Кіріспе

Әдет (عادات; ; ; ; adet) – араб тілінен алынған жалпы термин. Бұл термин Балқан, Солтүстік Кавказ, Орталық Азия және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мұсылман қауымдарында Исламмен үйлесімді деп есептелетін жергілікті әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді сипаттайды. Араб тілінен шыққан болса да, "әдет" термині теңіз жағалауындағы Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен танымал, онда отаршылдық әсерінен мұсылман емес қауымдардың арасында жүйелі түрде қолданысқа енген. Аталған термин кең мағынада қоғам мүшелерінің мінез-құлқына бағыт беруші әдеттегі нормалар, ережелер, шектеулер мен нұсқауларға, сондай-ақ осы нормалар мен ережелерді сақтау үшін қолданылатын санкциялар мен рәсімдерді қамтиды. Әдетке сонымен қатар жергілікті және дәстүрлі заңдар мен дауларды шешу жүйелерінің жиынтығы да кіреді, олар осы қоғамдарды реттейді.

Шығу тегі

Адат сөзі араб тіліндегі ʿādā́t (عادات) сөзінен туындаған, ол әдет немесе ғұрыпты білдіретін ʿā́da (عادَة) сөзінің көпше түрі. Ол, әдетте, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, қасақана қабылданған немесе жағдайларға бейімделу нәтижесінде пайда болған, практикалық қағидалар басым болған жағдайларда сақталған дәстүрлі ережелерді білдіреді. Ислам келгенге дейін Солтүстік Кавказ және Орталық Азия халықтарында заңдық және азаматтық құқық кодекстері қалыптасқан, олар ислам дәуірінде адат деп белгілі болды. Дәстүрлі Орталық Азия қоғамдарында адатты қауымның беделді өкілдері, әдетте ақсақалдар кеңесі басқарады. Ол рулық мінез-құлық нормалары мен жеке адамдар, қауымдар және тайпалар арасындағы дауларды шешудегі ғасырлар бойғы тәжірибеге негізделген. Солтүстік Кавказда адаттың дәстүрлі құндылық кодексі тейпті ("тайпа") адалдық, ар-намыс, ұят және ұжымдық жауапкершілік үшін басты өлшем деп есептеді. Ресей империясының отарлық әкімшілігі жергілікті заңдық тәжірибеге араласпады және 1917 жылғы революцияның алғашқы жылдарында большевиктер істегендей, жергілікті деңгейдегі басқаруды ақсақалдар мен тейптер кеңесіне жүктеді. Адат Орталық Азия және Солтүстік Кавказ халықтары арасында 1930 жылдардың басына дейін қолданылып келді, содан кейін Кеңес үкіметі оны қолдануға тыйым салып, азаматтық құқықпен алмастырды. Оңтүстік-Шығыс Азияда адат ұғымы мен оның мағынасы алғаш рет исламдық малай тілдес әлемде, исламдық емес амалдарды исламдық амалдардан ажырату үшін қалыптасты. Он бесінші ғасырда Мелака империясы халықаралық теңіз тасымалы заңдарының кодексін – Undang Undang Laut Melaka, сондай-ақ азаматтық және коммерциялық кодекс – Undang Undang Melaka әзірледі. Бұл кодекстер исламдық сипатқа ие болғанымен, адаттың күшті ықпалына тап болды. Бұл кодекстер кейіннен аймаққа таралып, Бруней, Джохор, Паттани және Ачех сияқты ірі аймақтық сұлтандықтарда жергілікті заңның негізгі көзіне айналды. ХХ ғасырдың басында Голландияның Шығыс Индиясында адатты зерттеу жеке мамандық ретінде пайда болды. Бұл зерттеу отарлық басқару қажеттіліктерімен байланысты болғанымен, адаттың әртүрлі жүйелерін салыстыра зерттейтін белсенді ғылыми саланың дамуына ықпал етті. Бұл саладағы көрнекті ғалымдардың қатарында Корнелис ван Воленховен, Тер Хаар және Кристиан Снук Хургрондже болды. Қазіргі Индонезиядағы әдет-ғұрыптық құқық зерттеулерінде қолданылатын бірнеше маңызды ұғымдар: adatrecht ("адат құқығы"), adatrechtskringen ("адат құқығы шеңберлері"), beschikkingsrecht (жерге қатысты қоғамдық құқықтар немесе "пайдалану құқығы") және adatrechtsgemeenschappen ("адат құқығы қауымдастықтары"). Адат құқығы немесе adatrecht колониялық үкіметтерде канондық құқықтан өзгеше, тәуелсіз құқықтық бірлік ретінде мойындалған ұйғарымдық құқықты белгілейтін құқықтық термин ретінде қолданылды. Барлық этникалық топтардың, соның ішінде мұсылман емес топтардың да жергілікті заңдары мен әдет-ғұрыптары бірлесіп "адат" деп атала бастады және құқықтық басқару бірліктеріне енгізілді, осылайша Шығыс Индияда құқықтық плюрализм орнатылды. Бұл жүйе бойынша, адат жүйелерін мәдени-географиялық бірліктер ретінде жіктеу негізінде голландтар Шығыс Индияны кем дегенде он тоғыз адат құқығы аймағына бөлді.

Қазіргі қолданысы

Адат Бруней, Малайзия және Индонезия соттарында белгілі бір мәселелер бойынша жеке құқық ретінде әлі де қолданылып келеді. Малайзияда әр штаттың конституциясы, сол штаттың ислам және малай әдет-ғұрыптарының басшысы ретінде малай билеушілерінің өкілеттіктерін бекіткен. Ислам және малай әдет-ғұрыптары кеңесі (Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu) деп аталатын штаттық кеңестер, билеушілерге кеңес берумен қатар ислам мәселелерін және адатты реттеумен айналысады. Ислам мәселелеріне және адатқа қатысты сот ісі (мысалы, harta sepencarian, яғни «ерлі-зайыптылардың ортақ мүлігі») Шариғат сотында қаралады. Саравак және Сабах штаттарында, малай емес жергілікті халықтардың адат заңдары Mahkamah Bumiputera («Бумипутра соттары») және Mahkamah Anak Negeri («жергілікті халықтар соттары») деп аталатын соттар құру арқылы заң жүзінде бекітілді. Малайзия түбегінде этникалық малайлар үшін Mahkamah Penghulu (Пенгулу соттары – Муким басшыларының соттары) деп аталатын параллель жүйе бар, бірақ оның құзыреті өте шектеулі. Индонезияда адат ережелері әлі де кейбір аймақтарда, әсіресе Балидегі көптеген индуист ауылдарында, Тенгер аймағында, сондай-ақ Йогьякарта және Суракарта аймақтарында заңдық мәнге ие. Кеңес Одағының тарағаннан кейін, 1990 жылдары Орталық Азиядағы ауылдық қауымдар арасында адаттық тәжірибелер қайта жандана бастады. Бұл, көбінесе, аймақтың көптеген бөліктерінде заң және құқық қорғау институттарының әлсіреуіне байланысты болды. Заңдық конституциялар да осы процеске үлес қосты, себебі олар кейбір дәстүрлі институттарға, мысалы, ақсақалдар кеңесіне (aqsaqals) белгілі бір әкімшілік өкілеттіктер берді. Солтүстік Кавказда 1950 жылдан бері жасырын жұмыс істеп келген, кландық негіздегі өзін-өзі басқару жүйелері, федералды үкіметтің бейжайлығы мен жергілікті әкімшіліктің әлсіздігіне жауап ретінде қайта пайда бола бастады. Сталиндік жылдары ислам ғалымдары мен әдебиетінің жоғалуына байланысты пайда болған адат, ислам заңнамасының элементтерін қамтымады. Алайда, адат ісіне мұсылман ғалымдарының қатысуы артып келеді, олардың кейбіреулері қазір ауылдық жиналыстар мен аудандық әкімшіліктердегі маңызды шешімдерге қатысады.

Малай мәдениетi

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы малай мемлекеттерінде малай қауымын ресми және тарихи тұрғыдан екі топқа бөлуге болады: бірі Адат Теменггунгты, екіншісі Адат Перпатихты ұстанады. Адат Теменггунг (Теменггунгтың әдет-ғұрыптары немесе ережелері) – патрилинейлі және кең таралған адаттың ең көп кездесетін түрі, ол малай мемлекеттерінің көпшілігінде кездеседі. Адат Перпатих, негізінен Негери Сембиланмен шектелген, онда Батыс Суматрадан келген Минангкабау иммигранттарының ұрпақтары тұрады, матрилинейлі тектілік ережесімен және туыстық жүйеге негізделген саяси құрылыммен байланысты. Екі адаттың да түбі тайпалық ұйымдарға барып тірелетін болса да, қазіргі кезде тайпалық құрылымның қалдықтары Адат Перпатихта айқын көрінеді. Мысалы, бір руға жататын екі адамның некелесуі туысқандық қатынас деп есептеліп, қатаң тыйым салынған. Адатты зерттеуде және әдебиеттегі басты мәселе – «үнданг-үнданг адат» заңы, яки әдет-ғұрып заңы, немесе дәстүрлі малай қоғамында мүлікке, дәрежеге және басқа да артықшылықтарға құқықтарды анықтау. Адат заңын зерттеушілер көбінесе оның ислами (шариғат) заңмен қарым-қатынасы және осы қақтығыстарға байланысты туындаған сот істерімен айналысады. Малай мәдениетінде адаттың кем дегенде бес түрлі көрінісі бар:
Адатулла (عادت الله) – Алла Тағаланың жаратылысындағы табиғи тәртіпті білдіретін адаттың абсолютті түрі: күн шығыстан туып, батысқа батуы. Адатулла исламның ахкам және ережелеріне негізделген кез келген амалдарды да білдіруі мүмкін, мысалы, малай патшалығы жүйесінде қолданылатын мушауара (кеңесу) және муафакат (бірлесу) ұғымдары. Адат Мухакама (عادت محكمة) – билеушілердің әлеуметтік тәртіп пен келісімді сақтау үшін заң кодекстеріне жинақтаған дәстүрлі заңдар, бұйрықтар мен нұсқауларды білдіретін термин. Көбінесе ислами заңдармен үйлестірілген адат заңдары классикалық дәуірден бері малай қоғамдарының негізгі жазбаша құқықтық анықтамасы болып табылады және олар әдетте канун деп аталады. Адат Мухакаманың ең ерте мысалы – 1303 жылғы Теренггану тас жазуы, онда Теренгганудың «Шри Падука Туан» исламды кеңейтуге және сақтауға шақырып, азаматтарына басшылық ету үшін он негізгі заңды жариялайды. Басқа да белгілі малай заң кодекстері: Мелака заңдары («Hukum Kanun Melaka»), Паханг заңдары («Hukum Kanun Pahang»), Перактың «99 заңы» («Undang Undang Sembilan Puluh Sembilan»), Бруней заңдары («Hukum Kanun Brunei») және тағы да басқалары. Адатунна (عادتنه) – адатуллаға немесе адату мухакамаға қайшы келмейтін, жақсы моральдық құндылықтарға ие деп саналатын әлеуметтік нормалардан туындаған адаттың бір түрі. Мысалдарға готонг-роянг, мерекелік маусымдарда үйде ұйымдастырылатын үй ашу (қонақтарды қабылдау және әркімнің, тегіне қарамастан, қатысуға шақырылуы), малай жауынгерлік өнері Силатты үйрену жатады. Адат Истиадат (عادت إستعادت) – негізінен мерекелік тойлар мен ресми шараларда, мысалы малай билеушілерін тағайындау кезінде орындалатын рәсімдер. Бұл рәсімдердің мақсаты – тойлар мен шараларды ұлықтау арқылы дұрыс әдептілік ережелерін белгілеу. Адат Ненек Моянг – исламға дейінгі элементтерден алынған рәсімдер мен амалдар, олардың кейбір ғалымдар исламның үйретіктеріне қайшы келеді деп санайды. Ислам діні жүздеген жылдар бойы малай қоғамының өміріне терең сіңіп бір болғанмен, Адат Ненек Моянгтың көптеген амалдары әлі де сақталған. Уламалар мен қауымдық көшбасшылар Малайзияда жаңа үйге кіргенде сафар моншақ фестивалі («перяян манди сафар») және ақ ұн ырымы («тепунг тавар») сияқты амалдарды тоқтатуға үнемі шақырып келеді. Алайда, Индонезиядағы малайлар арасында уламалар мұндай амалдарды қолдайды және олардың исламның үйретіктеріне қайшы келмейді деп санайды.