Балама медицина тарихы және эволюциясы

Кіріспе

Альтернативтік медицина тарихы 1970 жылдары «алтернативтік медицина» ретінде бірлесіп насихатталған әртүрлі медициналық тәжірибелер тобының тарихын, осы топтың мүшелерінің жеке тарихтарының жиынтығын, немесе батыс медициналық мекемелері «ретсіз тәжірибе» деп атаған батыс медициналық тәжірибелерінің тарихын қамтиды. Ол сонымен қатар қосымша медицина мен интегративтік медицина тарихын да қамтиды. «Альтернативтік медицина» – бұл өнімдердің, тәжірибелердің және теориялардың кеңінен анықталмаған және өте алуан түрлі жиынтығы, олар қолданушыларына медицинаның емдік әсерлеріне ие деп сезімделеді, бірақ ғылыми әдіспен алынған деректерге негізделмейді, биомедицинаның бөлігі емес, немесе ғылыми деректерге немесе орнықты ғылымға қайшы келеді. «Биомедицина» – медицина ғылымының сол бөлігі, ол клиникалық тәжірибеде анатомия, физика, химия, биология, физиология және басқа да табиғи ғылымдар қағидаларын қолданады, сондай-ақ осы тәжірибенің тиімділігін анықтау үшін ғылыми әдістерді пайдаланады. Қазіргі таңда альтернативтік медицина деп жіктелетін көптеген нәрсе дербес, толыққанды медициналық жүйелер ретінде дамыды, биомедицина мен ғылыми әдістердің пайдалануынан бұрын дамыды және әлемнің салыстырмалы түрде оқшауланған аймақтарында дамыды, онда ғылыми медицинаға дейінгі батыс медицинасымен немесе бір-бірінің жүйелерімен медициналық байланыс аз немесе мүлдем болған жоқ. Мысалдарға дәстүрлі қытай медицинасы, еуропалық гуморальдық теория және Үндістанның аюрведалық медицинасы жатады. Гомеопатия сияқты басқа да альтернативтік медицина тәжірибелері батыс Еуропада және батыс медицинасына қарсы, батыс медицинасы батыс діни биліктері догматикалық түрде енгізген ғылыми емес теорияларға негізделген кезде дамыды. Гомеопатия химияның негізгі принциптері ашылғанға дейін дамыды, ол гомеопатиялық препараттардың құрамында тек су ғана бар екенін дәлелдеді. Бірақ гомеопатия, судан жасалған препараттарымен, сол кезде қолданылған ғылыми емес және қауіпті дәстүрлі батыс медицинасымен салыстырғанда зиянсыз болды, онда улар қолданылып, қан құйылатын, көбінесе қанағаттандырмас жағдайға немесе өлімге әкелетін.

The history of alternative medicine covers the history of a group of diverse medical practices that were collectively promoted as "alternative medicine" beginning in the 1970s, to the collection of individual histories of members of that group, or to the history of western medical practices that were labeled "irregular practices" by the western medical establishment. It includes the histories of complementary medicine and of integrative medicine. "Alternative medicine" is a loosely defined and very diverse set of products, practices, and theories that are perceived by its users to have the healing effects of medicine, but do not originate from evidence gathered using the scientific method, are not part of biomedicine, or are contradicted by scientific evidence or established science. "Biomedicine" is that part of medical science that applies principles of anatomy, physics, chemistry, biology, physiology, and other natural sciences to clinical practice, using scientific methods to establish the effectiveness of that practice. Much of what is now categorized as alternative medicine was developed as independent, complete medical systems, was developed long before biomedicine and use of scientific methods, and was developed in relatively isolated regions of the world where there was little or no medical contact with pre scientific western medicine, or with each other's systems. Examples are traditional Chinese medicine, European humoral theory and the Ayurvedic medicine of India. Other alternative medicine practices, such as homeopathy, were developed in western Europe and in opposition to western medicine, at a time when western medicine was based on unscientific theories that were dogmatically imposed by western religious authorities. Homeopathy was developed prior to discovery of the basic principles of chemistry, which proved homeopathic remedies contained nothing but water. But homeopathy, with its remedies made of water, was harmless compared to the unscientific and dangerous orthodox western medicine practiced at that time, which included use of toxins and draining of blood, often resulting in permanent disfigurement or death.

Альтернативтік медицина

Альтернативті медицина ұғымы проблемалық, өйткені ол өз алдына зерттеу нысаны ретінде дербес болуға шамасы келмейді, бірақ әрқашан өзгермелі және уақытша медициналық ортодоксиямен салыстыра анықталуы тиіс. Ол сондай-ақ медицинаны екі салаға бөледі: медицинаның бағытты ағыны мен маргиналды (шеткі) сала, бұл ортодоксияны басымдыққа қою арқылы, әдеттегі медицина мамандарының көбінесе субъективті және poleмикалық көзқарастарынан тәуелсіз тарихи талдау жасау қиындықтарын тудырады. Дәстүрлі емес медицинаны «альтернативті» деп сипаттау оның маргиналдығын және ресми медицинаның орталық рөлін күшейтеді. «Шалақ» немесе «табиғи медицина» сияқты жағымсыз немесе жарнамалық атаулардан гөрі бейтарап болғанымен, «әдеттен тыс», «гетеродоксалды», «ресми емес», «ретсіз», «халықтық», «тараған», «маргиналды», «қосымша», «интегративті» немесе «әдеттен тыс» сияқты туысқан терминдер өз нысандарын дәстүрлі биомедицина стандартына қатысты анықтайды, нақты перспективалар мен бағалауларды қамтиды, көбінесе моральдық мән-жайттарды білдіреді және дәл болмауы мүмкін. Батыс елдеріндегі дәстүрлі медицина мамандары XIX ғасырдан бері осы және осыған ұқсас терминдерді «заңды» медицинаның шекарасын анықтау құралы ретінде пайдаланып, ғылыми және ғылыми емес арасындағы айырманы белгіледі. Бағытты медицинаның анықтамасы, әдетте мемлекеттік және заңдық қорғауға ие лицензияланған медицина жүйесін білдіреді, сонымен қатар уақыт пен орынға байланысты өзгереді. Үндістан және Қытай сияқты елдерде дәстүрлі медицина жүйелері, батыс биомедициналық ғылымымен бірге, дәстүрлі және бағытты медицина ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл терминдердің өзгеруі тиімділік және қауіпсіздік негізінде баламалы емдеулерді ажырату және ғылыми тұрғыдан құнды деп танылған терапияларды дәстүрлі тәжірибеге плюралистік қосымша ретінде қосымша медицинаға біріктіруге бағытталған соңғы күш-жігермен көрсетіледі. Бұл медициналық жарамдылық негізінде жаңа бөлініс сызығын енгізеді.

The concept of alternative medicine is problematic as it cannot exist autonomously as an object of study in its own right but must always be defined in relation to a non static and transient medical orthodoxy. It also divides medicine into two realms, a medical mainstream and fringe, which, in privileging orthodoxy, presents difficulties in constructing an historical analysis independent of the often biased and polemical views of regular medical practitioners. The description of non conventional medicine as alternative reinforces both its marginality and the centrality of official medicine. Although more neutral than either pejorative or promotional designations such as "quackery" or "natural medicine", cognate terms like "unconventional", "heterodox", "unofficial", "irregular", "folk", "popular", "marginal", "complementary", "integrative" or "unorthodox" define their object against the standard of conventional biomedicine, entail particular perspectives and judgements, often carry moral overtones, and can be inaccurate. Conventional medical practitioners in the West have, since the nineteenth century, used some of these and similar terms as a means of defining the boundary of "legitimate" medicine, marking the division between that which is scientific and that which is not. The definition of mainstream medicine, generally understood to refer to a system of licensed medicine which enjoys state and legal protection in a jurisdiction, is also highly specific to time and place. In countries such as India and China traditional systems of medicine, in conjunction with Western biomedical science, may be considered conventional and mainstream. The shifting nature of these terms is underlined by recent efforts to demarcate between alternative treatments on the basis of efficacy and safety and to amalgamate those therapies with scientifically adjudged value into complementary medicine as a pluralistic adjunct to conventional practice. This would introduce a new line of division based upon medical validity.

"Шетел" алдында

XIX ғасырға дейін еуропалық медициналық білім беру және практика түрлі антикалық корпорациялар, гильдиялар немесе колледждер арқылы формалды түрде өзін-өзі реттеген. Регулярлы тәжірибешілердің арасында университетте білім алған дәрігерлер медициналық элитаны құраса, провинциялық хирургтар мен дәріханалар шәкірттік арқылы өнерлерін үйренген төмен дәрежедегі санатты құрады. Ескі Режим Франциясында медициналық тәжірибеге лицензиялар Париж Медицина Факультеті сияқты ірі университеттердің медициналық факультеттерімен берілді. Кіру шектеулі болды және үміткерлер емтихан тапсырып, тұрақты төлемдер жасауы тиіс еді. Австрия империясында медициналық лицензиялар Прага және Вена университеттерімен берілді. Немец мемлекеттеріндегі ең жақсы дәрігерлер академиялық біліктілікке ие болды және әдетте патша сарайымен байланысты медициналық колледждерге қатысты. Теориялар мен практикалар анатомия ғылымын, сондай-ақ жүрек қанды сорғылап айдалатынын, сонымен қатар аурудың прогрессиясы және хирургия туралы эмпирикалық алынған ақпаратты қамтыды, бірақ басқа жағынан ғылыми емес, тиімсіз және қауіпті болды. Осы ресми медициналық құрылымдардан тыс, көптеген басқа медициналық тәжірибешілер болды, олар көбінесе «ирегулярлар» деп аталды және түрлі қызметтер мен тауарларды ұсынды. XVIII ғасырдың медициналық нарығы, көбінесе «шарлатандықтың алтын ғасыры» деп аталатын кезең болды. «Шарлатан» сөзі алғаш рет XVII ғасырдың басында ағылшын тілінде қолданылған, ол «шарлатан» сөзінің қысқартылған түрі болып табылады, оның түбі ерте заманауи голланд тілінен (kwakzalver; алғаш рет 1543 жылы тіркелген) және үйдегі емдік құралдарды қолдану арқылы емдеуші адамды сипаттайды. Этимологиялық түсіндірулер болжамдық сипатта. Рой Портердің пікірінше, бұл сутегінмен емдеуші дәрігерді білдірген, себебі сутегін (сырға) сифилис емдеуде кеңінен қолданылған. Оксфорд ағылшын сөздігі «шарлатан» сөзінің голланд тіліндегі «квак» сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін ұсынады, ол «қоқыс немесе сынық» дегенді білдіреді, бірақ бұл мағынадағы сөздің алғашқы қолданылуы 1599 жылға дейін тіркелмеген. Ол басқаша, термин ерте заманауи голланд сөзінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды – quacken (kwaken), мағынасы мақтану, дауыс шығару немесе әуре болу, және шарлатан мен сатушыларды жарнамалауға байланысты болжамды сипаттама. Zalver – емдеу үшін мазь қолданатын адам (zalven – мазьмен сүрту). XVI ғасырда Германияда Quacksalber термині қолданылған, Швецияда XVII ғасырда kvacksalvare, ал XVIII ғасырда Данияда kvaksalver деп аталған. Еуропаның көп бөлігінде заңдық шаралар «ирегулярлы» медициналық практиканың ең ауыр түрлерін бақылауға көмектесті, бірақ Ұлыбритания мен Америкадағы медициналық нарық реттеу арқылы аз шектелген. Қазіргі заманғы медициналық кәсібиліктен бұрынғы кезеңде шарлатандыққа балама медицинамен теңестіруге болмайды, себебі шарлатан деп танылғандар әдетте шеткі тұлғалар болған жоқ, сондай-ақ олар оппозициялық және балама медициналық жүйелерді міндетті түрде қолдамады. Шын мәнінде, «шарлатандық» деген айып, медициналық біліксіздік, ашкөздік немесе алаяқтық туралы болжамды білдіруі мүмкін, медициналық практиканың әртүрлі санаттарына қарамастан, Англиядағы дәрігерлер, хирургтар және дәріханалардың иерархиялық, корпоративтік санаттары сияқты регулярлы дәрігерлерге де, немесе ностраум сатушылар, сүйек тігушілер және жергілікті білгіш әйелдер сияқты ирегулярлы тәжірибешілерге де бірдей қолданылды. Алайда, шарлатандық көбінесе медициналық нарықта тауарлар мен қызметтерді ұсынуда, сонымен қатар жарнамалау және өзін-өзі жарнамалаудың осыған байланысты әдістерінде регулярлы және ирегулярлы тәжірибешілердің арасындағы кәсіпкерлік белсенділігімен байланысты болды. XVIII ғасырдағы медициналық нарықтың ерекшеліктері медициналық тұтынушылықтың дамуы, емді таңдауда пациенттің билігі мен таңдауының жоғары деңгейі, қол жетімді медициналық терапияның шектеулі тиімділігі және медициналық кәсібиліктің және нарықты мәжбүрлі реттеудің болмауы болды.

Prior to the nineteenth century European medical training and practice was ostensibly self regulated through a variety of antique corporations, guilds or colleges. Among regular practitioners, university trained physicians formed a medical elite while provincial surgeons and apothecaries, who learnt their art through apprenticeship, made up the lesser ranks. In Old Regime France, licenses for medical practitioners were granted by the medical faculties of the major universities, such as the Paris Faculty of Medicine. Access was restricted and successful candidates, amongst other requirements, had to pass examinations and pay regular fees. In the Austrian Empire medical licences were granted by the Universities of Prague and Vienna. Amongst the German states the top physicians were academically qualified and typically attached to medical colleges associated with the royal court. The theories and practices included the science of anatomy and that the blood circulated by a pumping heart, and contained some empirically gained information on progression of disease and about surgery, but were otherwise unscientific, and were almost entirely ineffective and dangerous. Outside of these formal medical structures there were myriad other medical practitioners, often termed irregulars, plying a range of services and goods. The eighteenth century medical marketplace, a period often referred to as the "Golden Age of quackery",#tag:ref|First recorded in use in English in the early seventeenth century, quack is a contracted form of the word "quacksalver" which is of early modern Dutch origin (kwakzalver; first recorded in 1543) and describes a person who heals through the use of home remedies. Further etymological elaborations are speculative. Roy Porter suggests that it indicated a quicksilver doctor as mercury, also known as quicksilver, was then typically used in the treatment of syphilis. The Oxford English Dictionary suggests that "quack" may be derived from the Dutch kwak, which means rubbish or scrap, but the first use of the word with this meaning is not recorded until 1599. It proposes that otherwise the term may come from the early modern Dutch word quacken (kwaken) the meaning of which is to boast, squawk or chatter and may refer pejoratively to the hectoring marketplace promotion of quacks and mountebanks. Zalver means a person who uses ointments to heal (from zalven to rub with ointment). In sixteenth century Germany the term Quacksalber was in use; in Sweden in the seventeenth century it was kvacksalvare; and in eighteenth century Denmark one finds kvaksalver. In much of continental Europe legal remedies served to control at least the most egregious forms of "irregular" medical practice but the medical market in both Britain and American was less restrained through regulation. Quackery in the period prior to modern medical professionalisation should not be considered equivalent to alternative medicine as those commonly deemed quacks were not peripheral figures by default nor did they necessarily promote oppositional and alternative medical systems. Indeed, the charge of 'quackery', which might allege medical incompetence, avarice or fraud, was levelled quite indiscriminately across the varied classes of medical practitioners be they regular medics, such as the hierarchical, corporate classes of physicians, surgeons and apothecaries in England, or irregulars such as nostrum mongers, bonesetters and local wise women. Commonly, however, quackery was associated with a growing medical entrepreneurship amongst both regular and irregular practitioners in the provision of goods and services along with associated techniques of advertisement and self promotion in the medical marketplace. The constituent features of the medical marketplace during the eighteenth century were the development of medical consumerism and a high degree of patient power and choice in the selection of treatments, the limited efficacy of available medical therapies, and the absence of both medical professionalisation and enforced regulation of the market.

Медициналық кәсібилендіру

XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Еуропаның көп бөлігінде ресми және ресми емес медицина қызметкерлерінің арасындағы айырмашылық анық байқалды. Бұл, ішінара, мемлекеттік бақылаудағы медициналық реттеу процестері арқылы іске асырылды. XIX ғасырдағы Еуропа мен Америкадағы әртүрлі медициналық реттеу нарықтары мемлекет құрудың тарихи үлгілеріндегі айырмашылықты көрсетті. Германиядағы сияқты, дәстүрлі түрде күшті және орталықтандырылған билікке ие болған мемлекеттерде үкімет медициналық реттеуді оңай қабылдады. Ұлыбританиядағы сияқты, әлсіз орталық билікті жүзеге асырып, еркін нарық моделін қабылдаған мемлекеттерде үкімет медициналық реттеуді біртіндеп күшейтіп, қоғамдық денсаулық сақтау мәселелеріне көбірек назар аударды. Ұлыбританияда бұл процесті тарихи медициналық колледждердің әлі де бар болуы айтарлықтай күрделендірді. Америкада 1870 жылдардан бастап осыған ұқсас процесс байқалды, бірақ бұл медициналық корпорациялардың болмауымен жеңілдетілді. Дегенмен, XIX ғасыр бойында Батыс мемлекеттерінің көпшілігі заңмен шектелген және жартылай қорғалған медициналық нарықтарды құруға ұмтылды. Осы кезде мемлекетпен бірлесіп құрылған және ғылыми негіздермен өзінің заңдылығын дәлелдейтін «ресми» медицина танылатын құбылысқа айналды, сондай-ақ баламалы медицинаның тарихи санатының пайда болуы мүмкін болды. Франция мемлекеттік қолдауға ие медициналық ортодоксияның пайда болуының ең ерте мысалы болып табылуы мүмкін, демек баламалы медицинаның дамуына жағдай жасады, оның бастамасы XVIII ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Француз медицина факультеттері мен олардың басқаратын тәжірибелі дәрігерлердің күрделі иерархиясынан өзге, мемлекет 1778 жылы патшалық жарғы алған Société Royale de Médecine (Корольдік Медицина Қоғамы) сияқты жаңа институттарды қолдады, ол медициналық практиканы және медициналық препараттардың сатылуын бақылауда маңызды рөл атқарды. Бұл жүйе Француз революциясының алғашқы кезеңдерінде түбегейлі өзгертілді, дәстүрлі факультеттер мен патшалық демеушіліктегі жаңа институттар таратылып, мүлдем реттелмеген медициналық нарық құрылды. Бұл хаостық жағдай соғыстың қажеттіліктеріне байланысты реформаланды, 1793 жылы мемлекет медициналық білім беруді ұлттық бақылауға алды; ал Наполеонның 1803 жылы мемлекеттік бақылау медицина қызметкерлеріне лицензия беруге дейін кеңейтілді. Наполеон бағындырған Италия, Рейн және Нидерланды сияқты аймақтарға таратылған мемлекеттік бақылаудағы медициналық реттеудің бұл ұлттық жүйесі Батыста және батыс медициналық жүйелерін қабылдаған елдерде үлгі болып саналды. Лицензия алған дәрігерлерге мемлекеттік қорғауды ұсынып, медициналық монополияны құрғанмен, бұл ресми емес медицина қызметкерлерінен бәсекелестікті толығымен жойған жоқ.

In the late eighteenth and nineteenth centuries regular and irregular medical practitioners became more clearly differentiated throughout much of Europe. In part, this was achieved through processes of state sanctioned medical regulation. The different types of regulatory medical markets created across nineteenth century Europe and America reflected differing historical patterns of state formation. Where states had traditionally enjoyed strong, centralised power, such as in the German states, government more easily assumed control of the medical regulation. In states that had exercised weaker central power and adopted a free market model, such as in Britain, government gradually assumed greater control over medical regulation as part of increasing state focus on issues of public health. This process was significantly complicated in Britain by the enduring existence of the historical medical colleges. A similar process is observable in America from the 1870s but this was facilitated by the absence of medical corporations. Throughout the nineteenth century, however, most Western states converged in the creation of legally delimited and semi protected medical markets. It is at this point that an "official" medicine, created in cooperation with the state and employing a scientific rhetoric of legitimacy, emerges as a recognisable entity and that the concept of alternative medicine as a historical category becomes tenable. France provides perhaps one of the earliest examples of the emergence of a state sanctioned medical orthodoxy – and hence also of the conditions for the development of forms of alternative medicine – the beginnings of which can be traced to the late eighteenth century. In addition to the traditional French medical faculties and the complex hierarchies of practitioners over which they presided, the state increasingly supported new institutions, such as the Société Royale de Médecine (Royal Society of Medicine) which received its royal charter in 1778, that played a role in policing medical practice and the sale of medical nostrums. This system was radically transformed during the early phases of the French Revolution when both the traditional faculties and the new institutions under royal sponsorship were removed and an entirely unregulated medical market was created. This anarchic situation was reformed under the exigencies of war when in 1793 the state established national control over medical education; under Napoleon in 1803 state control was extended over the licensing of medical practitioners. This national system of medical regulation under state control, exported to regions of Napoleonic conquest such as Italy, the Rhineland and the Netherlands, became paradigmatic in the West and in countries adopting western medical systems. While offering state protection to licensed doctors and establishing a medical monopoly in principle it did not, however, remove competition from irregular practitioners.

XIX ғасырдағы дәстүрлі емес медицина

XVIII ғасырдың соңынан бастап, ал XIX ғасырдың ортасынан айқын байқалатын Батыс елдерінде дәстүрлі емес медициналық жүйелердің бірнешесі дамыды. Олар қарама-қарсы медициналық жүйелерді ұсынды, дәстүрлі медицина мамандарын сынады, пациентке баса назар аударуды қадағалады және медицинаның бағытты ұсынып отырған емдеулердің орнына басқа нұсқаларды келтірді. XIX ғасырда медициналық нарық та, дәстүрлі емес емшілер де жойылған жоқ, бірақ баламалы медициналық жүйелерді жақтаушылар бұрынғы ғасырдың кәсіпкерлік шарлатандығынан өзгешеленді, олар жарқын өзін-өзі жарнамалаудан бас тартып, оның орнына қарапайым және салмақты өзін-өзі таныстыруды қабылдады. Дәстүрлі медицина мен дәстүрлі емес медицина арасындағы қарым-қатынас күрделі болды, екі санатта да айтарлықтай әртүрлілік болды, кезең бойында маңызды өзгерістерге ұшырады және екеуінің арасындағы шекара жиі бұлыңғыр болды. Көптеген баламалы идеялар «Өмір реформасы» (Lebensreform) қозғалысынан өркендеді, ол табиғаттың жақсылығын, индустрияландырудың қоғамға, адамдарға және табиғатқа келтіретін зиянын, жан мен дене бірлігінің маңыздылығын, күннің күшін және «ескі дәстүрлердің» пайдалылығын баса көрсетті. Осы кезеңде дамыған баламалы медициналық жүйелерді қолданылатын емдеу түріне қарай шамамен жіктеуге болады. Олар: гипноз (месмеризм) сияқты рухани немесе психологиялық терапия қолданушылар; медициналық ботаника сияқты арнайы диеталарға негізделген тамақтану терапиясы; гомеопатия және гидротерапия сияқты дәрілік және биологиялық терапия; сондай-ақ остеопатия және хиропрактикалық массаж сияқты манипуляциялық физикалық терапия. Дәстүрлі емес медицина денсаулықты тепе-теңдік және үйлесімділік тұрғысынан анықтауы мүмкін немесе дененің тіршілік күштері туралы доктриналарды қолдауы мүмкін. Аурулар денедегі уларлы заттар мен қоқыстардың жиналуынан, сиқырлы, рухани немесе табиғаттан тыс себептерден туындауы мүмкін, немесе денедегі энергия ағынының бұзылуынан пайда болуы мүмкін, сондықтан емдеу амалдары емшіден науқасқа энергия беруді білдіруі мүмкін.

From the late eighteenth century and more robustly from the mid nineteenth century a number of non conventional medical systems developed in the West which proposed oppositional medical systems, criticised orthodox medical practitioners, emphasised patient centredness, and offered substitutes for the treatments offered by the medical mainstream. While neither the medical marketplace nor irregular practitioners disappeared during the nineteenth century, the proponents of alternative medical systems largely differed from the entrepreneurial quacks of the previous century in eschewing showy self promotion and instead adopting a more sober and serious self presentation. The relationship between medical orthodoxy and heterodoxy was complex, both categories contained considerably variety, were subject to substantial change throughout the period, and the divisions between the two were frequently blurred. Many alternative notions grew out of the Lebensreform movement, which emphasized the goodness of nature, the harms to society, people, and to nature caused by industrialization, the importance of the whole person, body and mind, the power of the sun, and the goodness of "the old ways". The variety of alternative medical systems which developed during this period can be approximately categorised according to the form of treatment advocated. These were: those employing spiritual or psychological therapies, such as hypnosis (mesmerism); nutritional therapies based upon special diets, such as medical botany; drug and biological therapies such as homeopathy and hydrotherapy; and, manipulative physical therapies such as osteopathy and chiropractic massage. Non conventional medicine might define health in terms of concepts of balance and harmony or espouse vitalistic doctrines of the body. Illness could be understood as due to the accretion of bodily toxins and impurities, to result from magical, spiritual, or supernatural causes, or as arising from energy blockages in the body such that healing actions might constitute energy transfer from practitioner to patient.

Месмеризм

Месмеризм – XVIII ғасырдың соңында австриялық дәрігер Франц Антон Месмер (1734–1815) ұсынған медициналық жүйе, оның атымен аталған. Осы ілімнің негізінде Месмердің жаңа эфирлік сұйықтықты – жануарлар магнетизмін ашқаны туралы мәлімдемесі тұрды. Ол, оның пікірінше, ғаламды және барлық тірі жандардың денелерін сіңіріп, оның дұрыс тепе-теңдігі денсаулық пен ауру үшін шешуші болды. Жануарлар магнетизмі – калория, флогистон, магнетизм және электр сияқты сол кездегі ғылыми әдебиетке енген көптеген ұсақ сұйықтықтар мен заттардың бірі ғана еді. Бұл Месмердің «Планеталардың әсері туралы» докторлық диссертациясының да көрінісі болды, онда планеталық қозғалыстардың сұйықтыққа толы дене тіндеріне қатты әсерін зерттеді. Магнетизмге және магниттердің емдік әлеуетіне деген қызығушылығын Парацельс, Афанасий Кирхер және Йоханнес Баптиста ван Гельмонттың еңбектерін оқудан алды. Алайда, оның медициналық болжамдарына түрткіс бергені – Франциска Остерлин атты науқасын емдеуі болды. Ол эпизодтық ұстамалар мен конвульсиялардан зардап шекті, олар құсу, естен тану, уақытша соқырлық және салға әкелді. Оның емдеуі науқасының денесіне магниттер қоюдан тұрды, бұл конвульсивті эпизодтарды және симптомдардың азаюын тудырды. Месмердің пікірінше, емнің логикасы денсаулықтың магниттік сұйықтықтың үздірілмей ағуына байланысты екенін және оның тоқырауы денсаулықтың нашарлауына әкелетінін көрсетеді. Оның емдеу әдістері осы мәселені өзінің табиғи жануарлар магнетизмін тікелей науқастарға қолмен беріп немесе магниттік заттар арқылы осы энергияны жеткізу арқылы шешуге тырысты. 1775 жылы Месмердің Австриядағы тәжірибесі өркендеп, ол «Шығу туралы жазбалар» атты мәтінін жариялады, онда жануарлар магнетизмі туралы тезисін алғаш рет баяндады. Алайда, 1778 жылы ол Вена сотына байланысты жас, соқыр науқасты емдеу салдарынан туған жанжалға ұшырады және науқастарды емдеу үшін «Гармония қоғамы» атты медициналық салон құрған Парижге көшті. Негізінен орта және жоғарғы тапқа жататын әйелдерден клиенттер жинап, Месмер өзінің салондық клиникасында топтық сеанстар өткізді, ол үлкен, қақпақты, ағаштан жасалған резервуармен ерекшеленді, онда темір, шыны және басқа материалдар болды, оларды Месмер магниттеген және «магниттелген сумен» толтырған. Бұл сеанстарда науқастар Месмер мен оның клиенттерінен алынған жануарлар магнетизмінің резервуары ретінде қызмет ететін резервуардан шығатын металл таяқтарды ұстауға шақырылды. Месмер, өзінің ерік-жігерінің күші арқылы – көбінесе қарқынды қараумен немесе оның таяғын қолданумен – осы энергияларды науқастардың зардап шеккен денелеріне бағыттап, «кризисті» немесе трансқа ұқсас күйді туғызуға тырысты, олардың сауығу үшін қажет деп санайтын нәтижелер еді. Науқастардың жазылғандары Месмердің он сегізінші ғасырдың соңында Парижде үлкен сәттілікке қол жеткізгенін қамтамасыз етті, онда ол сенсация мен жанжал тудырды. Месмеризмнің танымал карикатурасы емнің эротикалық сипатын тамаша ретінде көрсетті: «Міне, лиловый немесе қызыл түсті пальто киген дәрігер, оның үстінде ең жарқын гүлдер тігіспен боялған, өзінің науқастарына өте жұбанышпен сөйлейді: оның қолынан шығатын жұмсақ қамқорлық олардың құрылыстарын қолдайды, ал оның жалындаған көзі оларды жұбатуға деген ниетін білдіреді». Негізінен, бұл сеанстарға тән жыныстық бұрыс және саяси радикализмнің белгісіне жауап ретінде, 1784 жылы месмеризмді корольдік тағайындалған ғылыми комиссия тергеді. Оның тұжырымдары жануарлар магнетизмінің фактілік негізі жоқ екенін және Месмердің емдеуі ұсыныстың күші арқылы жүзеге асырылғанын көрсетті. Комиссияның есебі Месмердің жеке мәртебесіне және мезмерикалық тәжірибелерді қабылдаған факультет дәрігерлерінің кәсіби амбицияларына зиян келтірсе де, жануарлар магнетизмі туралы ілімнің таралуына кедергі келтірмеді. Англияда месмеризмді Лондон университетінің колледжінде практикалық медицина профессоры, Лондон френологиялық қоғамының негізін қалаушы және президенті Джон Эллиотсон қолдады. Ол белгілі және прогрессивті ортодокс дәрігер, Лондонның Медикохирургиялық қоғамының президенті және ағылшын медицинасында стетоскопты ерте қабылдаған. Ол 1837 жылдың жазында француз дәрігері және Месмердің бұрынғы шәкірті Дупотемен танысты, ол Англияда месмеризмнің дамуына ең маңызды арнааралық әсер етті. Эллиотсон жануарлар магнетизмі ақыл-ойды және ерік-жігерді материалдық тұрғыда қарастырудың негізін қалады деп сенді, осылайша оларды медициналық нысандар ретінде зерттеуге мүмкіндік береді. Бастапқыда «The Lancet» реформалық медициналық журналымен қолдау көрсетілген ол, өзінің Университет колледжінің ауруханасындағы кедей науқастарға жануарлар магнетизмінің ғылыми қасиеттерін физиологиялық процесс ретінде көрсетуге тырысты. Нерв жүйесінде месмеризмнің физикалық қасиеттерін көрсету үшін тәжірибелік нысандар ретінде жұмысшы табының науқастары ұсынылды, өйткені олардың жоғары тұрған әріптестеріне қарағанда «жануарлық» және «механикалық» сипаттамалары олардың жеке ерекшеліктерінің тәжірибелік процеске кедері келтірмейтініне сенді. Ол өзінің науқастарын механикалық автоматтар деңгейіне түсіруге тырысты, жануарлар магнетизмінің қасиеттері мен оның тудырған сананың өзгерген тыныштандыратын күйлері арқылы олардың миын «музыкалық аспаптар» сияқты «тартуға» болатынын мәлімдеді. Ирландияда туған екі кедей науқас, О’Ки сестәрлері, Эллиотсонның мезмерикалық емдеудің үнемі дамып келе жатқан және көпшілікке танымал болған демонстрацияларында маңызды рөл атқарды. Бастапқыда оның магниттеу әдістері сестәрлердің гистерия және эпилепсия диагнозын емдеу үшін қолданылды, олардың конвульсивті эпизодтарын бақылауға немесе тоқтатуға бағытталды. Алайда, 1837 жылдың күзіне қарай Эллиотсон О’Ки сестәрлерін жай ғана емдеуге жарамды нысандар ретінде қарастыруды тоқтатты және оларды диагностикалық құралдар ретінде пайдалануға тырысты. Месмерикалық транста О’Ки сестәрлері, олардың нерв жүйесі мен сезімталдық аппаратының күшейген сезімталдығына байланысты, қатты заттардың, тіпті адам денесінің ішін көре алатындай әрекет етті, осылайша медициналық диагностикаға көмектесті. Алайда, олардың атағы Эллиотсонның атағымен теңескенде, О’Ки сестәрлері медициналық билікке бағынбай, емдеуді, диагноз қоюды және болжам жасауды өздеріне қабылдады. Медициналық тәжірибеге бұл қауіптің пайда болуы, медициналық білімі жоқ екі жұмысшы сыныбының жас қыздарынан тұратын, медициналық қауымдастықта жалпы алаңдаушылық тудырды және Эллиотсонның ерте және ықпалды қолдаушыларының бірі, медициналық реформаның жетекші жақтаушысы Томас Ваклидің қолдауын жоғалтты. «The Lancet» журналының редакторы Вакли бастапқыда Эллиотсонның жануарлар магнетизмімен жүргізген ғылыми эксперименттерінің медициналық реформаның күшін арттыруға және ғылыми шындықтың өндірісі арқылы кәсіптің беделін нығайтуға көмектесетініне үміттенді, сонымен қатар дәрігерлер мен науқастар арасындағы билік қатынастары қайта қарастырылып жатқан кезде, науқастардың тыныш күйін қамтамасыз етуге көмектесетініне сенді. О’Ки сестәрлерінің қауырсынды әрекеттерінен алаңдаған Вакли Эллиотсонды 1938 жылдың тамызында он джентльменнен тұратын қазылар алдында оның мезмерикалық тәжірибесіне бағынуға көндірді, онда ол сестәрлерді алаяқтықпен айыптады және әріптесін сенгіштікпен айыптады. Университет колледжі ауруханасының медициналық комитетіне келіп түскен бірқатар шағымдардан кейін олар сайланды...

Mesmerism is the medical system proposed in the late eighteenth century by the Viennese trained physician, Franz Anton Mesmer (1734–1815), for whom it is named. The basis of this doctrine was Mesmer's claimed discovery of a new aetherial fluid, animal magnetism, which, he contended, permeated the universe and the bodies of all animate beings and whose proper balance was fundamental to health and disease. Animal magnetism was but one of series of postulated subtle fluids and substances, such as caloric, phlogiston, magnetism, and electricity, which then suffused the scientific literature. It also reflected Mesmer's doctoral thesis, De Planatarum Influxu ("On the Influence of the Planets"), which had investigated the impact of the gravitational effect of planetary movements on fluid filled bodily tissues. His focus on magnetism and the therapeutic potential of magnets was derived from his reading of Paracelsus, Athanasius Kircher and Johannes Baptista van Helmont. The immediate impetus for his medical speculation, however, derived from his treatment of a patient, Franzisca Oesterlin, who suffered from episodic seizures and convulsions which induced vomiting, fainting, temporary blindness and paralysis. His cure consisted of placing magnets upon her body which consistently produced convulsive episodes and a subsequent diminution of symptoms. According to Mesmer, the logic of this cure suggested that health was dependent upon the uninterrupted flow of a putative magnetic fluid and that ill health was consequent to its blockage. His treatment methods claimed to resolve this by either directly transferring his own superabundant and naturally occurring animal magnetism to his patients by touch or through the transmission of these energies from magnetic objects. By 1775 Mesmer's Austrian practice was prospering and he published the text Schrieben über die Magnetkur an einen auswärtigen Arzt which first outlined his thesis of animal magnetism. In 1778, however, he became embroiled in a scandal resulting from his treatment of a young, blind patient who was connected to the Viennese court and relocated to Paris where he established a medical salon, "The Society of Harmony", for the treatment of patients. Recruiting from a client base drawn predominantly from society women of the middle and upper classes, Mesmer held group séances at his salubrious salon clinic which was physically dominated by a large, lidded, wooden tank, known as the baquet, containing iron, glass and other material that Mesmer had magnetized and which was filled with "magnetized water". At these sessions patients were enjoined to take hold of the metal rods emanating from the tub which acted as a reservoir for the animal magnetism derived from Mesmer and his clients. Mesmer, through the apparent force of his will – not infrequently assisted by an intense gaze or the administration of his wand – would then direct these energies into the afflicted bodies of his patients seeking to provoke either a "crisis" or a trance like state; outcomes which he believed essential for healing to occur. Patient proclamations of cure ensured that Mesmer enjoyed considerable and fashionable success in late eighteenth century Paris where he occasioned something of a sensation and a scandal. Popular caricature of mesmerism emphasised the eroticised nature of the treatment as spectacle: "Here the physician in a coat of lilac or purple, on which the most brilliant flowers have been painted in needlework, speaks most consolingly to his patients: his arms softly enfolding her sustain her in her spasms, and his tender burning eye expresses his desire to comfort her". Responding chiefly to the hint of sexual impropriety and political radicalism imbuing these séances, in 1784 mesmerism was subject to a commission of inquiry by a royal appointed scientific panel of the prestigious French Académie de Médicine. Its findings were that animal magnetism had no basis in fact and that Mesmer's cures had been achieved through the power of suggestion. The commission's report, if damaging to the personal status of Mesmer and to the professional ambitions of those faculty physicians who had adopted mesmeric practices, did little to hinder the diffusion of the doctrine of animal magnetism. In England mesmerism was championed by John Elliotson, Professor of Practical Medicine at University College London and the founder and president of the London Phrenological Society. A prominent and progressive orthodox physician, he was President of the Medico Chirugical Society of London and an early adopter of the stethoscope in English medical practice. He had been introduced to mesmerism in the summer of 1837 by the French physician and former student of Mesmer, Dupotet, who is credited as the most significant cross channel influence on the development of mesmerism in England. Elliotson believed that animal magnetism provided the basis for a consideration of the mind and will in material terms thus allowing for their study as medical objects. Initially supported by The Lancet, a reformist medical journal, he contrived to demonstrate the scientific properties of animal magnetism as a physiological process on the predominantly female charity patients under his care in the University College Hospital. Working class patients were preferred as experimental subjects to exhibit the physical properties of mesmerism on the nervous system as, being purportedly more animalistic and machine like than their social superiors, their personal characteristics were deemed less likely to interfere with the experimental process. He sought to reduce his subjects to the status of mechanical automata claiming that he could, through the properties of animal magnetism and the pacifying altered states of consciousness which it induced, "play" their brains as if they were musical instruments. Two Irish born charity patients, the adolescent O'Key sisters, emerged as particularly important to Elliotson's increasingly popular and public demonstrations of mesmeric treatment. Initially, his magnetising practices were used to treat the sisters' shared diagnosis of hysteria and epilepsy in controlling or curtailing their convulsive episodes. By the autumn of 1837 Elliotson had ceased to treat the O'Keys merely as suitable objects for cure and instead sought to mobilise them as diagnostic instruments. When in states of mesmeric entrancement the O'Key sisters, due to the apparent increased sensitization of their nervous system and sensory apparatus, behaved as if they had the ability to see through solid objects, including the human body, and thus aid in medical diagnosis. As their fame rivalled that of Elliotson, however, the O'Keys behaved less like human diagnostic machines and became increasingly intransigent to medical authority and appropriated to themselves the power to examine, diagnose, prescribe treatment and provide a prognosis. The emergence of this threat to medical mastery in the form of a pair of working class, teenage girls without medical training aroused general disquiet amongst the medical establishment and cost Elliotson one of his early and influential supporters, the leading proponent of medical reform, Thomas Wakley. Wakley, the editor of The Lancet, had initially hoped that Elliotson's scientific experiments with animal magnetism might further the agenda of medical reform in bolstering the authority of the profession through the production of scientific truth and, equally importantly in a period when the power relations between doctors and patients were being redefined, quiescent patient bodies. Perturbed by the O'Key's provocative displays, Wakely convinced Elliotson to submit his mesmeric practice to a trial in August 1838 before a jury of ten gentlemen during which he accused the sisters of fraud and his colleague of gullibility. Following a series of complaints issued to the Medical Committee of University College Hospital they elected to discharge the O'Keys along with other mesmeric subjects in the hospital and Elliotson resigned his post in protest. This set back, while excluding Elliotson from the medical establishment, ended neither his mesmeric career nor the career of mesmerism in England. From 1842 he became an advocate of phreno mesmerism – an approach that amalgamated the tenets of phrenology with animal magnetism and that led to a split in the Phrenological Society. The following year he founded, together with the physician and then President of the Phrenological Society, William Collins Engledue, the principal journal on animal magnetism entitled The Zoist: A Journal of Cerebral Physiology and Mesmerism and their Application to Human Welfare, a quarterly publication which remained in print until its fifty second issue in January 1856. Mesmeric societies, frequently patronised by those among the scientific and social elite were established in many major population centres in Britain from the 1840s onwards. Some sufficiently endowed societies, such as those in London, Bristol and Dublin, Ireland, supported mesmeric infirmaries with permanent mesmeric practitioners in their employ. Due to the competing rise of spiritualism and psychic research by the mid 1860s these mesmeric infirmaries had closed. The 1840s in Britain also witnessed a deluge of travelling magnetisers who put on public shows for paying audiences to demonstrate their craft. These mesmeric theatres, intended in part as a means of soliciting profitable private clientele, functioned as public fora for debate between skeptics and believers as to whether the performances were genuine or constituted fraud. In order to establish that the loss of sensation under mesmeric trance was real, these itinerant mesmerists indulged in often quite violent methods – including discharging firearms close to the ears of mesmerised subjects, pricking them with needles, putting acid on their skin and knives beneath their fingernails. Such displays of the anaesthetic qualities of mesmerism inspired some medical practitioners to attempt surgery on subjects under the spell of magnetism. In France, the first major operation of this kind had been trialled, apparently successfully, as early as 1828 during a mastectomy procedure. In Britain the first significant surgical procedure undertaken on a patient while mesmerised occurred in 1842 when James Wombell, a labourer from Nottingham, had his leg amputated. Having been mesmerised for several days prior to the operation by a barrister named William Topham, Wombell exhibited no signs of pain during the operation and reported afterwards that the surgery had been painless. This account was disputed by many in the medical establishment who held that Wombell had fraudulently concealed the pain of the amputation both during and after the procedure. Undeterred, in 1843 Elliotson continued to advocate for the use of animal magnetism in surgery publishing Numerous Cases of Surgical Operation without Pain in the Mesmeric State. This marked the beginning of a campaign by London mesmerists to gain a foothold for the practice within British hospitals by convincing both doctors and the general public of the value of surgical mesmerism. Mesmeric surgery enjoyed considerable success in the years from 1842 to 1846 and colonial India emerged as a particular stronghold of the practice; word of its success was propagated in Britain through the Zoist and the publication in 1846 of Mesmerism in India and its Practical Application in Surgery and Medicine by James Esdaile, a Scottish surgeon with the East India Company and the chief proponent of animal magnetism in the subcontinent. Although a few surgeons and dentists had undertaken fitful experiments with anaesthetic substances in the preceding years, it was only in 1846 that use of ether in surgery was popularised amongst orthodox medical practitioners. This was despite the fact that the desensitising effects of widely available chemicals like ether and nitrous oxide were commonly known and had formed part of public and scientific displays over the previous half century. A feature of the dissemination of magnetism in the New World was its increasing association with spiritualism. By the 1830s mesmerism was making headway in the United States amongst figures like the intellectual progenitor of the New Thought movement, Phineas Parkhurst Quimby, whose treatment combined verbal suggestion with touch. Quimby's most celebrated "disciple", Mary Baker Eddy, would go on to found the "medico religious hybrid", Christian Science, in the latter half of the nineteenth century. In the 1840s the American spiritualist Andrew Jackson Davis sought to combine animal magnetism with spiritual beliefs and postulated that bodily health was dependent upon the unobstructed movement of the "spirit", conceived as a fluid substance, throughout the body. As with Quimby, Davis's healing practice involved the use of touch.

Остеопатиялық және хиропрактикалық манипуляциялар

"Сүйек салу" дәстүрінен және денедегі үстіміздік энергиялардың ағынына (витализм) сенімнен туындаған остеопатия және хиропрактика АҚШ-та 19 ғасырдың соңында дамыды. Британдық остеопатия мектебі 1917 жылы құрылды, бірақ Ұлыбританияда алғашқы хиропрактикалық колледж 1960 жылдарға дейін ашылмады. Хиропрактикалық теориялар мен әдістер (омыртқа мен басқа да буындардың сублюксациялары немесе шағын орын ауыстыруларымен айналысады) омыртқаның биомеханикасы туралы қазіргі заманауи медицинаның білімімен үйлеспейді. АҚШ-тағы остеопатиялық колледждер остеопатиялық манипуляциялық медицинаны (ОММ) және теорияны оқытумен қатар, біртіндеп биомедициналық мектептерге ұқсас оқу бағдарламалары мен талаптарға ие болды, нәтижесінде ОММ тәжірибесін жүзеге асыратын остеопатиялық дәрігерлер (ОД) АҚШ-та дәстүрлі биомедицинамен айналысады деп есептелді. Остеопаттар туралы заң (1993) және Хиропрактика туралы заң (1994) қабылдануымен Ұлыбританияда екі альтернативтік медицина (КАМ) тәсілі үшін алғаш рет дербес мемлекеттік реттеу құрылды.

Хиропрактиканың тарихы

Хиропрактика 1895 жылы АҚШ-та басталды. Дэниел Дэвид Палмер жартылай саңырау үй иесіне алғашқы хиропрактикалық түзетуді жасады, содан кейін ол манипуляция нәтижесінде жақсы еститінін айтты. Палмер екі жылдан кейін хиропрактика мектебін ашты. Хиропрактиканың алғашқы философиясы витализм, натурализм, магнетизм, спиритуализм және басқа да ғылыми емес ұғымдарға негізделген. Палмер ғылым мен метафизиканы біріктіретінін мәлімдеді. Палмердің хиропрактиканың алғашқы сипаттамалары мен негізгі философиясы денеді «машина» ретінде сипаттады, оның бөліктерін дәрі қолданбастан емдеу үшін манипуляциялауға болады, омыртқа манипуляциясы денсаулықты жақсартады және хиропрактикалық омыртқа манипуляциясының әсері негізінен жүйке жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Остеопаттар, олардың ұқсастығына қарамастан, практиканы реттеу арқылы өзін ерекшелендіруге тырысты. 1907 жылы жаңа заңның тексеру кезінде Висконсин штатындағы хиропрактик дәрігерге лицензиясыз остеопатиялық медицинамен айналысқандығы үшін айып тағылды. Лицензиясыз медицинамен айналысу көптеген хиропрактиктердің, соның ішінде Д. Д. Палмердің түрмеге қамалуына әкелді және 1987 жылы антимонополиялық іс бойынша жеңіліске ұшырағанға дейін оларға бойкот жарияланды.

Аюрведалық медицина

Аюрведа немесе аюрведиялық медицина 5000 жылдан астам тарихқа ие, қазіргі уақытта мәтіндер ағылшын тіліндегі аудармаларда қолжетімді бола бастады. Бұл мәтіндер 1755 жылдан 1947 жылға дейін Үндістанда британдықтардың отарлауынан кейін жасырын қалған санскрит тіліндегі түпнұсқаларды аударуға тырысады. Қазіргі археологиялық дәлелдер Хараппа мен Мохенджо-Дародан тараған сайын, Аюрведа адамзат ашқан ең көне денсаулық және ауру туралы түсінік ретінде және үздіксіз қолданылып келе жатқан ең көне медицина жүйесі ретінде мойындалды. Аюрведа – бұл қазіргі физика, химия және биологияда ашылатын табиғат күштеріне адалуды және бой ұсынуды қарайтын дүниетаным. Ол ауру мен денсаулықты табиғат күштерімен салыстырады, күннің күшін байқап, оны денедегі оттармен байланыстырады; табиғаттағы ағыстарды зерделеп, денедегі ағыстарды сипаттайды, осы принципті Вата деп атайды; табиғаттағы өзгерістерді бақылап, денедегі өзгерістерді сипаттайды, осы принципті Питта деп атайды; және табиғаттағы тұрақтылықты байқап, денедегі тұрақтылықты сипаттайды, осы принципті Капха деп атайды. Аюрведа – бұл Карака, Сушрута және Бхела есімдерімен байланысты үлкен медициналық энциклопедияларда сипатталған медицина жүйесі. Бұл мәтіндер б.з. дейінгі 200 жылдан б.з. 500 жылына дейінгі кезеңде бірнеше ғасырлар бойы жиналып, қайта өңделген. Шамамен 600 жылы Вагбхата оларды жинақтап, жүйеледі, нәтижесінде «Медицинаның жүрегі» (Аштангхрадаясамхита) туды, ол тарихындағы ең танымал және кеңінен қолданылатын аюрведиялық оқулыққа айналды. Вагбхатаның еңбегі көптеген тілдерге аударылып, Азияның барлық аймақтарына ықпал етті. Оның тарихы Веда мәдениетіне дейін жетеді және жазба түрінде буддалық дәуірде кеңінен тарады. Бір-екі күнге тамақтан бас тарту, яғни ораза ұстау, денеден қоқыстардың шығарылуын реттеуге және аурудың алдын алуға көмектеседі. Кейінірек, осы жүйенің тәжірибешілері адамдар өз қызметтері үшін төлемейтінін байқады, сондықтан клиенттерді төлеуге итермелеу үшін олар бастапқыда шөптік емдік заттарды енгізді, ал кейін симптомдарды емдеу үшін таблеткалар немесе эликсирлер түрінде металдар мен бейорганикалық химиялық қосылыстарды қолдана бастады. 1850 жылдары Үндістаннан эмиграция жасағандар Аюрведаны – «Өмір туралы ғылымды» әкелді, бұл 2500 жылдан астам тарихы бар медициналық жүйе. 1960 жылдары Йемен мен Аден арасындағы соғыстан қашқан эмигранттар Кардифф және Ливерпуль порттарының жанына қоныстанды, ал бүгінде осы Таяу Шығыс медицинасын тәжірибелеушілер ваид деп аталады.

Ayurveda or ayurvedic medicine has more than 5,000 years of history, now re emerging as texts become increasingly accessible in modern English translations. These texts attempt to translate the Sanskrit versions that have remained hidden in India since British occupation from 1755 to 1947. As modern archaeological evidence from Harappa and Mohenja daro is distributed, Ayurveda has now been accepted as the world's oldest concept of health and disease discovered by man and the oldest continuously practiced system of medicine. Ayurveda is a world view that advocates man's allegiance and surrender to the forces of Nature that are increasingly revealed in modern physics, chemistry and biology. It is based on an interpretation of disease and health that parallels the forces of nature, observing the sun's fire and making analogies to the fires of the body; observing the flows in Nature and describing flows in the body, terming the principle as Vata; observing the transformations in Nature and describing transformations in the body, terming the principle as Pitta; and observing the stability in Nature and describing stability in the body, terming the principle as Kapha. Ayurveda can be defined as the system of medicine described in the great medical encyclopedias associated with the names Caraka, Suśruta, and Bhela, compiled and re edited over several centuries from about 200 BCE to about 500 CE and written in Sanskrit. These discursive writings were gathered and systematized in about 600 CE by Vāgbhaṭa, to produce the Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā ('Heart of Medicine Compendium') that became the most popular and widely used textbook of ayurvedic medicine in history. Vāgbhaṭa's work was translated into many other languages and became influential throughout Asia. Its prehistory goes back to Vedic culture and its proliferation in written form flourished in Buddhist times. Periodic fasting, or abstaining from all food and drink for short durations of one or two days helps regulate the elimination process and prevents illness. It is only in later years that practitioners of this system saw that people were not paying for their services, and in order to get their clients to pay, they introduced herbal remedies to begin with and later even started using metals and inorganic chemical compositions in the form of pills or potions to deal with symptoms. Emigration from the Indian sub continent in the 1850s brought practitioners of Ayurveda ('Science of Life'). a medical system dating back over 2,500 years, Exiles fleeing the war between Yemen and Aden in the 1960s settled nearby the ports of Cardiff and Liverpool and today practitioners of this Middle Eastern medicine are known as vaids

АҚШ-та Аюрведа 1990 жылдардан бері танымалдылығын арттырып келеді, себебі үнді-американдықтар бұқаралық ақпарат құралдарына еніп, атақты адамдар Үндістанға жиі сапар шегеді. Сонымен қатар, көптеген американдықтар созылмалы ауруларға ем іздеу үшін Үндістанға медициналық туризмге барады, олар Үндістан үкіметі лицензиялаған және аккредиттеген беделді аюрведиялық медициналық орталықтарға жүгінеді. Солтүстік Американың Аюрведиялық мамандар қауымдастығы (AAPNA), www.aapna.org, 600-дан астам медицина қызметкерлерін қамтиды, оның ішінде Үндістан үкіметі аккредиттеген мектептерден бітірген және қазір АҚШ-та денсаулық кеңесшілері және холистик тәжірибешілер ретінде жұмыс істейтін вадьялар бар. АҚШ-та 40-тан астам Аюрведа мектебі бар, олар аккредиттелген орта білімнен кейінгі білім береді және көбінесе заңды медициналық жүйеден тыс жеке кәсіпорындар ретінде жұмыс істейді, себебі АҚШ Білім беру департаментінде әлі де мақұлдау жүйесі жоқ. Осы мектептерді бітірген және Үндістаннан аккредитациямен келген тәжірибешілер 13 штатта заңдастырылған Денсаулық сақтау еркіндігі туралы заң арқылы заңды түрде тәжірибе жасайды. Халықаралық Аюрведалық аккредиттеу кеңесі (CAC) Үндістан үкіметінің Денсаулық сақтау және отбасылық әл-ауқат министрлігінің АЮШ департаменті басқаратын лицензияланған бағдарламаларды ескере отырып, аккредиттеу және білім берудің бірыңғай стандартын әзірлеп жатыр. Үндістанда 600 мыңнан астам Аюрведа дәрігері жұмыс істейді. Аюрведа Оңтүстік Азияның көптеген елдерінде заңды және ресми медициналық жүйе болып табылады.

Қытай мәдениеті

Дәстүрлі қытай медицинасы 4000 жылдан астам тарихқа ие, бұл медицина жүйесі философиялық тепе-теңдік тұжырымдамасына (ин және ян, Ци, Қан, Цзин, дене сұйықтықтары, бес элемент, эмоциялар және рух) негізделген. Денсаулыққа қатысты бұл көзқарас Тао философиясы мен қытай мәдениетіне байланысты. Сондықтан, бұл терапиялық емдеудің баламалы түрі ретінде тек Батыс әлемінде ғана қарастырылады. 1970 жылдары Ұлыбританияға мыңдаған қытайлықтардың келуі дәстүрлі қытай медицинасын таныстырды – бұл жүйе бронза дәуірінен бұрын пайда болған, акупунктура, шөптер, диета және жаттығулар қолданады. Бүгінде Ұлыбританияда 2000-нан астам тіркелген маман бар.

1970 жылдан бастап

1970 жылға дейін медициналық мекемеге кірмейтін батыс тәжірибешілерін "ретсіз тәжірибешілер", "дәрі-дәрмексіз емшілер" немесе "санипрактиктер" деп атаған, ал медициналық мекеме оларды ғылыми емес немесе шарлатандық деп есептеген. OAM-ның миссиясы – "қатаң ғылым негізінде қосымша және баламалы емдеу тәсілдерін зерттеу; қосымша және баламалы медицина зерттеушілерін даярлау; және халық пен мамандарға сенімді ақпарат тарату" болды. Жозеф М. Джейкобс 1992 жылы OAM-ның алғашқы директоры болып тағайындалды. Джейкобстың қатаң ғылыми әдістемеге талап етуі сенатор Харкинмен келіспеушілік тудырды. Харкин "рандомизацияланған клиникалық сынақтардың қатаң ережелерін" сынап, өзінің аллергиясын емдеу үшін ара шайырын қолданғанын айта келіп, былай деді: "Америкалық қоғам осы емдеулерден пайда табу үшін ғылыми қауымның осы процесті түсінуі міндетті емес". Д. Джейкобс ғылыми әдістемені қолдануға қарсылықтың күшеюіне ашық сын танысты, ал OAM кеңесінің тағы бір мүшесі "осы кеңсеге ақылсыздық әр салаға сіңіп кетті" деп шағымданады. 1994 жылы сенатор Харкин, доктор Джейкобсты сынақтан өтпеген қатерлі ісікке емдеуге қол жеткізуді тоқтатты деп айыптаған қатерлі ісікпен ауыратын науқастармен бірге теледидарда пайда болып, Джейкобсты ренжітіп, отставкаға кетуге мәжбүр етті. OAM ғылыми қауымдастықтың көрнекті өкілдерінен сындарлы пікірлер естіді, Нобель сыйлығының лауреаты NIH-тің нашарлаған бөліктерін шарлатандық деңгейіне дейін сынады, ал Америка физикалық қоғамының президенті "физиканың негізгі заңдарын бұзатын және сиқыршылыққа көбірек ұқсайтын" тәжірибелерді сынауға жұмсалған қаражатты сынады. 1998 жылы Солтүстік Каролина медицина қауымдастығының президенті OAM-ді жабуға шақырды. NIH директоры OAM-ді NIH-тің қатаң ғылыми бақылауына алды. 1998 жылы сенатор Харкин NIH-тің сыны мен қатаң ғылыми бақылауына жауап ретінде OAM-ді тәуелсіз орталық деңгейіне көтерді, оның бюджетін жыл сайын 90 миллион долларға дейін арттырып, оны Ұлттық қосымша және баламалы медицина орталығы (NCCAM) деп атады. АҚШ Конгресі қаржыландыруды келіспеушіліксіз мақұлдады. NCCAM-ның міндеті – баламалы медицинаны зерттеуге, ғылыми оқыту мен мансапты дамытуға, ақпарат таратуға және интеграциялауға қатаң және ғылыми тәсілдерді қолдау болды. 2014 жылы агенттік Ұлттық қосымша және интеграциялық денсаулық сақтау орталығы (NCCIH) болып қайта аталды. NCCIH жарғысы 18 кеңес мүшесінің 12-сін қосымша және баламалы медицинаның жетекші өкілдерін таңдауға басымдық беріп сайлауды, 9 мүшесі баламалы медицинаның лицензияланған тәжірибешілері болуы керек, 6 мүшесі мемлекеттік саясат, құқық, денсаулық сақтау саясаты, экономика және басқару салаларындағы қоғамдық көшбасшылар болуы керек, ал 3 мүшесі қосымша және баламалы медицинаның жеке тұтынушыларының мүдделерін қорғауы керек. 2001 жылы Ақ үй Ақ үйдің қосымша және баламалы медицина саясаты жөніндегі комиссиясын құрды. 2009 жылға қарай NCCIH бюджеті бастапқыдағы жылдық 2 миллион доллардан 123 миллион долларға дейін өсті. 2009 жылы ғылыми және биомедициналық қауымдастықтың мүшелері 10 жыл бойы сынақтан өткізілген, ғылыми және биологиялық тұрғыдан сенімсіз тәжірибелерді сынауға 2,5 миллиард доллардан астам қаражат жұмсалғаннан кейін, ешқандай баламалы емнің айқын тиімділігі көрсетілмегеніне наразылық білдірді. 1990 жылдан 1997 жылға дейін АҚШ-та баламалы медицинаны қолдану 25%-ға өсті, ал шығындар 50%-ға артты. 2013 жылы америкалықтардың 50%-ы баламалы медицинаны қолданды, ал АҚШ-тағы КАМ-ға жылдық шығын 34 миллиард долларды құрады.

Until the 1970s, western practitioners that were not part of the medical establishment were referred to "irregular practitioners", "drugless healers", or "sanipractors", and were dismissed by the medical establishment as unscientific or quackery. The OAM mission statement was that it was "dedicated to exploring complementary and alternative healing practices in the context of rigorous science; training complementary and alternative medicine researchers; and disseminating authoritative information to the public and professionals." Joseph M. Jacobs was appointed the first director of the OAM in 1992. Jacobs' insistence on rigorous scientific methodology caused friction with Senator Harkin. Harkin criticized the "unbendable rules of randomized clinical trials" and, citing his use of bee pollen to treat his allergies, stated: "It is not necessary for the scientific community to understand the process before the American public can benefit from these therapies." Increasing political resistance to the use of scientific methodology was publicly criticized by Dr. Jacobs and another OAM board member complained that "nonsense has trickled down to every aspect of this office". In 1994, Senator Harkin responded by appearing on television with cancer patients who blamed Dr. Jacobs for blocking their access to untested cancer treatment, leading Jacobs to resign in frustration. The OAM drew increasing criticism from eminent members of the scientific community, from a Nobel laureate criticizing the degrading parts of the NIH to the level a cover for quackery, and the president of the American Physical Society criticizing spending on testing practices that "violate basic laws of physics and more clearly resemble witchcraft". In 1998, the President of the North Carolina Medical Association publicly called for shutting down the OAM. The NIH Director placed the OAM under more strict scientific NIH control. In 1998, Sen. Harkin responded to the criticism and stricter scientific controls by the NIH, by raising the OAM to the level of an independent center, increasing its budget to $90 million annually, and renaming it to be the National Center for Complementary and Alternative Medicine (NCCAM). The United States Congress approved the appropriations without dissent. NCCAM had a mandate to promote a more rigorous and scientific approach to the study of alternative medicine, research training and career development, outreach, and integration. In 2014 the agency was renamed to the National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). The NCCIH charter requires that 12 of the 18 council members shall be selected with a preference to selecting leading representatives of complementary and alternative medicine, 9 of the members must be licensed practitioners of alternative medicine, 6 members must be general public leaders in the fields of public policy, law, health policy, economics, and management, and 3 members must represent the interests of individual consumers of complementary and alternative medicine. In 2001, the White House had commissioned the White House Commission on Complementary and Alternative Medicine Policy. By 2009, the NCCIH budget had grown from annual spending of about $2 million at its inception, to $123 million annually. Members of the scientific and biomedical communities complained in 2009 that after 10 years of being tested, at a cost of over $2.5 Billion on testing scientifically and biologically implausible practices, almost no alternative therapy showed clear efficacy. From 1990 to 1997, use of alternative medicine in the US increased by 25%, with a corresponding 50% increase in expenditures. By 2013, 50% of Americans were using alternative medicine, and annual spending on CAM in the US was $34 Billion.

2010 жылдардан бүгінгі күнге дейін

2017 жылы Англияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) гомеопатияны қаржыландыруды тоқтатты, «оның тиімділігін дәлелдейтін ешқандай мәлімет болмағандықтан, бұл шығынды ақтамайды» деген себеппен. 2018 жылы Ұлыбритания Жоғарғы соты NHS-тың гомеопатияны қаржыландыруды тоқтату туралы шешімін заңды деп тапты.

Басқа кезеңдер

"Альтернативті" және "қосымша" терминдері денсаулықты қалпына келтіру үшін дененің өзін-өзі емдеу қабілетін күшейту арқылы табиғи қалпына келтіру процестерін пайдалануға тырысатын көптеген емдеулерді сипаттау үшін жиі алмастырылып қолданылады. Ежелгі Грецияда медицинаның әкесі саналатын Гиппократтың қозғалысы қазіргі заманғы натуропатияның және бүгінгі КМ-нің көп бөлігінің пайда болуына себепкер болды. Олар тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін дұрыс тамақтану мен салауатты өмір салтына ерекше мән берді; дәрі-дәрмектер ауруды емдеуге қарағанда, емдеуді қолдау үшін көбірек қолданылды. Қосымша медицина тарих бойында дамып, алғашқы тәжірибелерден ресмиленді; алайда, олардың көпшілігі 19-шы ғасырда кейде зиянды тәжірибелерге, мысалы, қан құйдыру мен тазалауға балама ретінде жасалды. Ұлыбританияда КМ және дәстүрлі медицина арасындағы айырмашылық екі тараптан да қақтығыстарға, төзімсіздікке және жатқылыққа толы болды, ал 20-шы ғасырдың басында КМ Британияда жартылай заңсыз деп танылды: емшілер ерекше тұлғалар ретінде қарастырылды, ал гипнотерапевтер заңдық шектеулерге көп рет ұшырады. Альтернативті денсаулық сақтау қозғалысы қазіргі өмірдің бір бөлігі ретінде қабылданып, 1960-шы жылдардағы қоршаған ортаның нашарлауына, дені сау емес тамақтануға және шектен тыс тұтынушылыққа қарсы наразылықтан бастау алды. Римдіктер б.з. 43 жылы келгенге дейін медициналық тәжірибелер негізінен өсімдіктерді, дұғаларды және сиқырлы сөздерді қолданумен шектелген. Гиппократтың еңбектерін сіңіріп алған римдіктер өсімдіктер арқылы емдеудің кең ауқымын әкелді және орталықтандырылған емдеу орталығы ретінде аурухана тұжырымын енгізді. Британияда гидротерапия (денсаулықты сақтау және аурудың алдын алу үшін суды ішкі немесе сыртқы қолдану) римдіктердің шипажайларына дейін жетеді. Бұл Жібек жолы арқылы саудагерлер әкелген алыс Шығыс пен Қытайдан келген тәжірибелермен толықтырылды. 14-шы мен 17-шы ғасырлардағы католик және протестанттық колдовстволық қуып жебу кезінде дәстүрлі халық емшілерінің қызметі қатты шектелді және білім көбінесе ауызша дәстүр ретінде ғана болғандықтан жоғалып кетті. 18-ші және 19-шы ғасырларда Еуропадан Солтүстік Америкаға кең ауқымды көші-қон шөптік білімді және кейбір өсімдіктерді де қамтыды. Бұл Американың түпкілікті медицинасымен біріктіріліп, кейін Ұлыбританияға қайта әкелінді, онда ол қазіргі медициналық шөптік қозғалыстың дамуына ықпал ететін сақталған шөптік дәстүрлермен біріктірілді. "Осындай осындаймен емделеді" деген табиғи заңдылықты Гиппократ таныған, бірақ оны практикалық емдеу жүйесі ретінде 19-шы ғасырдың басында неміс дәрігері Самуэль Ганеман ғана дамытқан. Гомеопатия 1830-шы жылдары доктор Куинн арқылы Ұлыбританияға әкелінді, ол оны британдық аристократиясына таныстырды, олардың қолдауы бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Дәстүрлі медицинадағы дау-дамазылға қарамастан, гомеопатия Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі аясында қолжетімді, ал Шотландияда жалпы тәжірибелі дәрігерлердің шамамен 25%-ы гомеопатия бойынша біліктілікке ие немесе гомеопатиялық оқытудан өткен. Ұлыбританияға жаппай көші-қонның КМ-ға әсері 21-шы ғасырда да жалғасуда. Жапонияда пайда болған криотерапияны поляк зерттеушілері ревматизм, псориаз және бұлшықет аурулары сияқты әртүрлі жағдайлардан ұзақ мерзімді жеңілдік алуға мүмкіндік беретін жүйеге айналдырды. Пациенттер бірнеше минут бойы -110 °C дейін салқындатылған камерада болады, бұл уақытта тері температурасы шамамен 12 °C-қа төмендейді. КМ-ның қолданылуы дамыған елдерде кеңінен таралған және артып келеді. Британдықтарға дәстүрлі, инновациялық және технологиялық емдеулердің кең таңдауы ұсынылады. 1999 жылғы Денсаулық сақтау туралы заңның 60-бабы жаңа денсаулық сақтау мамандықтарын біріншілік заңнама емес, бұйрық арқылы құруға рұқсат береді. Бұл мәдени әртүрлі қоғамда реттеу, оқыту, зерттеу, дәлелді база және қаржыландыруды таңдау еркіндігімен теңестіретін қоғамдық денсаулық саясаты мәселелерін тудырады.

The terms 'alternative' and 'complementary' tend to be used interchangeably to describe a wide diversity of therapies that attempt to use the self healing powers of the body by amplifying natural recuperative processes to restore health. In ancient Greece the Hippocratic movement, commonly regarded as the fathers of medicine, actually gave rise to modern naturopathy and indeed much of today's CAM. They placed great emphasis on a good diet and healthy lifestyle to restore equilibrium; drugs were used more to support healing than to cure disease. Complementary medicines have evolved through history and become formalised from primitive practices; although many were developed during the 19th century as alternatives to the sometimes harmful practices of the time, such as blood lettings and purgation. In the UK, the medical divide between CAM and conventional medicine has been characterised by conflict, intolerance and prejudice on both sides and during the early 20th century CAM was virtually outlawed in Britain: healers were seen as freaks and hypnotherapists were subject to repeated attempts at legal restriction. The alternative health movement is now accepted as part of modern life, having progressed from a grass roots revival in the 1960s reacting against environmental degradation, unhealthy diets and rampant consumerism. Until the arrival of the Romans in AD43, medical practices were limited to a basic use of plant materials, prayers and incantations. Having assimilated the corpus of Hippocrates, the Romans brought with them a vast repertoire of herbal treatments and introduced the concept of the hospital as a centralised treatment centre. In Britain, hydrotherapy (the use of water either internally or externally to maintain health and prevent disease) can be traced back to Roman spas. This was augmented by practices from the Far East and China introduced by traders using the Silk Road. During the Catholic and Protestant witch hunts from the 14th to the 17th centuries, the activities of traditional folk healers were severely curtailed and knowledge was often lost as it existed only as an oral tradition. The widespread emigration from Europe to North America in the 18th and 19th centuries included both the knowledge of herbalism and some of the plants themselves. This was combined with Native American medicine and then re imported to the UK where it re integrated with the surviving herbal traditions to evolve as today's medical herbalism movement. The natural law of similia similibus curantur, or 'like is cured by like', was recognised by Hippocrates but was only developed as a practical healing system in the early 19th century by a German, Dr Samuel Hahnemann. Homeopathy was brought to the UK in the 1830s by a Dr Quinn who introduced it to the British aristocracy, whose patronage continues to this day. Despite arousing controversy in conventional medical circles, homeopathy is available under the National Health Service, and in Scotland approximately 25% of GPs hold qualifications in homeopathy or have undergone some homeopathic training. The impact on CAM of mass immigration into the UK is continuing into the 21st century. Originating in Japan, cryotherapy has been developed by Polish researchers into a system that claims to produce lasting relief from a variety of conditions such as rheumatism, psoriasis and muscle pain. Patients spend a few minutes in a chamber cooled to −110 °C, during which skin temperature drops some 12 °C. The use of CAM is widespread and increasing across the developed world. The British are presented with a wide choice of treatments from the traditional to the innovative and technological. Section 60 of the Health Act 1999 allows for new health professions to be created by Order rather than primary legislation. This raises issues of public health policy which balance regulation, training, research, evidence base and funding against freedom of choice in a culturally diverse society.

Релятивистік көзқарас

Альтернативті медицина термині дәстүрлі, қалыпты медицинаға балама ретінде жұмыс істейтін немесе одан тысқары қалыптасқан медициналық ойлау және тәжірибе жүйелерін білдіреді. Альтернативті медицина, орнықты, беделді және тұрақты медициналық ортодоксальдық қалыптаспайынша, балама ретінде өмір сүре алмайды. Мұндай ортодоксальдық тек Батыста 19 ғасырда реттеу, қауымдастыру, институттар құру және жүйеленген медициналық білім беру процестері арқылы ғана құрылды.