Кіріспе
Гондурастың философы және саясаткері Хосе Сесилио Диас-дель-Валле (1780 жылдың 22 қарашасы – 1834 жылдың 2 наурызы) – философ, саясаткер, заңгер және журналист, сондай-ақ отарлық үкіметтен тәуелсіздікке өту кезеңінде Орталық Американың ең маңызды тұлғаларының бірі. Ол мемлекеттік басқару саласындағы кең білімімен көзге түсті. "Дана" деген лақап атымен белгілі Валь, Орталық Американың іргесін қалаушылардың бірі болды.
José Cecilio Díaz del Valle (November 22, 1780 – March 2, 1834) was a philosopher, politician, lawyer, and journalist and one of the most important figures in Central America during the transition from colonial government to independence, displaying a wide ranging expertise in public administration management. Valle nicknamed 'The Wise' was also, one of Central America's founding fathers.
Алғашқы жылдар
Хосе Сесилио дель Валле 1780 жылдың 22 қарашасында Чолотека өзенінің жанында орналасқан Чолотека ауылында дүниеге келді. Бұл ауыл испан билігі тұсында Тегусигальпа (қазіргі Гондурас) провинциясының құрамына кірген. Ол Хосе Антонио дель Валле мен Гертрудис Диас дель Валленің заңды ұлы еді. Екеуі де Гватемала Корольдігінің ең танымал испан отбасыларының мүшелері болды, сондықтан олар маңызды саяси және әскери лауазымдарға ие болды. Олардың байлығы көбінесе құнды мал шаруашылықтарынан тұрды. Бірақ бұл олардың сүйікті ұлына жақсы білім беру үшін жеткіліксіз болды. Тегусигальпада жақсы мектептер болмады, бар болғандары жеке қайырымдамалармен ұсталды. Осы жағдайға байланысты Хосе Антонио дель Валле отбасын Гватемала қаласына көшіруге мәжбүр болды, онда жас Хосе жақсы тәрбиеленеді деп үміттенді. Хосе Сесилио Гватемалаға келгенде тоғыз жаста болды.
Білім
Гватемала қаласында ол Сан-Карлос университетінде оқыды, онда 1794 жылы бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін 1799 жылы азаматтық және канондық құқық бойынша диплом алды, ал 1803 жылы заң бойынша лиценциат дәрежесін алды. Оның тәлімгері – Хосе Антонио Лиендо и Гойкочеа әке болды.
Саясат
1821 жылы ол Гватемала қаласының мэрі болып сайланды және маусым айына дейін осы лауазымда қызмет етті. Сол жылы Орталық Америка Испания билігінен тәуелсіздік алды. Орталық Американың тәуелсіздік жариянамасын Хосе дель Валле жазды. Бүгінгі күнге дейін осы құжатқа қатысты дау бар, себебі дель Валле оған қол қоймады. Дегенмен, көптеген тарихшылар оның мұндай құжатқа қол қоюы қажет болмағанына келіседі. 1822 жылы Орталық Америка Агустин де Итурбиде басқарған, қысқа ғұмырлы Мексика империясының құрамына енді. Валле Мексика Конгресі алдында Гватемала өкілі болып сайланды. 1822 жылдың 27 тамызында Валье мексикалықтарға қарсы құлық жасады деген айыппен басқа өкілдермен бірге түрмеге қамалды. Түрмеде бірнеше ай өткеннен кейін (1823 жылдың ақпан айында) ол босатылып, Мексика үкіметінің Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Сол жылы Орталық Америка Мексикадан тәуелсіздік алды. 1824 жылдың қаңтарында ол Гватемалаға оралып, Орталық Америка провинцияларын басқарған екінші триумвират құрамына кірді. 1825 жылы Хосе дель Валле Орталық Америка Федеративтік Республикасының президенті лауазымына Мануэль Хосе Арсеге қарсы сайланды. Көрсетілген сайлауда ол көп дауыс жинап жеңіске жеткені анық болды. Бірақ Конгресс оны басқаша түсіндірді. Үміткерлер екінші кезеңге өтті және Арсе жеңімпаз деп жарияланды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Валле саясаттан шығып, жазу ісіне берілді. 1830 жылы президент Франсиско Морасан оған Франциядағы елшілік немесе вице-президенттік лауазымын ұсынды. Ол екеуінен де бас тартты, оның орнына Экономикалық қоғамның директоры және Сан-Карлос университетінің Көркем өнер кафедрасының директоры болды.
Хат-хабар
Джереми Бентам мен Валле хаттасып жүрді. Өлімі алдында Бентам Валлеге шашының бір тоғысын жіберді.
Өлім
1834 жылы ол жалпы сайлауда биліктегі Франсиско Моразанды жеңіп алды, бірақ президенттік лауазымын ешқашан қабыланбады. Ол 1834 жылдың 2 наурызында "La Concepción" шаруашылығынан Гватемала қаласына қарай баратын жолда қайтыс болды. Ол сол жерде ауруын емдетуге тиіс еді. Үкімет оның қайтысынан кейін үш күндік аза тұту жариялады. Оның өлімі бүкіл республика бойынша ұлттық аза тұтумен және қоңыраулардың соғуымен белгіленді, өйткені ол либералдар мен консерваторлардың екеуі де құрмет тұтқан сирек кездесетін көрнекті тұлғалардың бірі болды.
Мұра
Гондурас Үкіметі "Орден Цивиль Хосе Сесилио дель Валле" атты ерекше қызметтері үшін медаль тартады, сондай-ақ Тегусигальпада оның атымен аталған университет бар. 22 қараша оның туған күніне орай мерекелік күн болып саналады. Гондурас 1951 жылдан бері 100 лемпира банкнотасында Валье суретін бейнелейді. Хосе Сесилионың кейінгі ұрпақтарының бірі Хорхе Дель Валье Замора болды, ол 20 ғасырда Гондурас елшісі болып Мексикада қызмет етті.