермен бірге соғысуға дайын болды. «Гримнисмал» поэмасында Вальхалланың 540 есігі бар екені, батыс есігі алдында қасқыр тұрғаны, ал үстінен бүркіт ұшқаны айтылады. Сол поэмада күнделікті Сæхримнир есімді шошқаның желінетіні, ал Хайдрун есімді ешкінің залының төбесінде тұрып, шексіз мөлшерде бал өндіретіні де баяндалған. Вальхаллаға сенудің скандинав қоғамында қаншалықты кең таралғаны белгісіз; бұл билеуші топтың мүддесіне сай келетін әдеби туынды болуы мүмкін, себебі қаза тапқан жауынгерлердің Одинге әскери қызмет етуі жауынгерлер мен олардың феодалы арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас. Вальхаллаға сенуді нақты көрсететін археологиялық деректер жоқ. Снорридің айтуынша, өлгендердің жартысы Вальхаллаға, ал қалғаны Фрейяның залы – Фольквангрға барады, ал аурудан немесе қарттықтан қайтыс болғандар Хель деген әлемге барады; Балдр өлімінен кейін осы жерге барды. Хельдің өмірден кейінгі орын ретіндегі тұжырымы пұтқа табыну дәуіріндегі скальдтық поэзияда кездеспейді, онда «Хель» әрдайым осы аттас құдайға сілтеме жасайды. Снорри сондай-ақ, өлгендердің Гимледегі Бримир залына немесе Нидафьолл тауларындағы Синдри залына жете алу мүмкіндігін айтады. Әртүрлі сагалар мен «Хелгаквида Худингсбана II» поэмасында өлгендердің қабірде жатқаны, сонда олардың саналы болып қалатыны айтылады. Осы XIII ғасырғы дереккөздерде арбақтар (Драугр) тірілерді қорқыта алады. «Лаксдела сагасы» мен «Эйрбиггиа сагасы» пұтқа табынушылардың жерлеу рәсімдері мен арбақтар арасындағы байланысты көрсетеді. Мифологиялық әңгімелерде өліммен ең тығыз байланысты құдай – Один. Оның өзі өлтірумен байланысты; бұл «Поэтикалық Эддадағы» «Хавамал» поэмасынан көрінеді. «Хавамалдың» 138-ші шумағында Один өзінің құрбандыққа шалуын, даналық пен сиқырлы күштерге қол жеткізу үшін тоғыз түн бойы әлем ағашы – Иггдрасиллге асылып тұрғанын сипаттайды. Кейінгі «Гаутрекс сагасында» король Викарр асылып, содан кейін найзамен тесіледі; оның жазалаушысы: «Енді мен сені Одинге тапсырамын» дейді.
Мәдениет
Мәтіндік деректер әртүрлі рәсімдерді көрсетеді, үлкен қоғамдық шаралардан бастап, күнделікті өмірмен байланысты жиі жеке және отбасылық рәсімдерге дейін. Дегенмен, жазба дереккөздерде викингтердің рәсімдері туралы мәлімет аз, тіпті археологияның көмегімен де көптеген нәрселер бізге көрінбейді. Көздерде белгілі бір құдайларға арналған кейбір рәсімдер туралы айтылған, бірақ ескі норвегиялық рәсімдер мен мифтер арасындағы байланысты түсіну әлі де болжамдық сипатта қалып отыр.
Құрбандық
Скандинавтық діннің негізгі діни ғұрпы құрбандық немесе блот болған сияқты. Көптеген мәтіндер, оның ішінде ежелгі скандинав тіліндегілер де, құрбандықтар туралы айтады. «Хайконның сағасы» («Heimskringla») кітабында жануарлар сойылып, олардың қаны (хlaut) құрбандық тақтарына және ғибадатхананың ішкі және сыртқы қабырғаларына шашырылып, ал соңынан құрбандық тойында ырымдық тосттар айтылған. Тостақтар оттан өткізіліп, олар мен тағам бастықтың ырымдық қимылымен киелендірілген; христиан болған Хакон патша қатысуға мәжбүр болды, бірақ крест белгісін жасады. Адам Бременнің «Тарихында» Уппсаладағы ғибадатхананың сипаттамасында тоғыз жыл сайын өткізілетін мереке туралы айтылады, онда әр түрлі жануарлардан тоғыз еркек құрбандыққа шалынды және олардың денелері ғибадатхананың тоғайына ілінді. Құрбандық етудің көптеген тәсілдері болған болуы мүмкін: бірнеше мәтіндік жазбаларда сойылып алынған жануардың денесі немесе басы қаруға немесе ағашқа ілінгені туралы айтылады. Маусымдық мерекелерден басқа, жануар құрбандығы, мысалы, жекпе-жектер алдында, саудагерлер арасындағы келісімдерден кейін, қолайлы желді қамтамасыз ету үшін теңізге шығар алдында және жерлеу рәсімінде өткізілуі мүмкін. Көне скандинав кезеңіне жататын қабірлерден көптеген түрлердің жануарларының қалдықтары табылды, ал Ибн Фадланның кемеге жерлеу туралы баяндамасында ит, жүк көтергіш жануарлар, сиыр, әтеш және тауық, сондай-ақ қызметші қыз құрбандыққа шалынды. «Хиндлудж» поэмасында Фрейя өзінің жақтасы Оттардың оған құрбандыққа шалған өгіздеріне алғысын білдіреді. «Храфнкелдің сағасында» Храфнкел Фрейрге көптеген құрбандықтары үшін Фрейсгоди деп аталады. Адам Бременнің айтуынша, Упсаладағы ағаштарға ілінгендердің арасында адам құрбандары да болған. «Гаутрекс сағасында» адамдар аштық кезінде жардан секіріп, өздерін құрбан етеді, ал «Норвегия тарихы» мен «Heimskringla» патша Домальдидің жаман егістен кейін құрбандық ретінде өлімін айтады. Адамдарды «құрбандыққа беруге» үкім шығару және қылмыскерлерге қарсы «құдайлардың қаһары» туралы айтылуы өлім жазасының қасиетті мағынасын көрсетеді; «Landnamabók» кітабында жазалау әдісі ретінде тасқа арқаны сындыру айтылады. Солтүстік Германия мен Даниядағы торфтан табылған, темір ғасырына жататын кейбір денелер адам құрбандығы болуы мүмкін. Мұндай тәжірибе қылмыскерлерді немесе соғыс тұтқындарын өлтірумен байланысты болуы мүмкін, ал Тацит сондай-ақ мұндай жазалау «қорыққан, соғысқа бейім емес және жиренішті жамандықтарға ұшыраған адамды» жазалау үшін қолданылғанын айтады, өйткені бұл «көрініссіз жамандықтарды көмеу керек» деп саналды; екінші жағынан, адамды құдайға «ұсыну» туралы кейбір мәтіндік ескертпелер, мысалы, патшаның өз ұлын құрбандыққа шалуы, құрбандық емес «арнау» болуы мүмкін. Археологиялық дәлелдер Ибн Фадланның адам құрбандығын жерлеу туралы баяндамасын растайды: әртүрлі жағдайларда табиғи себептермен қайтыс болған адамның жерлеуімен бірге зорлық-зомбылықпен қайтыс болған адам бірге жерленген. Мысалы, Біркада бассыз жас жігіт қару-жарақпен бірге жерленген қарт адамның үстіне қойылған, ал Роскилдеге жақын Гердрупта мойны сынған әйел ер адамның қасына жерленген. Ибн Фадланның көптеген егжей-тегжейлі мәліметтері археологиялық зерттеулермен расталған; және археологиялық дәлелдемелерде көрінбейтін элементтер – мысалы, жыныстық қатынастар – да дәл болуы мүмкін.
Депозит беру
Артефактілерді ылғалды жерлерге шолу Скандинавияда тарихқа дейінгі көптеген кезеңдерде кездесетін практика болған. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында ылғалды жерлерге көптеген бұзылған қару-жарақтар салынған: көбінесе найзалар мен қылыштар, сондай-ақ қалқандар, құралдар және басқа да жабдықтар. V ғасырдан бастап ылғалды жерлерге салынатын заттардың сипаты өзгерді; Скандинавияда фибулалар мен брактеаттар V ғасырдан VI ғасырдың ортасына дейін ылғалды жерлерге немесе олардың жанына қойылды, ал VIII ғасырдың соңынан бастап қару-жарақ, әшекейлер, монеталар мен құралдар қайтадан салына бастады, бұл практика XI ғасырдың басына дейін жалғасты.
Құрбандықтар
Бала екі Эдд өлеңінде, "Rígsþula" және "Hávamál" айтылған су шашу рәсімі арқылы отбасыға қабылданды. Балаға көбінесе қайтыс болған туысының есімі қойылды, себебі қайта тууға қатысты дәстүрлі сенім, әсіресе отбасы ішінде, кең таралған. Ежелгі скандинавиялық дереккөздерде асырап алу рәсімдері (Норвегияның Гулатинг заңы асырап алған әкеге, одан кейін асырап алынған балаға, содан соң басқа барлық туыстарға кезекпен арнайы жасалған былғары аяқ киімге кіруге) және қан бауырластық (жардармен деп аталатын, арнайы кесілген шөптің астында, жалаңаяқ тұру рәсімі) сипатталған. Үйлену тойлары исландиялық отбасылық сагаларда кездеседі. Ежелгі норвегиялық brúðhlaup сөзі көптеген басқа герман тілдерінде туыс және "келіншекке жүгіру" дегенді білдіреді; бұл келін ұрлау дәстүрін көрсетеді деп болжанған, бірақ Ян де Фрис сияқты басқа ғалымдар оны келінді оның туған отбасынан жаңа күйеуінің отбасына жеткізу рәсімі ретінде түсіндірді. Келіншек зығырдан жасалған жамылғы немесе бас киім киетін; бұл туралы Эдд өлеңі "Rígsþula"-да айтылған. Фрейр мен Тор кейбір әдеби дереккөздерде үйлену тойларымен байланысты. Адам Бременнің Уппсаладағы пұтқа табынушылық ғибадатхана туралы есебінде некелер кезінде Фрикоға (демек, Фрейрге) құрбандықтар шалынғаны айтылады, ал "Þrymskviða" Эддик өлеңінде Тор өзінің балғасын қайтарып алады. "Þrymskviða" сондай-ақ Вар құдайының некелерді қасиеттеп беруші екенін айтады; Снорри Стурлусон "Gylfaginning"-де ол ер мен әйелдің бір-біріне берген серттерін еститінін мәлімдейді, бірақ оның аты этимологиялық тұрғыдан көне норвег тіліндегі várar, "серттер" дегенмен байланысты емес, "жақсы көрілетін" дегенді білдіреді. Өлгендерді жерлеу - скандинавиялықтар туралы ең көп археологиялық деректерге ие болған өту рәсімі. Жерлеу рәсімдері кеңістік және уақыт бойынша айтарлықтай өзгеріп отырады, бұл жерлеу рәсімдеріне қатысты догманың болмауына нұсқайды. Викинг дәуірінде Исландияда жерлеулер болған, бірақ бір ғана мүмкін жағдайды қоспағанда, кремация болған жоқ. Көп жағдайда, қабірдегі заттар және қабірдің басқа да ерекшеліктері әлеуметтік жіктелуді көрсетеді, әсіресе Хедэби және Каупанг сияқты сауда қалаларындағы зираттарда. Ал басқа жерлерде, мысалы Исландияда, зираттарда оның белгілері өте аз.
Мистицизм, сиқыршылық, анимизм және шаманизм
Эдда поэмасында сақталған миф, «Hávamál» бойынша Одиннің Иггдрасильде тоғыз түн бойы асылып, руналар мен басқа да білімді иелену үшін өзін құрбан етуі – бұл бастамашылық рәсіміне ұқсас және көне норвегиялық діннің мистикалық сипатын көрсетеді. Құдайлар екі түрлі сиқырмен байланысты болған. «Hávamál» және басқа да мәліметтерде Один ерекше руналармен және galdr-мен байланыстырылады. Руналармен байланысты дұғалар ежелгі норвегиялық қоғамда адамдар мен малдың ауруларын емдеудің маңызды бөлігі болған. Ал сейдр және оған байланысты spæ, сиқыр мен болжауды қамти алатын, көбінесе әйелдер, vǫlur және spæ әйелдері деп аталатын, клиенттің өтініші бойынша жиналатын. Осыған байланысты 9 және 10 ғасырлардағы әйелдердің қабірлерінде темір таяқтар мен қабір заттары табылған, олар сейдр тәжірибешілеріне жатқызылған. Сейдр Ванир қасиеті Freyjaмен байланысты болды; «Ynglinga saga» бойынша, ол Æsir-ге сейдрді үйреткен, бірақ ол ergi («еркектіксіздік, әйелдік») сипатқа ие болғандықтан, Odin-нен басқа, оны діни қызметкерлер ғана қолданған. Дегенмен, Heimskringla және басқа да мәліметтерде ерлер сейдр тәжірибешілерінің есімдері кездеседі, олар осы іс үшін айыпталады. Көне скандинавия әдебиетінде сейдр тәжірибешілері кейде шет елдіктер ретінде сипатталады, әсіресе саамдар немесе финдер, сирек жағдайларда – Британ аралдарынан. Эрик Қызыл сағасындағы Þorbjörg Lítilvölva сияқты тәжірибешілер көмек үшін рухтарға жүгінген. Көптеген ғалымдар сейдр және spæ рәсімдері мен шаманизм арасындағы осы және басқа да ұқсастықтарға назар аударды. Дінтaрихшы Даг Стромбек оны саам немесе балто-фин шаманизм дәстүрлерінен алынған деп санайды, бірақ саам noaidi тәжірибесінен айырмашылықтар бар. 19 ғасырдан бері кейбір ғалымдар шаманизммен салыстыру арқылы көне норвегиялық діннің басқа да аспектілерін түсіндіруге тырысты; мысалы, Одиннің Дүние ағашындағы өзін-өзі құрбан етуі финно-угриялық шаманизммен салыстырылды. Алайда, ғалым Ян де Врис сейдрді скандинавтар арасындағы жергілікті шаманизмнің дамуы деп қарастырды, ал шаманизмнің көне норвегиялық тәжірибені түсіндіру үшін қолданылуы, тіпті сейдрді де кейбір ғалымдар даулы деп санайды. Орналасқан жерлердің атаулары бойынша мәліметтерге сүйенсек, культтық амалдар әртүрлі жерлерде жүзеге асырылуы мүмкін, соның ішінде егістіктер мен шалғынды жерлерде (vangr, vin), өзендерде, көлдерде және батпақтарда, тоғайларда (lundr) және жеке ағаштарда, сондай-ақ тастарда. «Víga Glúms saga» бойынша, Vitazgjafi (көмекші беруші) егістігі Freyrмен байланысты және оны ластамау керек. Ғалым Стефан Бринк христиандыққа дейінгі Скандинавияда «мифтік және қасиетті география» бар екенін айтады.
Ғибадатханалар
Сагалардың бірнешеуі ғибадатханалар немесе храмдарды, көне норвег тілінде әдетте «hof» терминімен атайды. «Кьялнесинга сагасы» мен «Эйрбюгга сагасы»нда құдайлардың бейнесі бар жекелеген аймақтары мен христиандардың аспергиллін қолдануы сияқты бұтақтармен құрбандық қанын шашу сияқты үлкен храмдардың егжей-тегжейлі сипаттамалары келтірілген; Снорридің «Хеймскрингла»дағы «blót» сипаттамасы қан шашу туралы қосымша мәліметтер береді. Адам Бременнің 11 ғасырғы латын тарихы Уппсаладағы үлкен храмды, онда адамдар тұрақты түрде құрбандыққа шалынған және Тор, Вотан және Фрикко (демек, Фрейр) мүсіндері болған, ұзақ сипаттайды; сонымен қатар, алтын тізбектің еңістен ілінгенін көрсететін түсіндірме қосылған. Бұл егжей-тегжейлі мәліметтер көбінесе шамадан тыс және христиан шіркеулеріне қарыз болған болуы мүмкін, ал Уппсала жағдайында – Сүлейменнің храмының Киелі кітаптағы сипаттамасына. Алайда, Олсеннің зерттеуінен кейін Скандинавияда храм ғимараттарының археологиялық дәлелдері табылды. Суне Линдквисттің Гамла-Уппсаладағы шіркеудің астында тапқан тірек қазбаларын биік шатыры бар дерлік шаршы ғимараттың қалдықтары ретінде түсіндіруі шындыққа жақын болмаса да, 1990 жылдардағы жақын маңдағы қазба жұмыстары елді мекенді де, сондай-ақ ұзақ ғимаратты да ашты. Бұл ұзақ үй маусымдық түрде ғибадатхана ретінде немесе арнайы «hof» ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Олсеннің жұмысының басты назарында болған Исландиядағы Мюватн маңындағы Хофстадирдегі құрылыс алаңы кейіннен қайта қазылып, ғимараттың орналасуы және рәсімдік түрде сойылған жануарлардың қалдықтарының қосымша жаңа табылулары оның рәсімдік түрде тастап кетілгенге дейін ғибадатхана болғандығын көрсетеді. Культ үйлері деп түсіндірілген басқа ғимараттар Эстергётландтағы Борг, Сёдерманландтағы Лунда және Сканиядағы Уппакрада табылған. Норвегияда «hof» сөзі викинг дәуірінде ашық ауадағы ғибадат орындарына қатысты ескі терминдерді ығыстырған сияқты көрінеді. 3 ғасырдан бастап культ ғимараттарын пайдалану Скандинавияға енгізілген деген болжам бар, бұл сол кезде Рим империясында кеңінен тараған христиан шіркеулеріне байланысты, және бұл скандинав қоғамының сол кездегі саяси және діни өзгерістерінің бір бөлігі болды. Осы орталық орындардың көптегені діни мағынасы бар жер аттарын иеленеді, мысалы, Гудме (құдайлардың үйі), Ве (vé) және Хельгё (қасиетті арал).
In Norway, the word hof appears to have replaced older terms referring to outdoor cult sites during the Viking Age; it has been suggested that the use of cult buildings was introduced into Scandinavia starting in the 3rd century based on the Christian churches then proliferating in the Roman Empire, as part of a range of political and religious changes that Nordic society was then experiencing. A number of these central places have place names with cultic associations, such as Gudme (home of gods), Vä (vé), and Helgö (holy island).
Діни қызметкерлер мен патшалар
Скандинавиялықтар арасында кәсіби дін қызметкерлері болғанына ешқандай дәлел жоқ, керісінше, діни амалдарды қауым мүшелері атқарған, олардың басқа да әлеуметтік функциялары мен лауазымдары болған. Ежелгі скандинавиялық қоғамда діни билікпен бірге дүниелік билік те болған; экономикалық, саяси және символдық институттардың арасында ешқандай бөлініс болған жоқ. Норвегия патшаларының сағалары мен Бремендік Адамның есебінде патшалар мен басшылардың құрбандық шалу рәсімдерінде маңызды рөл атқарғаны айтылады. Орта ғасырлық Исландияда годи – діни, саяси және сот функцияларын біріктіретін әлеуметтік рөл болған, ол аудан басшысы ретінде қызмет етіп, құқықтық дауларды келіссөздер арқылы шешіп, өз þingmenn-дері арасында тәртіпті сақтауға жауапты болған. Көптеген дәлелдер ескі скандинавиялық қоғамда діни амалдардың негізінен жоғары мәртебелі еркектердің құзырында болғанын көрсетеді. Дегенмен, ерекше жағдайлар да бар. Ланднамабок екі әйелдің гиддза лауазымын атқарғанын айтады, олардың екеуі де жергілікті басшылар отбасының мүшелері болған. Ибн Фадланның Рус туралы баяндамасында ол "Өлім періштесі" деп аталатын қарт әйелді сипаттайды, ол жерлеу рәсімін қадағалаған. Ғалымдар арасында ежелгі скандинавиялық қоғамдарда сакральдық монархия болған-жоқ деген мәселе бойынша көп пікірталас жүрді, онда монархқа құдайға тән мәртебе беріліп, осылайша қоғамның қажеттіліктерін мистикалық жолмен қанағаттандыруға жауапты болған. Бұған дәлел ретінде шведтер аштықтан кейін патшалары Домальдені өлтіргенін көрсететін Йнглингталь поэмасы келтіріледі. Алайда, бұл оқиғаның сакральдық монархиядан өзге де түсіндірмелері болуы мүмкін; мысалы, Домальде саяси төңкеріс кезінде қаза тапқан болуы мүмкін.
Иконография және бейнелеу
Викинг дәуіріндегі көне скандинавтық діннің ең көп таралған діни символы – Мьёлльнир, Тордың балғасы болды. Бұл символ алғаш рет тоғызыншы ғасырда пайда болды және христиандық крест символизміне жауап ретінде туындаған болуы мүмкін. Викингтердің барлық аймақтарында табылғанмен, Мьёлльнир бейнесіндегі алқалар қазіргі Дания, Оңтүстік-Шығыс Швеция және Оңтүстік Норвегиядағы қабірлерде ең көп кездеседі; олардың кең таралуы Тордың айрықша танымалдылығын көрсетеді. Мьёлльнир алқалары әйелдер қабірлерінде еркектер қабірлеріне қарағанда жиірек табылады. Алғашқы үлгілері темірден, қоладан немесе янтарьдан жасалған, бірақ оныншы ғасырда күміс алқалар сәнге айналды. Бұл, мүмкін, христиандық крест амулеттерінің артуына байланысты болған. Екі діни символ бірге қатар өмір сүрген болуы мүмкін; археологиялық дәлелдердің бірі – Даниядағы Тренгårденнен табылған тас қалып. Бұл қалыпта Мьёлльнир және крест бейнесіндегі алқалар бір-біріне жақын орналасқан, бұл алқаларды жасаған шебер екі діни қауымның да қажеттіліктерін қанағаттандырғанын көрсетеді. Бұл әдетте қорғаныш символы ретінде қарастырылады, бірақ ол құнарлылықпен де байланысты болуы мүмкін, сондықтан оны амулет ретінде, сәттілік әкелетін нысан ретінде немесе қорғаныш үшін тағуға болады. Дегенмен, қазба жұмыстары кезінде табылған алқалардың шамамен 10 пайызы кремациялық урналардың үстіне қойылған, бұл олардың белгілі бір жерлеу рәсімдерінде орын алғанын көрсетеді. Құдайлар мен құдайылар мүсіндер, алқалар, фибулалар және қару-жарақтардағы бейнелер арқылы бейнеленген. Торды әдетте Мьёлльнирді ұстағанда тануға болады. Торға байланысты иконографиялық материалдар басқа құдайлардың бейнелерінен гөрі аз кездеседі. Кейбір суреттер, әсіресе суреттелген тастар, кейінгі мәтіндерде жазылған мифтермен байланысты. Бұл суреттелген тастар викинг дәуірінде Скандинавияда жасалған және скандинавтық мифологиялық көріністердің ең ерте белгілі бейнелері болып табылады. Дегенмен, бұл суреттелген тастардың қандай мақсатта қолданылғаны және оларды жасаған қауым үшін қандай мағынаға ие болғаны әлі анық емес. Один V және VI ғасырларда жасалған түрлі алтын брактеаттарда бейнеленген. Кейбір мүсіндер құдайлардың бейнесі ретінде жорытқан. Швециядағы Сканнендегі Линдби бейнесі көзі жоқ болғандықтан көбінесе Один деп есептеледі; Исландиядағы Эйрарландтан табылған қола мүсін балға ұстағандықтан Тор деп саналады. Сёдерманландтағы Рёллингедегі қола мүсін үлкен фаллосы болғандықтан Фрейрге жатқызылған, ал Остерготландтағы Аскадағы күміс алқа Бриссингамен болуы мүмкін алқа кигендіктен Фрейя деп есептелген. Бұл кезеңдегі скандинавтық өнерде қайта-қайта кездесетін тағы бір бейне – валькнут (бұл термин көне скандинавтық емес, қазіргі заманғы). Бұл символдар Одинмен ерекше байланысты болуы мүмкін, өйткені олар көбінесе суреттелген тастардағы жауынгерлердің бейнелерімен бірге келеді.
Романтизм, эстетика және саясат
XIX ғасырдағы романтизм қозғалысы кезінде түрлі солтүстік еуропалықтар ежелгі скандинавия дініне қызығушылық танытып, оны христиандыққа дейінгі ежелгі мифология ретінде қарастырды, бұл басым Классикалық мифологияға балама болды. Осының нәтижесінде суретшілер скандинавиялық құдайлар мен құдайшаларды суреттері мен мүсіндерінде бейнеледі, ал олардың аттары солтүстік Еуропаның әртүрлі бөліктеріндегі көшелерге, алаңдарға, журналдарға және компанияларға берілді. Ежелгі скандинавия және басқа германдық көздерден алынған мифологиялық әңгімелер түрлі суретшілерге, соның ішінде Рихард Вагнерге шабыт берді, ол осы әңгімелерді "Нибелунгтер сақинасы" шығармасының негізі ретінде пайдаланды. Бұл көне скандинавиялық және германдық ертегілер J. R. R. Толкиенге де әсер етті, ол оларды өзінің легендариумын, "Сақиналардың иесі" сияқты романдарды орналастырған ойдан туған әлемді құру үшін қолданды. 1930 және 1940 жылдары нацистік Германия ежелгі скандинавиялық және басқа германдық діндердің элементтерін қабылдады. Нацистер жеңілгеннен бері түрлі оңшыл топтар өздерінің символдарында, атауларында және сілтемелерінде ежелгі скандинавиялық және германдық дін элементтерін пайдалануды жалғастыруда; мысалы, кейбір неонацистік топтар Мьёллирді символ ретінде қолданады. Ежелгі скандинавиялық діннің шамандық құрамы туралы теориялар скандинавиялық неошаманизмнің түрлерімен қабылданып, 1990 жылдары Еуропа мен АҚШ-та сейдр деп аталатын топтар құрылды.
Ғылыми зерттеулер
Ежелгі скандинавтық дін туралы зерттеулер тарихшылар, археологтар, филологтар, жер-атаулар зерттеушілері, әдебиет зерттеушілер және дін тарихшыларын қамтитын пәнаралық болды. Әртүрлі сала ғалымдары материалға әртүрлі көзқарас танытуы мүмкін; мысалы, көптеген әдебиеттанушылар көне норвег мәтінінің христиан дініне дейінгі дінді қаншалықты дәл бейнелейтініне күмәнмен қарады, ал дін тарихшылары осы бейнелеулерді өте дәл деп санады. XVIII ғасырда норвегиялық мифологияға қызығушылық қайта оянды, ал ғалымдар оған 19-ғасырдың басында назар аударды. Бұл зерттеулер еуропалық романтизм аясында пайда болғандықтан, 19 және 20 ғасырлардағы көптеген ғалымдар өздерінің көзқарастарын ұлтшылдыққа негіздеді және олардың түсіндірулеріне ұлт, жаулап алу және дін туралы романтикалық ойлардың күшті әсері тиді. Мәдени өзара әрекеттестік туралы олардың түсініктеріне де 19 ғасырғы еуропалық отаршылдық пен империализм әсер етті. Көптеген адамдар христиан дініне дейінгі дінді бірегей және өзгермейтін деп есептеді, дінді тікелей ұлтпен байланыстырды және қазіргі ұлттық шекараларды викинг дәуірінің өткеніне проекциялады. Нацистердің ежелгі норвег және германдық бейнелерін пайдалануына байланысты, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ежелгі скандинавтық дін туралы зерттеулер күрт азайды. Осы тақырыпқа ғалымдардың қызығушылығы 20 ғасырдың соңында қайта жанданды. 21-ғасырға келгенде, ежелгі скандинавтық дін Грекия және Рим діндерімен қатар Еуропадағы ең жақсы танылған христиан емес діндердің бірі болып есептелді.