Кіріспе

Панама президенті 1989-1994 жылдары.

Гиллермо Давид Эндара Галимани (12 мамыр 1936 – 28 қыркүйек 2009) – 1989-1994 жылдар аралығында Панама президенті қызметін атқарған панамалық саясаткер. Панамениста партиясының негізін қалаушы Арнульфо Ариаспен байланысы бар отбасында өскен Эндара, Ариас биліктен алынғаннан кейін АҚШ пен Аргентинадағы эмиграцияда оқыды. Кейін Панамада заңгерлік біліміне ие болды. Ол Панаманың Ұлттық Ассамблеясының мүшесі болды және Ариастың үшінші рет құлатылуынан кейін тағы да эмиграцияға кетті, бұрын қысқа мерзімге үкімет министрі болған. 1988 жылы Ариас қайтыс болғаннан кейін Эндара Мануэль Нориеганың әскери диктатурасына қарсы күрестің жетекшісіне айналып, 1989 жылғы президенттік сайлауда оппозициялық коалицияны басқарды. Халықаралық байқаушылар оның коалициясы Нориеганы қолдаған Карлос Дукеден жеңіске жеткенін айтса да, үкімет сайлау нәтижелерін жоққа шығарды, ал Эндара мен оның серіктері "Құрмет батальондары" атты жартылай әскери ұйымдар тарапынан көшеде шабуылға ұшырады. Бұл шабуылдар халықаралық БАҚ-та кеңінен жарияланып, АҚШ-та Нориегаға қарсы әскери әрекеттерге қолдау көрсетуге көмектесті. Жеті айдан кейін АҚШ Панамаға басып кірді. Эндара АҚШ әскери базасында басып кірудің алғашқы түнінде жаңа президент ретінде қызметке кірісті. Президенттік кезеңінде Эндара Панама армиясын таратып, оның орнына ұлттық полиция күштерін құрды. Эндараның өкіметтігі тұрақты экономикалық өсімді және демократиялық институттардың қайта жандануын қамтамасыз етті, бірақ сонымен қатар жоғары жұмыссыздық деңгейі де байқалды. Оның басшылығы ішкі тартыстармен және оның беделінің төмендеуімен еректелді. 1994 жылы оның орнын оппозициялық кандидат Эрнесто Перес Балладарес басты. Эндара 2004 және 2009 жылдары қайтадан президенттікке кандидат болды, бірақ Демократиялық революциялық партиясынан Мартин Торрихос пен тәуелсіз кандидат Рикардо Мартинеллиге жеңілді. Ол 2009 жылдың қыркүйегінде, соңғы сайлау кампаниясынан кейін бірнеше ай өткен соң жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір және мансап

Эндара 1936 жылы Панама қаласында дүниеге келген. Эндара Аргентинада оқыған, сондай-ақ АҚШ-тағы Лос-Анджелестегі Black Fox әскери институтында білім алған. Нориеганың дауыс беруді бұрмалау жоспарына қарсы тұру үшін, ADOC елдің сайлау учаскелерінен нәтижелерді округтік орталықтарға жібермес бұрын санауды ұйымдастырды. Санау көрсеткендей, Эндара Дукені шамамен 3:1 есебімен басып озды. Нориеганың жақтастары жалған санау парақтарын округтік орталықтарға әкелді, бірақ осы кезде оппозицияның санауы аяқталған еді. Бұрынғы АҚШ президенті Джимми Картер басқарған халықаралық байқаушылар және АҚШ президенті Джордж Буш тағайындаған жеке байқаушылар тобы да Эндараның үлкен жеңіске жеткеніне келісті. Нориега нақты нәтижелерге қарамастан, Дукені жеңімпаз деп жариялауды жоспарлаған, бірақ Дуке жеңілгенін біліп, оған келіспеді. Келесі күні Эндара және оның серіктері Рикардо Ариас Кальдерон мен Гильермо Форд мыңға жуық қолдаушыларын сайлаудың күшін жоюға наразылық білдіруге және ADOC кандидаттарын жеңімпаз деп мойындауға шақырды. Наразылық акциясына Нориеганы қолдаған жартылай әскери топтың бөлімшесі шабуыл жасады, нәтижесінде үш кандидат ауыр түрде жарақат алды. Эндараны темір таяқпен ұрып, басына жара салды. Эндара мен Фордқа жасалған шабуылдардың суреттері әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып, АҚШ-та жақын арада болатын басып алуға қолдауды күшейтті.

Төрағалық (1989-1994)

АҚШ қарулы күштері 1989 жылдың желтоқсан айында Панамаға АҚШ-тың басып кіруі кезінде Нориеганың үкіметін құлатты. Осыған дейін Ендара АҚШ-тың бақылауындағы әскери базаларда паналаған болатын. Ол сайлауда жеңімпаз деп жарияланды және 1989 жылдың 20 желтоқсанында АҚШ әскери базасы Форт-Клейтон қаласында қызметке кірісті. Арияс бірінші вице-президент, ал Форд екінші вице-президент болып тағайындалды. Бұрынғы билеушілер Омар Торрихос пен Нориегадан өзгеше, Эндара министрлік лауазымдарға тек ақ нәсілді адамдарды тағайындады, Панаманың көптеген метистері мен басқа этностық топтарын мүлдем ескермеді. Демократияны қайта орнатушы ретінде қарастырылған Эндара кейіннен сөз бостандығы мен демократиялық институттарды қорғағаны үшін белгілі болды. Ол сондай-ақ Панама қорғаныс күштерінің реформасын жүргізіп, Нориегаға адал адамдарды тазартты, азаматтық үкіметтің басымдығын бекітті және осы күштерді әскериден ұлттық полиция күштеріне айналдырды. 1994 жылдың қазан айында Ұлттық Ассамблея Эндараның шақыруымен әскери күштерді тарату туралы түзетуді қабылдады, осылайша Латын Америкасының екінші мемлекеті болды. 1991 жылдың басында ADOC коалициясы Ендара, Ариас және Форд бір-бірін ашық түрде сынағаннан кейін ыдырауға ұшырады. 8 сәуірде Эндара Ариастың Христиан-демократиялық партиясының импичмент дауысы кезінде оны қолдамағаны үшін айыптап, Ариасты кабинеттен босатып жіберді. Эндараның билік кезеңінде елдегі әскери биліктің жылдарынан кейін экономикалық жағдай айқын жақсарды. 1992 жылы Диаз ұлттық лотереяда 125 000 доллар ұтып алды және ақшаны қайырымдылыққа бермей, өзіне қалдыруға ниеттенгенін мәлімдеді; бұл жағдай Эндара әкімшілігінің Панаманың кедей халқына немқұрайлы қарауының мысалы ретінде де келтірілді.

Кейінгі мансап

2004 жылы Эндара партия басшысы, Панама президенті Мирея Москосомен пікір келіспеушіліктен Арнульфиста партиясымен жол айырды және партияны жемқорлыққа қатысты айыптады. Ол 2004 жылғы президенттік сайлауға «Солидарлық партиясынан» үміткер ретінде қатысып, қылмысты азайту және мемлекеттік жемқорлыққа қарсы күресу платформасын ұсынды. Оның басты қарсыласы – бұрынғы әскери диктатор Омар Торрихостың ұлы, Демократиялық революциялық партиясының (ДРП) үміткері Мартин Торрихос болды. Мартин Торрихос демократияны нығайту және АҚШ-пен еркін сауда туралы келісім жасау платформасымен сайлауға түсті, оны танымал музыкант және саясаткер Рубен Блэйдс қолдады. Эндара екінші орынды иеленді, ол дауыстардың 31% жинады, ал Торрихос 47% дауыс алды. Кейін ол өзінің «Отанның моральдық авангарды» саяси партиясын құрды және 2009 жылы Панаманың жалпы сайлауына қайтадан үміткер болды. Демократиялық өзгерістер партиясының өкілі Рикардо Мартинелли дауыстардың 61% алып сайлауда жеңіске жетті, ал ДРП үміткері Балбина Эррера 37% дауыс жинады. Эндара дауыстардың 2% алып үшінші орынға табан тіреп, алыс артта қалды. Бірнеше ай өткен соң, 2009 жылдың 28 қыркүйегінде Эндара 73 жасында Панамадағы пәтерінде кешкі ас дайындап жатқанда жүрек талмасынан көз жұмды. 30 қыркүйекте оған мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді, онда президент Мартинелли, сондай-ақ бұрынғы президенттер Перес Балладарес, Москосо және Торрихос қатысты.

Жеке өмір

1961 жылы Эндара алғашқы әйелі Марселаға үйленді. Олардың бір қызы – Марселита және үш немересі – Хавьер, Марсела Виктория және Яков болды. Марсела 1989 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды, ал Эндара Даңқ бригадаларының шабуылынан ауруханада жатқан кезде осы оқиға болды. Эндара осы некеде соншалықты бақытты болғандықтан, тіпті "бір сәт құшақтасу" үшін министрлер кабинетінің мәжілісін қалдырып кететін көрінеді. Бұл неке Панама баспасөзінде кеңінен жарияланып, сықаққа алынды, соның ішінде Эндараға "Эль Гордо Фелиз" ("Бақытты семіз") деген жаңа лақап ат берілді.