Гватемала тарихы: Майя өркениетінен қазіргі демократияға дейін

Гватемала тарихы: Майя цивилизациясы, испан жаулап алуы (1524), Педро де Альварадо. Ежелгі қалалар, мәдениет және тарих туралы біліңіз!

86 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Guatemala — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Гватемала тарихы Мая өркениетімен (б.з.д. 2600 – 1697 ж.ж.) басталады, ол олардың елінде гүлдеген өркениеттердің бірі болды. Елдің қазіргі заманғы тарихы 1524 жылы Гватемаланың испандықтар тарапынан жаулап алынуымен басталды. Ұлы классикалық дәуірдің (б.з.д. 250–900 ж.ж.) көптеген Мая қалалары, Солтүстік жазықтардағы Петен бассейні аймағында, 1000 ж.ж. дейін тастап кететілді. Белиздің орталық таулы аймағындағы мемлекеттер 1525 жылы испан конкистадоры Педро де Альварадо келгенге дейін гүлдеді. Мая халқы оны "Басқыншы" деп атады, ол дереу үнді мемлекеттерін бағындыра бастады. Гватемала шамамен 330 жыл бойы Гватемаланың генерал-капитандығының құрамында болды. Бұл капитандыққа қазіргі Мексикадағы Чиапас және Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа және Коста-Риканың қазіргі елдері кірді. Колония 1821 жылы тәуелсіздік алды, содан кейін 1823 жылға дейін Бірінші Мексика империясының бөлігі болды. 1824 жылдан бастап Орталық Америка Федеративтік Республикасының құрамына кірді. Республика 1841 жылы таратылғаннан кейін Гватемала толық тәуелсіздік алды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Гватемаланың ауыл шаруашылығын игеру әлеуметі бірнеше шетелдік компанияларды, ең ірісі – Біріккен жеміс компаниясын (UFC) тартты. Бұл компаниялар елдің авторитарлық билеушілері және АҚШ үкіметі тарапынан қатыгез еңбек заңнамаларын және бай жер иелеріне жасалған үлкен жеңілдіктерді қолдау арқылы қолдау таба алды. 1944 жылы Хорхе Убиконың саясаты он жылдық Гватемала революциясын бастаған халық көтерілісіне әкелді. Хуан Хосе Аревало мен Жакобо Арбенцтің президенттік кезінде кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық реформалар жүргізілді, оның ішінде сауаттылықтың айтарлықтай жоғарылауы және табысты аграрлық реформа бағдарламасы іске асырылды. Аревало мен Арбенцтің прогрессивті саясаты UFC-ті АҚШ үкіметін олардың құлатылуына лоббилеуге итерді, ал 1954 жылы АҚШ ұйымдастырған төңкеріс революцияны аяқтап, әскери режим орнатты. Одан кейін басқа да әскери үкіметтер келіп, 1960 жылдан 1996 жылға дейін созылған азаматтық соғысқа әкеп соқты. Соғыс кезінде адам құқықтары бұзылды, соның ішінде әскерилер тарапынан Мая халқының геноцидіне ұшырады. Соғыс аяқталғаннан кейін Гватемалада өкілді демократия қайта орнатылды. Ол заң үстемдігін қамтамасыз ету үшін күресіп келеді және жоғары қылмыс деңгейімен және қауіпсіздік күштері тарапынан жиі жасалатын соттан тыс өлім жазаларымен күреседі.

none

The history of Guatemala begins with the Maya civilization (2600 BC – 1697 AD), which was among those that flourished in their country. The country's modern history began with the Spanish conquest of Guatemala in 1524. Most of the great Classic era (250–900 AD) Maya cities of the Petén Basin region, in the northern lowlands, had been abandoned by the year 1000 AD. The states in the Belize central highlands flourished until the 1525 arrival of Spanish conquistador Pedro de Alvarado. Called "The Invader" by the Mayan people, he immediately began subjugating the Indian states. Guatemala was part of the Captaincy General of Guatemala for nearly 330 years. This captaincy included what is now Chiapas in Mexico and the modern countries of Guatemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua and Costa Rica. The colony became independent in 1821 and then became a part of the First Mexican Empire until 1823. From 1824 it was a part of the Federal Republic of Central America. When the Republic dissolved in 1841, Guatemala became fully independent. In the late 19th and early 20th century, Guatemala's potential for agricultural exploitation attracted several foreign companies, most prominently the United Fruit Company (UFC). These companies were supported by the country's authoritarian rulers and the United States government through their support for brutal labor regulations and massive concessions to wealthy landowners. In 1944, the policies of Jorge Ubico led to a popular uprising that began the ten year Guatemalan Revolution. The presidencies of Juan José Arévalo and Jacobo Árbenz saw sweeping social and economic reforms, including a significant increase in literacy and a successful agrarian reform program. The progressive policies of Arévalo and Árbenz led the UFC to lobby the United States government for their overthrow, and a US engineered coup in 1954 ended the revolution and installed a military regime. This was followed by other military governments, and jilted off a civil war that lasted from 1960 to 1996. The war saw human rights violations, including a genocide of the indigenous Maya population by the military. Following the war's end, Guatemala re established a representative democracy. It has since struggled to enforce the rule of law and suffers a high crime rate and continued extrajudicial killings, often executed by security forces.

Колумбқа дейінгі дәуір

Гватемаладағы ең алғашқы адам қоныстары палеоиндіан кезеңінен бастау алады және аңшылар мен жинаушылардан құралған. Б.з.д. 6500 жылға дейінгі қоныстар Таулы аймақтағы Кичеде және Тынық мұхиты жағалауындағы Сипакате, Эскуинтлада табылған. Бұл аңшылар мен жинаушылардың қашан егіншілікке бет бұрғаны белгісіз, бірақ Петен мен Тынық мұхиты жағалауындағы тозаң үлгілері жүгерінің б.з.д. 3500 жылдан бері өсірілгенін көрсетеді. Б.з.д. 2500 жылға қарай, Гватемаланың Тынық мұхиты жазықтарында Тилапа, Ла Бланка, Окос, Эль-Месак және Ужуксте сияқты жерлерде шағын қоныстар пайда болды, олар Гватемаладан табылған ең көне керамикалық бұйымдарға ие. Соңғы кезге дейін Преклассикалық кезең шатырларда тұратын шаруалардың шағын ауылдарынан және тұрақты ғимараттардан тұратын қалыптасу кезеңі ретінде қарастырылды, бірақ осы кезеңге қатысты монументальді сәулеттің жаңа жаңалықтары бұл көзқарасқа күдік тудырды, мысалы, б.з.д. 1000 жылға жататын Ла Бланкадағы алтарь, б.з.д. 801 жылға жататын Мирафлорес және Эль-Наранходағы салтанатты орындар, ең көне монументальді маскалар және Мирадор бассейнінің Накбе, Хулнал, Эль-Тинтал, Вакна және Эль-Мирадор қалалары. Эскуинтладағы Ла Демокрацияның жанындағы Монте-Альтода б.з.д. 1800 жылға дейінгі алып тас бастар мен «қарны ісіңкі» (барригонес) табылған. Тас бастар Пре-Ольмек Монте-Альто мәдениетіне жатқызылады, ал кейбір ғалымдар Ольмек мәдениеті Монте-Альто аймағында пайда болды деп санайды. Мүсіндер мен кейінгі Ольмек басшылары арасындағы жалғыз байланыс олардың мөлшері деп есептеледі. Монте-Альто мәдениеті Мезоамериканың алғашқы күрделі мәдениеті болуы мүмкін және аймақтағы басқа мәдениеттердің алдын бағдарлайтын күші. Гватемалада Шокола (Сучипекезде), Ла Корона (Петенде) және Такалик Абадж (Ретальхулеуда) сияқты Ольмек стиліне ұқсас орындар бар. Соңғысы – Ольмек және Майя ерекшеліктері бар Америкадағы жалғыз ежелгі қала. Эль-Мирадор Колумбтан бұрынғы Америкадағы ең көп халқы бар қала болды. Эль-Тигре және Монос пирамидаларының көлемі 250 000 текше метрден асады. Мирадор бассейнінің археологиялық жобасының директоры Ричард Хансеннің пікірінше, Мирадор бассейніндегі Майялар б.з.д. 1500 жыл шамасында Америкадағы алғашқы саяси ұйымдасқан мемлекетті құрған, ол ежелгі мәтіндерде Кан Королдығы деп аталған. Барлығы 26 қала сакбеобтармен (көлік жолдарымен) байланысты болған, олардың ұзындығы бірнеше шақырым, ені 40 метрге дейін, ал биіктігі жерден 2-4 метр жоғары, және штукатурмен қапталған. Бұл Мезоамерикадағы ең кең ауқымды тропикалық жаңбырлы ормандардан анық көрінеді. Хансен Ольмектердің Мезоамерикадағы аналық мәдениет емес екеніне сенеді. Солтүстік Петендегі Мирадор бассейніндегі жаңалықтарға сүйене отырып, Хансен Ольмек және Майя мәдениеттері бөлек дамып, кейбір жерлерде, мысалы, Тынық мұхиты жазығындағы Такалик Абадж сияқты біріккенін болжайды. Солтүстік Гватемалада Наахтун, Хулнал, Эль-Мирадор, Порвенир, Пакая, Ла Муралла, Накбе, Эль-Тинтал, Вакна (бұрынғы Гуиро), Уаксактун және Тикал сияқты кеш Преклассикалық қоныстардың жоғары тығыздығы байқалады. Олардың ішінде Эль-Мирадор, Тикал, Накбе, Тинтал, Хулнал және Вакна Майя әлеміндегі ең ірілері. Мұндай көлем қоныстың аумағында ғана емес, сонымен қатар көлемінде немесе монументальдігінде, әсіресе үлкен ғибадатханаларды қолдау үшін орасан зор платформалар салуда көрінеді. Бұл дәуірдің көптеген орындарында монументальді маскалар алғаш рет пайда болады (Уаксактун, Эль-Мирадор, Сиваль, Тикал және Накбе). Хансеннің мерзімдемесін көптеген басқа Майя археологтары күдікпен қарайды, ал Оңтүстік Майя аймағындағы Каминальджуйудің кеш Преклассикалық кезеңіндегі өңірлік билікке әкелетін оқиғалар Майя өркениетінің төменгі және Жоғарғы Майя аймағында әртүрлі жолдармен дамып, біз классикалық Майя деп білетінді құрады. 2020 жылдың 3 маусымында зерттеушілер Мексикадағы Агуада Феникс деп аталатын ең көне және ең үлкен Майялық қонысты тапқандарын сипаттайтын мақаланы Nature журналына жариялады. Бұл жер мен саз қоспасынан жасалған, ұзындығы 1400 метр, ені 400 метрге жуық төртбұрышты биік плато. Батысында 10 метр биіктігі бар топырақ үйіндісі орналасқан. Лидар технологиясы арқылы басқа құрылыстар мен су қоймаларының қалдықтары да анықталды. Бұл құрылыс б.з.д. 1000-800 жылдары салынған деп есептеледі, бұл Майялардың ерте кезеңнен бастап үлкен монументальді кешендер салғанын көрсетеді. Мезоамерикалық өркениеттің классикалық кезеңі Майя өркениетінің гүлденуімен сәйкес келеді және Гватемаланың көптеген жерлерінде бейнеленген. Ең көп шоғырланған орындар Петенде орналасқан. Бұл кезең қала құрылысының кеңеюімен, тәуелсіз қала мемлекеттерінің дамуымен және басқа Мезоамерикалық мәдениеттермен байланыспен сипатталады. Бұл шамамен 900 жылы классикалық Майя өркениетінің құлдырауына дейін жалғасты. Майялар орталық жазықтардың көптеген қалаларын тастап кетті немесе құрғақшылықтан туған ашаршылықтан қайтыс болды. Ғалымдар классикалық Майя құлдырауының себептерін талқылайды, бірақ көл төсектерін, ежелгі тозаңды және басқа материалдық дәлелдерді зерттеген физикалық ғылымдардың ашқан құрғақшылық теориясы үлкен қолдауға ие. 2018 жылы Гватемаланың солтүстігіндегі археологтар Лидар технологиясының лазерлері арқылы 60 000 белгісіз құрылыстарды анықтады. Жоба Лидар технологиясын Гватемаланың Петен аймағындағы Майя биосфералық қорығының 2100 шаршы километрік ауданына қолданды. Жаңа жаңалықтардың арқасында археологтар 650-800 жылдары аралығында Солтүстік Гватемалада 7-11 миллион Майя халқы тұрғанын, бұл орта ғасырлық Англияның бағаланған халқынан екі есе көп екенін сендіреді.

The earliest human settlements in Guatemala date back to the Paleo Indian period and were made up of hunters and gatherers. Sites dating back to 6500 BC have been found in Quiché in the Highlands and Sipacate, Escuintla on the central Pacific coast. Although it is unclear when these groups of hunters and gatherers turned to cultivation, pollen samples from Petén and the Pacific coast indicate maize cultivation as early as 3500 BC. By 2500 BC, small settlements were developing in Guatemala's Pacific lowlands in such places as Tilapa, La Blanca, Ocós, El Mesak, and Ujuxte, where the oldest pieces of ceramic pottery from Guatemala have been found. Until recently, the Preclassic was regarded as a formative period, consisting of small villages of farmers who lived in huts and few permanent buildings, but this notion has been challenged by recent discoveries of monumental architecture from that period, such as an altar in La Blanca, San Marcos, from 1000 BC; ceremonial sites at Miraflores and El Naranjo from 801 BC; the earliest monumental masks; and the Mirador Basin cities of Nakbé, Xulnal, El Tintal, Wakná and El Mirador. In Monte Alto near La Democracia, Escuintla, giant stone heads and potbellies (or barrigones) have been found, dating back to around 1800 BC. The stone heads have been ascribed to the Pre Olmec Monte Alto Culture and some scholars suggest the Olmec Culture originated in the Monte Alto area. It has also been argued the only connection between the statues and the later Olmec heads is their size. The Monte Alto Culture may have been the first complex culture of Mesoamerica, and predecessor of all other cultures of the region. In Guatemala, some sites have unmistakable Olmec style, such as Chocolá in Suchitepéquez, La Corona in Peten, and Tak'alik A´baj, in Retalhuleu, the last of which is the only ancient city in the Americas with Olmec and Mayan features. El Mirador was by far the most populated city in pre Columbian America. Both the El Tigre and Monos pyramids encompass a volume greater than 250,000 cubic meters. Richard Hansen, the director of the archaeological project of the Mirador Basin, believes the Maya at Mirador Basin developed the first politically organized state in America around 1500 BC, named the Kan Kingdom in ancient texts. There were 26 cities, all connected by sacbeob (highways), which were several kilometers long, up to 40 meters wide, and two to four meters above the ground, paved with stucco. These are clearly distinguishable from the air in the most extensive virgin tropical rain forest in Mesoamerica. Hansen believes the Olmec were not the mother culture in Mesoamerica. Due to findings at Mirador Basin in Northern Petén, Hansen suggests the Olmec and Maya cultures developed separately, and merged in some places, such as Tak'alik Abaj in the Pacific lowlands. Northern Guatemala has particularly high densities of Late Pre classic sites, including Naachtun, Xulnal, El Mirador, Porvenir, Pacaya, La Muralla, Nakbé, El Tintal, Wakná (formerly Güiro), Uaxactún, and Tikal. Of these, El Mirador, Tikal, Nakbé, Tintal, Xulnal and Wakná are the largest in the Maya world, Such size was manifested not only in the extent of the site, but also in the volume or monumentality, especially in the construction of immense platforms to support large temples. Many sites of this era display monumental masks for the first time (Uaxactún, El Mirador, Cival, Tikal and Nakbé). Hansen's dating has been called into question by many other Maya archaeologists, and developments leading to probably extra regional power by the Late Preclassic of Kaminaljuyu, in the southern Maya area, suggest that Maya civilization developed in different ways in the Lowlands and the SMA to produce what we know as the Classic Maya. On 3 June 2020, researchers published an article in Nature describing their discovery of the oldest and largest Maya site, known as Aguada Fénix, in Mexico. It features monumental architecture, an elevated, rectangular plateau measuring about 1,400 meters long and nearly 400 meters wide, constructed of a mixture of earth and clay. To the west is a 10 meter tall earthen mound. Remains of other structures and reservoirs were also detected through the Lidar technology. It is estimated to have been built from 1000 to 800 BC, demonstrating that the Maya built large, monumental complexes from their early period. The Classic period of Mesoamerican civilization corresponds to the height of the Maya civilization, and is represented by countless sites throughout Guatemala. The largest concentration is found in Petén. This period is characterized by expanded city building, the development of independent city states, and contact with other Mesoamerican cultures. This lasted until around 900 AD, when the Classic Maya civilization collapsed. The Maya abandoned many of the cities of the central lowlands or died in a drought induced famine. Scientists debate the cause of the Classic Maya Collapse, but gaining currency is the Drought Theory discovered by physical scientists studying lake beds, ancient pollen, and other tangible evidence. In 2018, 60,000 uncharted structures were revealed in northern Guatemala by archaeologists with the help of Lidar technology lasers. The project applied Lidar technology on an area of 2,100 square kilometers in the Maya Biosphere Reserve in the Petén region of Guatemala. Thanks to the new findings, archaeologists believe that 7–11 million Maya people inhabited northern Guatemala during the late classical period from 650 to 800 A. D., twice the estimated population of medieval England.

Колониялық дәуір

Гватемала тарихының отаршылдық дәуірі 1524 жылдан (испандықтар елді басып алған кезден) 1821 жылға дейін, Испаниядан тәуелсіздік алған жылға дейін созылды.

Испандық жаулап алу

Гернан Кортеске екінші болып қолбасшылық ететін Педро де Альварадо Гватемаланың биік тауларына 300 испандық жаяу сарбаз, 120 испандық атты әскер және бірнеше жүз Чолола мен Тласкаладан келген көмекші әскерлермен жіберілді. Альварадо Тынық мұхитының жазықтығындағы Соконускодан Гватемалаға келді, содан Ксетулул Хумбатц, Запотитлан қалаларына қарай жол тартты. Алғашқыда ол дәстүрлі қарсыластары – киче тайпасына қарсы күресу үшін какчикель тайпасымен одақтасты. Конкистадор Xepau Olintepeque-ден жаулап алу науқанын бастады, онда Текун Уман (қазіргі Гватемаланың ұлттық батыры) басқарған киче тайпасының 72 000 әскерін жеңді. Альварадо киче тайпасының астанасы Кумаркайға (Утатлан) барып, 1524 жылдың 7 наурызында оны өртеп жіберді. Одан кейін Иксимхеге жетіп, 1524 жылдың 25 шілдесінде Текпанға жақын жерде бекініс құрды. Сол жерден ол Чуитинамит (1524) – цутухильдердің астанасы, Микско-Вьежо – покомам тайпасының астанасы және Закуле (1525) – мам тайпасының астанасы сияқты басқа қалаларға бірнеше жорықтар жасады. 1527 жылы ол генерал-капитан болып тағайындалды. Өзінің беделін нығайтқаннан кейін Альварадо бұрынғы одақтастары – какчикельдерге қарсы шығып, оларды 1530 жылы бағынышқа дейін бірнеше шайқаста жеңді. Басқа тайпалармен шайқастар 1548 жылға дейін жалғасты, сонда Нуэва-Севилья, Исабалдағы кекчи тайпасы жеңіліске ұшырады, осылайша испандықтар аймақты толық бақылауға алды. Барлық тума тайпалар қан төгу арқылы бағындырылмады. Бартоломе де лас Касас Алта-Верапастағы кекчи тайпасын зорлықсыз бейбіттендірді. Бір ғасырдан астам уақыт бойы жүргізілген отарлау кезеңінде, Юкатан мен Гватемаладағы тәуелсіз испан билігі Петенді және қазіргі Мексиканың көршілес аймақтарын бағындыруға әртүрлі әрекеттер жасады. 1697 жылы испандықтар, ақыры Ица майясының астанасы Нойпетенді және Ковох майясының астанасы Закпетенді жаулап алды. Гватемаланың Тынық мұхитының жағалауында орналасқандығының арқасында, ол Манила галеондарына толықтыру сауда жолы ретінде пайда болған кезде Азия мен Латын Америкасы арасындағы сауда орталығына айналды.

Тәуелсіздік және Орталық Америкадағы азаматтық соғыс

1821 жылы Фернандо VII-нің Испаниядағы билігі француз басқыншылығы мен басқа да қақтығыстардың салдарынан әлсіреді, ал Мексика Игуала жоспарын жариялады; бұл Мариано Айсинена и Пиньоль мен басқа криолдарды әлсіз капитан-генерал Габино Гайнзадан Гватемала және Орталық Американың қалған бөлігін тәуелсіз мемлекет деп жариялауға итермеледі. Айсинена и Пиньоль Орталық Американың Испания империясынан тәуелсіздік декларациясына қол қойғандардың бірі болды, содан кейін оның консервативті және шіркеушіл сипатына байланысты Орталық Американың Мексика империясына қосылуы үшін белсенді түрде лоббиледі. Ол заң шығарушы органда қызмет етті және келесі бірнеше жылда Гватемала губернаторларының кеңесшісі болды. 1826 жылдың қазан айында Орталық Америка Федерациясының президенті Мануэль Хосе де Арсе и Фагоага заң шығарушы органы таратып, аймақ үшін унитарлық жүйе орнатуға тырысты, Айсинена басқарған либералдық партиядан консервативтік партияға өтті. Орталық Американың қалған бөлігі бұл жүйені қаламады; олар Айсинена отбасының биліктен толығымен кетуін қалады, сондықтан Орталық Америкада азамат соғысы (1826–1829) басталды. Осы соғыстан гондурастық генерал Франсиско Морасанның ықпалды тұлғасы пайда болды. Мариано Айсинена и Пиньоль, Айсинена отбасының басшысы және консервативтік биліктің өкілі, 1827 жылдың 1 наурызында президент Мануэль Хосе Арсе тарапынан Гватемала губернаторы болып тағайындалды; Айсинена режимі диктатуралық болды: ол еркін баспасөзді цензуралады және либералдық идеологияға ие кез келген кітапқа тыйым салынды. Ол сонымен қатар әскери жағдай және ретроспективті өлім жазасын енгізді. Католик шіркеуінің дін қызметкерлері үшін міндетті ондықтандыруды қайта жаңартылды.

1829 жылы генерал Морасанға шабуыл

Морасан мен оның либералдық күштері Сан-Мигель маңында, Сальвадорда Гватемалалық генерал Мануэль Арсудың Сан-Сальвадордан жіберген консервативті федералды күштерімен шайқасты. Арзу мәселені өз қолына алып, полковник Монтуфарды Сан-Сальвадорда қалдырып, Морасанды қууға кетті. Арзудың өзінен кейін келе жатқанын сезген Морасан Гондурасқа өз әскеріне көбірек еріктілер іздеу үшін аттанды. 20 қыркүйекте Мануэль Арзу 500 адаммен Лемпа өзеніне жақын болғанда, оның әскерінің қалған бөлігі Сан-Сальвадорда капитуляциялағаны туралы хабар алды. Морасан көптеген әскермен Сальвадорға қайтып келді, ал генерал Арзу ауруға шалдыққандай болып, Гватемалаға қашып кетті, қолбасшылықты подполковник Антонио де Айсиненаға тапсырды. Айсинена мен оның 500 сарбазы Гондурасқа бағыт алғанда, Сан-Антониода Морасан әскерлерімен тоқтатылып, Айсинена 9 қазан күні жеңіліске ұшырағанын мойындауға мәжбүр болды. Айсиненаның жеңілісінен кейін Сальвадорда консервативті федералды әскерлер қалмады. 23 қазанда генерал Морасан Сан-Сальвадор қаласына жеңіспен кірді. Бірнеше күннен кейін ол Ауачапанға барып, Гватемаладағы Мариано Айсинена и Пиноль бастаған консервативті аристократтарды құлату және либералды креолдардың арманы болған Орталық Америка Федерациясына сәйкес үкімет құру үшін әскер жинады. Бұл туралы білген Айсинена и Пиноль Морасанмен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды: Морасан аристократтарды кез келген құнмен жоюға дайын еді. Сан-Мигельитодағы жеңісінен кейін Морасанның әскері Гватемаладан келген көптеген еріктілердің қосылуымен үлкейді. 15 наурызда Морасан мен оның әскері бұрынғы позицияларын қайта басып алуға бет алғанда, Лас-Шаркас маңында федералды әскерлермен кездесті. Бірақ Морасанның орналасуы артық болды және ол федералды әскерді талқандады. Соғыс алаңы майыттарға толы болды, ал одақтастар көптеген тұтқындар мен қару-жарақтарды алды. Одақтастар Сан-Хосе Пинула мен Асеитунодағы бұрынғы позицияларын қайта басып алып, Гватемала қаласын қайтадан қоршауға алды. Нидерланд пен Бельгия корольдерінің Орталық Америка үкіметі алдындағы елшісі, генерал Вервер, Никарагуадағы трансокеандық канал құрылысы туралы келіссөздер жүргізу үшін Гватемалада болды. Ол Гватемала мемлекеті мен Морасан арасында делдалдық жасауға тырысты, бірақ сәтті болмады. Әскери операциялар одақтастар үшін үлкен жетістіктермен жалғасты. Морасан әскерлерінің қоршауына дайындалу үшін 18 наурыз 1829 жылы Айсинена әскери жағдай жариялады, бірақ ол толығымен жеңілді. 1829 жылдың 12 сәуірінде Айсинена жеңіліске ұшырағанын мойындады және Морасанмен келісімге қол қойды. Ол өзінің кабинет мүшелерімен бірге түрмеге қамалды, ал Айсинена отбасы өздерінің сарайында оқшауланды. Бірақ Морасан 20 сәуірде келісімді жойды, өйткені оның басты мақсаты – Гватемаладағы консерваторлар мен католик шіркеуінің дін қызметкерлерінің билігін жою болды, себебі Орталық Америка басшылары оларды Испания отаршылдығы кезінде сауда мен билік монополиясын иеленгендері үшін жек көреді.

Morazán and his liberal forces were fighting around San Miguel, in El Salvador beating any conservative federal forces sent by Guatemalan general Manuel Arzú from San Salvador. Then, Arzú decided to take matters in his own hands and left Colonel Montúfar in charge of San Salvador and went after Morazán. After realizing that Arzu was after him, Morazán left for Honduras to look for more volunteers for his army. On 20 September, Manuel Arzá was close to the Lempa River with 500 men, when he was notified that the rest of his army had capitulated in San Salvador. Morazán then went back to El Salvador with a considerable army and General Arzú, feigning a sickness, fled to Guatemala, leaving lieutenant colonel Antonio de Aycinena in command. Aycinena and his 500 troops were going to Honduras when they were intercepted by Morazán troops in San Antonio, forcing Aycinena to concede defeat on 9 October. With Aycinena defeat, there were no more conservative federal troops in El Salvador. On 23 October, general Morazán marched triumphantly in San Salvador. A few days later, he went to Ahuachapán, to organize an army to take down the conservative aristocrats led by Mariano Aycinena y Piñol in Guatemala and establish a regime favorable to the central American Federation that was the dream of the liberal criollos. Upon learning this, Aycinena y Piñol tried to negotiate with Morazán to no avail: Morazán was willing to take down the aristocrats at all costs. After his victory in San Miguelito, Morazán's army increased in size given that a lot of voluntaries from Guatemala joined him. On 15 March, when Morazán and his army were on their way to occupy their previous positions, they were intercepted by federal troops in Las Charcas. However, Morazán had a better position and smashed the federal army. The battle field was left full of corpses, while the allies took a lot of prisoners and weaponry. the allies continued to recapture their old positions in San José Pinula and Aceituno, and place Guatemala City under siege once again. General Verveer, ambassador from the King of Netherlands and Belgium before the Central American government and who was in Guatemala to negotiate the construction of a transoceanic Canal in Nicaragua, tried to mediate between the State of Guatemala and Morazán, but did not succeed. Military operations continued, with great success for the allies. To prepare for the siege from Morazán troops, on 18 March 1829, Aycinena decreed martial law, but he was completely defeated. On 12 April 1829, Aycinena conceded defeat and he and Morazán signed an armistice pact; then, he was sent to prison, along with his Cabinet members and the Aycinena family was secluded in their mansion. Morazán, however, annulled the pact on 20 April, since his real objective was to take power away from the conservatives and the regular clergy of the Catholic Church in Guatemala, whom the Central American leaders despised since they had had the commerce and power monopoly during the Spanish Colony.

Либералды билік

Либералдық партия мүшесі Мариано Гальвес 1831 жылы мемлекет басшысы болып тағайындалды. Бұл үкімет құруды қиындатқан алабұрлы кезеңде болды. 1829 жылы Айсинена отбасының консервативті көшбасшысы мен тұрақты дін қызметкерлерін қуғаннан кейін, 1831 жылы Франсиско Морасан Гальвесті Гватемала губернаторы етіп тағайындады. Либерал тарихшылар Рамон Роза мен Лоренцо Монтуфар-и-Ривераның айтуынша, Гальвес әкімшіліктің барлық салаларында католик шіркеуінің ықпалын азайту үшін маңызды жаңарулар енгізді. Ол сондай-ақ, білім беруді шіркеуден тәуелсіз етіп, ғылым мен өнерді дамытты, діни мерекелерді демалыс күні ретінде жойды, Ұлттық кітапхана мен Ұлттық мұражайды құрды, заңдар мен азаматтардың құқықтарына құрмет көрсетуді қадағалады, баспасөз және ой еркіндігіне кепілдік берді, азаматтық неке мен ажырасу институтын орнатты, қауымдасу еркіндігін сақтады және Луизиананың қылмыстық кодексін (Ливингстон кодексін) жариялады. Гальвес бұл шараларды халықтың көп қарсылығына қарамастан жасады, себебі олар өзгерістердің жылдамдығына дайын болмаған еді. Ол сонымен қатар сот реформасын бастады, муниципалитеттерді қайта ұйымдастырды және тума халқына ауыр соққы тигізген жалпы салымын енгізді. Алайда, бұл либералдардың аристократтардың саяси және экономикалық билігін жоюға, сондай-ақ 1829 жылы қуылған және ондықтан бас тарту арқылы әлсіреген католик шіркеуінің билігін басуға бағытталған өзгерістері болды. Оның ірі қателіктерінің бірі – 6 тамыз 1834 жылы Майкл Беннеттпен жасалған келісім-шарт еді. Беннетт Франсиско Морасанның ағаш бизнесіндегі серігі болатын. Келісім-шартта Изабал, Лас-Верапасес, Петен және Белиз аумақтарының жиырма жыл ішінде отарлануы көзделген, бірақ бұл мүмкін болмады және «еретиктермен» мәміле жасауға мәжбүр болғандықтан халықтың наразылығын тудырды. 1835 жылдың ақпан айында Гальвес екінші мерзімге қайта сайланды, осы кезеңде елге Азиялық холера жетіп келді. Елдегі дін қызметкерлері білімсіз халықты аурудың себебі үкімет бұйрығымен көздерді улағандықтан деп сендіріп, Гальвеске қарсы наразылықты діни соғысқа айналдырды. 1837 жылы «Шын дін үшін!» ұранымен шаруалар көтерілісі басталды және «Еретиктерге қарсы!» деп айқайлап, өсіп, тарала бастады. Гальвес Ұлттық Ассамблеядан Федерацияның астанасын Гватемала қаласынан Сан-Сальвадорға көшіруді сұрады. Оның басты қарсыластары полковник Хуан де Диос Майорга, сондай-ақ, бұрынғы достары және партиялас болған Хосе Франсиско Баррундья мен Педро Молина еді. Олар Гальвестің шаруалар көтерілісін күшпен басу әрекетінен кейін, оның үкіметінің соңғы жылдары оған қарсы шықты. 1838 жылы Антигуа Гватемала, Чикимула және Салама оның үкіметін танудан бас тартты, ал сол жылдың ақпан айында Рафаэль Каррераның революциялық күштері Гватемала қаласына кірді, католик қауымдастықтарында тәртіпті қалпына келтіру үшін соборды ашуды талап етті, бұл Гальвесті биліктен кетуге мәжбүр етті. Гальвес биліктен айырылғаннан кейін қалада қалды.

A member of the liberal party, Mariano Gálvez was appointed the chief of state in 1831. This was during a period of turmoil that made governing difficult. After the expulsion of the conservative leader of the Aycinena family and the regular clergy in 1829, Gálvez was appointed by Francisco Morazán as Governor of Guatemala in 1831. According to liberal historians Ramón Rosa and Lorenzo Montúfar y Rivera, Gálvez promoted major innovations in all aspects of the administration to make it less dependent on the influence of the Catholic Church. He also made public education independent of the Church, fostered science and the arts, eliminated religious festivals as holidays, founded the National Library and the National Museum, promoted respect for the laws and the rights of citizens, guaranteed freedom of the press and freedom of thought, established civil marriage and divorce, respected freedom of association, and promulgated the Livingston Code (penal code of Louisiana). Gálvez did this against much opposition from the population who were not used to the fast pace of change; he also initiated judicial reform, reorganized municipal government and established a general head tax which severely impacted the native population. However, these were all changes that the liberals wanted to implement to eliminate the political and economic power of the aristocrats and of the Catholic Church—whose regular orders were expelled in 1829 and the secular clergy was weakened by means of abolishing mandatory tithing. Among his major errors was a contract made with Michael Bennett—commercial partner of Francisco Morazán in the fine wood business—on 6 August 1834; the contract provided that the territories of Izabal, las Verapaces, Petén and Belize would be colonized within twenty years, but this proved impossible, plus made people irritated by having to deal with "heretics". In February 1835 Gálvez was re elected for a second term, during which the Asiatic cholera afflicted the country. The secular clergy that was still in the country, persuaded the uneducated people of the interior that the disease was caused by the poisoning of the springs by order of the government and turned the complaints against Gálvez into a religious war. Peasant revolts began in 1837 and under chants of "Hurray for the true religion!" and "Down with the heretics!" started growing and spreading. Gálvez asked the National Assembly to transfer the capital of the Federation from Guatemala City to San Salvador. His major opponents were Colonel and Juan de Dios Mayorga; also, José Francisco Barrundia and Pedro Molina, who had been his friends and party colleagues, came to oppose him in the later years of his government after he violently tried to repress the peasant revolt using a scorched earth approach against rural communities. In 1838, Antigua Guatemala, Chiquimula and Salamá withdrew recognition of his government, and in February of that year Rafael Carrera's revolutionary forces entered Guatemala City asking for the cathedral to be opened to restore order in the Catholic communities, obliging Gálvez to relinquish power. Gálvez remained in the city after he lost power.

Рафаэль Каррераның өрлеуі

1838 жылы Гондурас басшысы Франсиско Морасан мен Гватемалалық Хосе Франсиско Баррундьяның либералдық күштері Гватемалаға шапқындап, Сан-Сурға жетті. Онде олар Карераның қалың жұбайы Паскуаль Альваресті өлтірді. Оның басын сүретіп, Гватемала каудильосының жақтастарына ескерту ретінде көрсетті. Бұл жайтты білген Карера мен оның әйелі Петрона Морасанмен кездесу үшін Матакескуинталаға келді. Олар Морасанды тірі болса да, өлген соң да кешірмейтіндеріне ант берді. Отбасы мүшелерінің қанының құнын төлемеген адамға құрмет көрсету мүмкін емес екенін олар сезінді. Бірнеше елші жібергенімен, Карера оларды қабылдамады, әсіресе Баррундьяны, оны қанды қолмен өлтіргісі келмеді. Морасан жазалау науқанына кірісіп, жолындағы ауылдарды қиратты және олардың азын-малын тартып алды. Карераның күштері тауларға тығылып қалуға мәжбүр болды. Карера толығымен жеңілді деп ойлаған Морасан мен Баррундья Гватемала қаласына бет алды, онда штат губернаторы Педро Валенсуэла мен консервативті Айсинена кланының өкілдері оларды құтқарушылар ретінде қарсы алды. Олар либералдық батальондардың біреуін қаржыландыруды ұсынды, ал Валенсуэла мен Баррундья Морасанға қаржылық қиындықтарды шешу үшін қажетті Гватемала ресурстарын берді. Екі тараптың криолдары Морасан сияқты халықтық көтерілісті басып тастаған креол каудильосының пайда болуын таң атқанша тойлады. Морасан түскен қаражатты Лос-Альтосқа жұмсады, содан кейін Валенсуэланы Айсинена кланының мүшесі Мариано Ривера Пазбен алмастырды, бірақ 1829 жылы тәркіленген мүлікті оларға қайтармады. Қарымда, Хуан Хосе де Айсинена и Пиньоль Сан-Сальвадорда Орталық Америка Федерациясын таратуға дауыс берді, бұл Морасанды федералдық мандатын сақтау үшін Сальвадорға қайта оралуға мәжбүр етті. Сальвадорға бара жатып, Морасан Карераға көмектескені үшін Гватемаланың шығысындағы жазалау шараларын күшейтті. Морасан Сальвадорға кеткенін білген Карера, қалған күштерімен Саламаны басып алуға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады және ұрыста ағасы Лауреаноны жоғалтты. Аз ғана адамы қалған ол, ауыр жараланып, Санаратқа қашып құтылуға тырысты. Біраз уақыттан кейін қалпына келген соң, ол Ютиападағы жасаққа шабуыл жасап, азын-малын қолға түсірді, оны еріп келген еріктілерге берді және Петапаға шабуыл жасауға дайындалды. Гватемала қаласының жанында ол жеңіске жетті, бірақ ауыр шығынға ұшырады. Сол жылдың қыркүйек айында ол Гватемала астанасына шабуыл жасауға тырысты, бірақ либералдық генерал Карлос Салазар Кастро оны Вилла-Нуева даласында жеңіп, Карераға шегінуге тура келді. Квецальтенангоны басып алуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін Карера қоршауға алынып, жараланды және 1823 жылы Висенте Филисола келгеннен бері Квецальтенангода болған мексикалық генерал Агустин Гусманға берілуге мәжбүр болды. Морасан Карераны атуға мүмкіндігі болды, бірақ ол Гватемалалық шаруалардың қолдауына мұқтаж болғандықтан, Франсиско Феррераның Сальвадордағы шабуылдарына қарсы тұру үшін оны атып тастауға бармады. Оның орнына Морасан Карераны Митадағы шағын бекіністің басқаруына берді және оған қару бермеді. Морасанның Сальвадорға шабуыл жасамақшы екенін білген Франсиско Феррера Карераға қару-жарақ пен оқ-дәрі берді және оны Гватемала қаласына шабуыл жасауға көндірді. Осы арада, Карера мен оның күштерін толығымен талқандау туралы үнемі кеңес бергеніне қарамастан, Салазар онымен дипломатиялық жолмен келіссөздер жүргізуге тырысты. Ол тіпті Карерадан қорықпағанын және оған сенімсіздік танытпағанын көрсету үшін Гватемала астанасының қамал-қоршауын алып тастады. Салазардың адалдығы мен Феррераның қару-жарағын пайдаланып, Карера 1839 жылдың 13 сәуірінде Гватемала қаласын күтпеген жерден басып алды. Кастро Салазар, Мариано Гальвес және Баррундья Карераның әскерилері келгенге дейін қашып кетті. Салазар түнгі киімін киіп, көрші үйлердің шатырларымен секіріп, пана іздеді, шаруа кейпіне еніп, шекараға жетті. Салазар кеткеннен кейін Карера Ривера Пазды Гватемаланың мемлекет басшысы етіп қайта тағайындады.

In 1838, the liberal forces of the Honduran leader Francisco Morazán and Guatemalan José Francisco Barrundia invaded Guatemala and reached San Sur, where they executed Pascual Alvarez, Carrera's father in law. They impaled his head on a pike as a warning to all followers of the Guatemalan caudillo. On learning this, Carrera and his wife Petrona—who had come to confront Morazán as soon as they learned of the invasion and were in Mataquescuintla—swore they would never forgive Morazán even in his grave; they felt it impossible to respect anyone who would not avenge family members. After sending several envoys, whom Carrera would not receive—especially Barrundia whom Carrera did not want to murder in cold blood – Morazán began a scorched earth offensively, destroying villages in his path and stripping them of their few assets. The Carrera forces had to hide in the mountains. Believing that Carrera was totally defeated, Morazán and Barrundia marched on to Guatemala City, where they were welcomed as saviors by the state governor Pedro Valenzuela and members of the conservative Aycinena Clan, who proposed to sponsor one of the liberal battalions, while Valenzuela and Barrundia gave Morazán all the Guatemalan resources needed to solve any financial problem he had. The criollos of both parties celebrated until dawn that they finally had a criollo caudillo like Morazán, who was able to crush the peasant rebellion. Morazán used the proceeds to support Los Altos and then replaced Valenzuela by Mariano Rivera Paz, member of the Aycinena clan, although he did not return to that clan any property confiscated in 1829; in revenge, Juan José de Aycinena y Piñol voted for the dissolution of the Central American Federation in San Salvador a little later, forcing Morazán to return to El Salvador to fight to save his federal mandate. Along the way, Morazán increased repression in eastern Guatemala, as punishment for helping Carrera. Knowing that Morazán had gone to El Salvador, Carrera tried to take Salamá with the small force that remained but was defeated, losing his brother Laureano in the combat. With just a few men left, he managed to escape, badly wounded, to Sanarate. After recovering to some extent, he attacked a detachment in Jutiapa and managed to get a small amount of booty which he handed to the volunteers who accompanied him and prepared to attack Petapa—near Guatemala City—where he was victorious, though with heavy casualties. In September of that year, he attempted an assault on the capital of Guatemala, but the liberal general Carlos Salazar Castro defeated him in the fields of Villa Nueva and Carrera had to retreat. After an unsuccessful attempt to take the Quetzaltenango, Carrera was surrounded and wounded, and he had to capitulate to the Mexican General Agustin Guzman, who had been in Quetzaltenango since the time of Vicente Filísola's arrival in 1823. Morazán had the opportunity to shoot Carrera, but did not because he needed the support of the Guatemalan peasants to counter the attacks of Francisco Ferrera in El Salvador; instead, Morazán left Carrera in charge of a small fort in Mita, and without any weapons. Knowing that Morazán was going to attack El Salvador, Francisco Ferrera gave arms and ammunition to Carrera and convinced him to attack Guatemala City. Meanwhile, despite insistent advice to definitely crush Carrera and his forces, Salazar tried to negotiate with him diplomatically; he even went as far as to show that he neither feared nor distrusted Carrera by removing the fortifications of the Guatemalan capital, in place in since the battle of Villa Nueva. Taking advantage of Salazar's good faith and Ferrera's weapons, Carrera took Guatemala City by surprise on 13 April 1839; Castro Salazar, Mariano Gálvez and Barrundia fled before the arrival of Carrera's militiamen. Salazar, in his nightshirt, vaulted roofs of neighboring houses and sought refuge; reaching the border disguised as a peasant. With Salazar gone, Carrera reinstated Rivera Paz as head of state of Guatemala.

Лос-Альтостың басып кіруі және сіңіруі

1838 жылдың 2 сәуірінде Кетсальтенанго қаласында Гватемаладан бөлініп, тәуелсіздік алуды мақсат тұтқан Лос-Альтос тәуелсіз мемлекеті құрылды. Гватемаланың Либералдық партиясының маңызды мүшелері мен консервативтік үкіметке қарсы либералдық жақтастар Лос-Альтосқа көшіп, Сальвадордағы жер аударынан қайтты. Лос-Альтостағы либералдар Ривера Пас консервативтік үкіметін қатаң сынады; олардың өздерінің «El Popular» газеті болды, ол осы сынауға үлкен үлес қосты. Лос-Альтос – бұрынғы Гватемала мемлекетінің негізгі өндіріс және экономикалық белсенділік ортасы болған аймақ. Лос-Альтоссыз консерваторлар Гватемаланың Орталық Америкадағы гегемониясын қамтамасыз еткен ресурстарының көп бөлігінен айырылды. Содан кейін Гватемала үкіметі бейбіт шешім табуға тырысты, бірақ Орталық Америка Федерациясы Конгресінің мойындауымен қорғалған Лос-Альтостықтар келіспеді; Гватемала үкіметі күш қолдануға көшті, Каррераны Лос-Альтосты бағындыру үшін армияның бас қолбасшысы етіп тағайындады. Каррера бұрынғы мексикалық офицер Гусманға тұзақ құрған кезде генерал Агустин Гусманды жеңіп, содан кейін Кетсальтенангоға барып, либералдардың орнына қатал және жауырысқан консервативтік режимді орнатты. Ол барлық кеңес мүшелерін шақырып, оларға бұл олардың алғашқы қарсылығы болғандықтан оларға мейірімділік танытып отырғанын, бірақ екінші рет болса, жазадан құтылу жоқ екенін қатаң ескертті. Ақырында, Гусман мен Лос-Альтостың мемлекет басшысы Марсело Молина Гватемала астанасына жіберілді, онда олар 1840 жылдың 17 ақпанында өткен жеңіс шеруінде соғыс трофейлері ретінде көрсетілді; Гусманның жағдайында, тізгінделген, әлі де қан кету жарақаты бар және қашырға мініп отырды. 1840 жылдың 18 наурызында либералды каудильо Морасан Лос-Альтоста жасалған қорлаудың құрбаны болғандықтан 1500 әскермен Гватемалаға басып кірді. Мұндай әрекет Орталық Америка Федерациясын біріктіруге либералдық күш-жігердің аяқталуына әкелуі мүмкін деген қорқынышпен Гватемала Сальвадормен шекарада күзетшілер тобын орналастырды; телеграф қызметі болмағандықтан, адамдар соңғы минуттағы хабарларды жеткізіп жүгірді. Осы хабаршылардан алынған ақпаратпен Каррера қорғаныс жоспарын жасады, ал оның бауыры Сотеро қалада аз қарсылық көрсеткен әскерлерді басқарды. Каррера қашуды салдырып, аз адаммен, бірнеше мылтықпен және екі ескі зеңбірекпен Асетуно биіктігіне көтерілді. Қала Морасан әскерінің қаһарына ұшырады, жиырма шіркеудің қоңыраулары құдайдан көмек сұрап соқты. Морасан астанаға жеткенде, оны оңай басып алды және Гусманды босатты, ол дереу Кетсальтенангоға Каррера жеңілгенін хабарлау үшін кетті; Каррера, жауларының сеніміне сүйене отырып, қаланың Орталық саябағына отты шоғырландыру стратегиясын қолданды және Морасан әскеріне ауыр зиян келтірген, ақырында аман қалғандарды өмірі үшін күресуге мәжбүр еткен күтпеген шабуыл тактикасын қолданды. Морасанның сарбаздары бастамашылықты және олардың бұрынғы сандық басымдығын жоғалтты. Сонымен қатар, бейтаныс ортада олар соғысып, өлтірілгендерді көтеріп, жараланғандарды күтіп, Сальвадордан Гватемалаға дейінгі ұзақ сапардан шаршап, ренжіді. Сол кезде тәжірибелі әскери саяхаткер болған Каррера Морасанды толық жеңіске жеткізе алды. Либералды генералдың апаты толық болды: Гватемалалық либералдық көшбасшы Педро Молина Мазаригостың ұлы Анхель Молина көмектесті, ол қаланың көшелерін білетін, сүйікті адамдарымен бірге "Ұзақ өмір Каррера!" деп айқайлап, маскировкаланған қашуға мәжбүр болды. "El Incienso" шатқалы арқылы Сальвадорға дейін. Ол болмаған кезде Морасан өз елінің мемлекет басшысы ретінде алмастырылды және Перуге жер аударылуға мәжбүр болды. Гватемалада оның әскерлерінен аман қалғандар аяусыз атылды, ал Каррера Морасанды сәтсіз қуып жете алмады. Бұл қақтығыс Каррераның мәртебесін бекітіп, Морасанның құлдырауына әкелді және консервативті Айсинена кланы криоллоларын Каррерамен және оның шаруа революциялық жақтастарымен келіссөз жүргізуге мәжбүр етті. Морасан Гватемала қаласында Каррераны жеңгендей көрінген кезде босатып жіберген Гусман Кетсальтенангоға ізгі хабарды жеткізу үшін оралды. Қалалық либералды криолло басшылары тез арада Лос-Альтос мемлекетін қайта құрып, Морасанның жеңісін тойлады. Алайда, Каррера және жаңадан тағайындалған Мариано Ривера Пас бұл жаңалықты естігеннен кейін, Каррера өзінің ерікті әскерімен Кетсальтенангоға көтеріліп, бүлікші либералды мемлекеттің бақылауын біржола қайтарып алу үшін оралды. 1840 жылдың 2 сәуірінде қалаға кіргеннен кейін Каррера қала тұрғындарына оларға осы жылдың басында жеңіске жеткеннен кейін ескерткенін айтты. Содан кейін ол Лос-Альтостың көптеген қалалық әкімшілік қызметкерлерін атуға бұйрық берді. Каррера Кетсальтенанго мен Лос-Альтостың көп бөлігін консервативтік Гватемалаға күштеп қосты. 1840 жылдың сәуір айында Каррера Лос-Альтос мемлекетін қайта құрғаннан кейін Луис Батрес Жуаррос – Айсинена кланының консервативті мүшесі, жақында тағайындалған Мариано Ривера Пас үкіметінің бас хатшысы – аймақтық шіркеуді таратуға викар Ларазабалдыдан рұхсат алды. Кетсальтенангоның – болашақ Лос-Альтос мемлекетінің астанасының рухани қызметкерлері, Урбан Угарте және оның көмекшісі Хосе Мария Агилар, парафияларынан алынып тасталды, сондай-ақ Сан-Мартин Хилотепеке және Сан-Лукас Толиман парафияларының рухани қызметкерлері де алынып тасталды. Ларазабал Кетсальтенанго, Сан-Мартин Хилотепеке және Сан-Лукас Толиман парафияларын қамту үшін Фернандо Антонио Давила, Мариано Наваррете және Хосе Игнасио Итурриос рухани қызметкерлерін жіберді. Либералды криоллолардың Кетсальтенангодағы жеңілісі мен атылуы Каррераның аймақтың жергілікті халқы арасындағы беделін арттырды, ол оларға құрметпен қарады және оларды қорғады. 1840 жылы Бельгия Каррераның тәуелсіздік қозғалысына сыртқы қолдау көрсетуді бастады, Орталық Америкадағы ықпалын күшейту мақсатымен. Бельгия королі Леопольд I тапсырысымен құрылған Compagnie belge de colonisation (Бельгиялық отарлау компаниясы) сәтсіз ағылшын Eastern Coast of Central America Commercial and Agricultural Company компаниясын ығыстырып, Санто-Томас-де-Кастильяның әкімшісі болды. Отар құлағанмен, Бельгия 19 ғасырдың ортасында Каррераны қолдауын жалғастырды, бірақ Ұлыбритания Каррераның негізгі бизнес және саяси серігі болып қала берді. Рафаэль Каррера 1844 жылы Гватемаланың губернаторы болып сайланды. 1847 жылдың 21 наурызында Гватемала өзін тәуелсіз республика деп жариялады және Каррера оның бірінші президенті болды. Президенттік лауазымдағы бірінші мерзімінде Каррера елді өте консервативтік саясаттан дәстүрлі орталыққа қайтарды; 1848 жылы ел бірнеше айлар бойы қырқылысқа ұшырағаннан кейін либералдар оны қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Каррера өз еркімен отставкаға кетіп, Мексикаға кетті. Жаңа либералдық режим Айсинена отбасымен одақтасып, Каррера Гватемала аумағына оралуға батыл болса, оны ату туралы заңды жылдам қабылдады. Кетсальтенангодағы либералды криоллолар генерал Агустин Гусман басшылығында, Коррегидор генерал Мариано Паредес Гватемала қаласына президенттік лауазымды иелену үшін шақырылғаннан кейін қаланы басып алды. Олар 1848 жылдың 26 тамызында Лос-Альтос қайтадан тәуелсіз мемлекет екенін жариялады. Жаңа мемлекет Сальвадордағы Васконселос режимінен және Каррераның жақтастары Винсенте мен Серапио Крус көтерілісшілер әскерінен қолдау алды. Уақытша үкіметтің төрағасы Гусман болды, ал оның кабинетінде Флоренсио Молина мен рухани қызметкер Фернандо Давила болды. 1848 жылдың 5 қыркүйегінде Лос-Альтостық криоллолар Фернандо Антонио Мартинестің басшылығындағы ресми үкіметті таңдады. Осы уақытта Каррера Гватемалаға оралуға шешім қабылдады және Уэуэтенанго арқылы кірді, онда ол жергілікті басшылармен кездесіп, олардың бірігіп қалуы керектігін айтты; басшылар келісті және біртіндеп бөлінген жергілікті қауымдастықтар дамуды бастады...

On 2 April 1838, in the city of Quetzaltenango, a secessionist group founded the independent State of Los Altos which sought independence from Guatemala. The most important members of the Liberal Party of Guatemala and liberal enemies of the conservative regime moved to Los Altos, leaving their exile in El Salvador. The liberals in Los Altos began severely criticizing the Conservative government of Rivera Paz; they had their own newspaper—El Popular—which contributed to the harsh criticism. Los Altos was the region with the main production and economic activity of the former state of Guatemala. without Los Altos, conservatives lost much of the resources that had given Guatemala hegemony in Central America. Then, the government of Guatemala tried to reach to a peaceful solution, but altenses, protected by the recognition of the Central American Federation Congress, did not accept; Guatemala's government then resorted to force, sending Carrera as commanding general of the Army to subdue Los Altos. Carrera defeated General Agustin Guzman when the former Mexican officer tried to ambush him and then went on to Quetzaltenango, where he imposed a harsh and hostile conservative regime instead of the liberals. Calling all council members, he told them flatly that he was behaving leniently towards them as it was the first time they had challenged him, but sternly warned them that there would be no mercy if there was a second time. Finally, Guzmán, and the head of state of Los Altos, Marcelo Molina, were sent to the capital of Guatemala, where they were displayed as trophies of war during a triumphant parade on 17 February 1840; in the case of Guzman, shackled, still with bleeding wounds, and riding a mule. On 18 March 1840, liberal caudillo Morazán invaded Guatemala with 1500 soldiers to avenge the insult done in Los Altos. Fearing that such action would end with liberal efforts to hold together the Central American Federation, Guatemala had a cordon of guards from the border with El Salvador; without a telegraph service, men ran carrying last minute messages. With the information from these messengers, Carrera hatched a plan of defense leaving his brother Sotero in charge of troops who presented only slight resistance in the city. Carrera pretended to flee and led his ragtag army to the heights of Aceituno, with few men, few rifles and two old cannons. The city was at the mercy of the army of Morazán, with bells of the twenty churches ringing for divine assistance. Once Morazán reached the capital, he took it very easily and freed Guzman, who immediately left for Quetzaltenango to give the news that Carrera was defeated; Carrera then, taking advantage of what his enemies believed, applied a strategy of concentrating fire on the Central Park of the city and also employed surprise attack tactics which caused heavy casualties to the army of Morazán, finally forcing the survivors to fight for their lives. Morazán's soldiers lost the initiative and their previous numerical superiority. Furthermore, in unfamiliar surroundings in the city, they had to fight, carry their dead and care for their wounded while resentful and tired from the long march from El Salvador to Guatemala. Carrera, by then an experienced military man, was able to defeat Morazán thoroughly. The disaster for the liberal general was complete: aided by Angel Molina—son of Guatemalan Liberal leader Pedro Molina Mazariegos—who knew the streets of the city, had to flee with his favorite men, disguised, shouting "Long live Carrera!" through the ravine of "El Incienso" to El Salvador. In his absence, Morazán had been supplanted as Head of State of his country, and had to embark for exile in Peru. In Guatemala, survivors from his troops were shot without mercy, while Carrera was out in unsuccessful pursuit of Morazán. This engagement sealed the status of Carrera and marked the decline of Morazán, and forced the conservative Aycinena clan criollos to negotiate with Carrera and his peasant revolutionary supporters. Guzmán, who was freed by Morazán when the latter had seemingly defeated Carrera in Guatemala City, had gone back to Quetzaltenango to bring the good news. The city liberal criollo leaders rapidly reinstated the Los Altos State and celebrated Morazán's victory. However, as soon as Carrera and the newly reinstated Mariano Rivera Paz heard the news, Carrera went back to Quetzaltenango with his volunteer army to regain control of the rebel liberal state once and for all. On 2 April 1840, after entering the city, Carrera told the citizens that he had already warned them after he defeated them earlier that year. Then, he ordered the majority of the liberal city hall officials from Los Altos to be shot. Carrera then forcibly annexed Quetzaltenango and much of Los Altos back into conservative Guatemala. After the violent and bloody reinstatement of the State of Los Altos by Carrera in April 1840, Luis Batres Juarros—conservative member of the Aycinena Clan, then secretary general of the Guatemalan government of recently reinstated Mariano Rivera Paz—obtained from the vicar Larrazabal authorization to dismantle the regionalist Church. Serving priests of Quetzaltenango—capital of the would be state of Los Altos, Urban Ugarte and his coadjutor, José Maria Aguilar, were removed from their parish and likewise the priests of the parishes of San Martin Jilotepeque and San Lucas Tolimán. Larrazabal ordered the priests Fernando Antonio Dávila, Mariano Navarrete and Jose Ignacio Iturrioz to cover the parishes of Quetzaltenango, San Martin Jilotepeque and San Lucas Toliman, respectively. The liberal criollos' defeat and execution in Quetzaltenango enhanced Carrera's status with the native population of the area, whom he respected and protected. In 1840, Belgium began to act as an external source of support for Carrera's independence movement, in an effort to exert influence in Central America. The Compagnie belge de colonisation (Belgian Colonization Company), commissioned by Belgian King Leopold I, became the administrator of Santo Tomas de Castilla replacing the failed British Eastern Coast of Central America Commercial and Agricultural Company. Even though the colony eventually crumbled, Belgium continued to support Carrera in the mid 19th century, although Britain continued to be the main business and political partner to Carrera. Rafael Carrera was elected Guatemalan Governor in 1844. On 21 March 1847, Guatemala declared itself an independent republic and Carrera became its first president. During the first term as president, Carrera had brought the country back from extreme conservatism to a traditional moderation; in 1848, the liberals were able to drive him from office, after the country had been in turmoil for several months. Carrera resigned of his own free will and left for México. The new liberal regime allied itself with the Aycinena family and swiftly passed a law ordering Carrera's execution if he dared to return to Guatemalan soil. The liberal criollos from Quetzaltenango were led by general Agustín Guzmán who occupied the city after Corregidor general Mariano Paredes was called to Guatemala City to take over the Presidential office. They declared on 26 August 1848 that Los Altos was an independent state once again. The new state had the support of Vasconcelos' regime in El Salvador and the rebel guerrilla army of Vicente and Serapio Cruz who were sworn enemies of Carrera. The interim government was led by Guzmán himself and had Florencio Molina and the priest Fernando Davila as his Cabinet members. On 5 September 1848, the criollos altenses chose a formal government led by Fernando Antonio Martínez. In the meantime, Carrera decided to return to Guatemala and did so entering by Huehuetenango, where he met with the native leaders and told them that they must remain united to prevail; the leaders agreed and slowly the segregated native communities started developing a new Indian identity under Carrera's leadership. In the meantime, in the eastern part of Guatemala, the Jalapa region became increasingly dangerous; former president Mariano Rivera Paz and rebel leader Vicente Cruz were both murdered there after trying to take over the Corregidor office in 1849. When Carrera arrived to Chiantla in Huehuetenango, he received two altenses emissaries who told him that their soldiers were not going to fight his forces because that would lead to a native revolt, much like that of 1840; their only request from Carrera was to keep the natives under control. The altenses did not comply, and led by Guzmán and his forces, they started chasing Carrera; the caudillo hid helped by his native allies and remained under their protection when the forces of Miguel García Granados—who arrived from Guatemala City were looking for him. On learning that officer José Víctor Zavala had been appointed as Corregidor in Suchitepéquez Department, Carrera and his hundred jacalteco bodyguards crossed a dangerous jungle infested with jaguars to meet his former friend. When they met, Zavala not only did not capture him, but agreed to serve under his orders, thus sending a strong message to both liberal and conservatives in Guatemala City that they would have to negotiate with Carrera or battle on two fronts—Quetzaltenango and Jalapa. Carrera went back to the Quetzaltenango area, while Zavala remained in Suchitepéquez as a tactical maneuver. Carrera received a visit from a Cabinet member of Paredes and told him that he had control of the native population and that he assured Paredes that he would keep them appeased. When the emissary returned to Guatemala City, he told the president everything Carrera said, and added that the native forces were formidable. Guzmán went to Antigua Guatemala to meet with another group of Paredes emissaries; they agreed that Los Altos would rejoin Guatemala, and that the latter would help Guzmán defeat his hated enemy and also build a port on the Pacific Ocean. Guzmán was sure of victory this time, but his plan evaporated when, in his absence, Carrera and his native allies had occupied Quetzaltenango; Carrera appointed Ignacio Yrigoyen as Corregidor and convinced him that he should work with the k'iche', mam, q'anjobal and mam leaders to keep the region under control. On his way out, Yrigoyen murmured to a friend: Now he is the King of the Indians, indeed! Guzmán then left for Jalapa, where he struck a deal with the rebels, while Luis Batres Juarros convinced President Paredes to deal with Carrera. Back in Guatemala City within a few months, Carrera was commander in chief, backed by military and political support of the Indian communities from the densely populated western highlands. During the first presidency from 1844 to 1848, he brought the country back from excessive conservatism to a moderate regime, and–with the advice of Juan José de Aycinena y Piñol and Pedro de Aycinena—restored relations with the Church in Rome with a Concordat ratified in 1854. He also kept peace between natives and criollos, with the latter fearing a rising like the one that was taking place in Yucatán at the time.

Юкатанның касталық соғысы

Гватемаланың солтүстігіндегі тәуелсіз республика Юкатан аймағында, жергілікті халық пен криолдар арасында соғыс басталды; бұл соғыс жеке меншік құқығының кеңеюіне қарсы, ортақ жерді қорғауға бағытталған сияқты көрінді, және арқан жасауға қолданылатын маңызды өнеркәсіптік талшық – хенекен өндірісінің өркендеуімен күшейді. Өсімдіктің құндылығын білгеннен кейін, 1833 жылдан бастап бай Юкатеко криолдары оны ірі масштабта өсіру үшін плантациялар құрды; хенекен өндірісінің өркендеуінен кейін, қант өндірісінің өркендеуі одан да көп байлыққа әкелді. Қант және хенекен плантациялары жергілікті халықтың ортақ жеріне еніп кірді, ал плантацияларда жұмыс істеуге тартылған жергілікті жұмысшылар қаталдықпен және аз төленген жалақымен ұшырасты. Алайда, көтерілісшілердің басшылары Британдық Гондураспен хат алысуларында соғыстың тікелей себебі ретінде салық салуды атауға көбірек бейімді; мысалы, Ясинто Пат 1848 жылы: «Бізге қажет – азаттық, емес, қысым, себебі бұрын біз көптеген жарналар мен салықтармен бағындырылған едік» деп жазды. Пачтың серігі Сесилио Чи 1849 жылы бүлікші Сантьяго Иманның «үндістерді жарна төлеуден босататыны» туралы уәделерін орталық үкіметке қарсы тұру себебі ретінде қосты, бірақ шындығында ол оларды жинауды жалғастырды. 1847 жылдың маусым айында Мендес қарулы жергілікті халықтың және жабдықтардың көп бөлігі Вальядолидке жақын жердегі Майя батáбы (көшбасшысы) Ясинто Патқа тиесілі Кулумпич мүлігінде жиналғанын білді. Көтеріліс болуы мүмкін деген қорқынышпен Мендес Чичимиланың бас майя көшбасшысы Мануэль Антонио Айды тұтқындап, көтеріліс жоспарлағаны үшін айыптап, Вальядолидтің қала алаңында өлім жазасын орындады. Сонымен қатар, Мендес басқа көтерілісшілерді іздеп, Тепич қаласын өртеп, тұрғындарына қысым жасады. Келесі айларда бірнеше майя қалалары тоналып, көптеген адамдар қасақана өлтірілді. 1849 жылы жазған хатында Сесилио Чи Сантьяго Мендестің «барлық үндістерді, үлкендерін де, кішілерін де өлтіру үшін келгенін», бірақ майялар да белгілі бір дәрежеде жауап бергенін, «ақтардың үндістерден гөрі әлдеқайда көп бөлігі өлгеніне Құдай және бақыт қуанды» деп жазды. Тепичтің жергілікті басшысы Сесилио Чи, Ясинто Патпен бірге 1847 жылдың 30 шілдесінде майялардың қасақана қырғынына жауап ретінде майя емес барлық халықты өлтіруге бұйрық берді. 1848 жылдың көктеміне қарай майя күштері Кампече және Мерида қалаларын, сондай-ақ оңтүстік-батыс жағалауын қоспағанда, Юкатанның көп бөлігін басып алды, ал Юкатекан әскерлері Меридадан Сисал портына дейінгі жолды бақылап тұрды. Юкатекан губернаторы Мигель Барбачано Мериданы эвакуациялау туралы жарлық дайындады, бірақ қоршауда тұрған астанада қолайлы қағаз болмағандықтан оны баспаға шығаруды кейінге қалдырды. Республика әскерлері кенеттен қоршауды бұзып, үлкен жетістіктермен шабуылға шыққанда жарлық қажетсіз болды. Губернатор Барбачано Кубада (Испания үшін), Ямайкада (Ұлыбритания үшін) және АҚШ-та кез келген жерде одақтастар іздеді, бірақ бұл шетелдік державалардың ешқайсысы араласпады, дегенмен бұл мәселе АҚШ-та Конгресте талқыланды. Сондықтан ол Мексикаға жүгінді және Мексика билігіне қайта оралуды қабылдады. 1848 жылдың 17 тамызында Юкатан ресми түрде Мексикамен қайта бірікті. Мексикадан келген жаңа қару-жарақ, ақша және әскерлер көмегімен Юкатеко әскерлері жиналып, штаттың жартысынан астамын жергілікті халықтан босатып алды. 1850 жылға қарай жергілікті халық оңтүстік-шығыстағы екі бөлек аймақты басып алды және олар «Сөйлейтін крест» пайда болғаннан кейін күресті жалғастыруға шақырылды. Бұл көрініс майялармен Құдайдың қарым-қатынасы деп саналды және соғыс жалғасатынын білдірді. Чан Санта Круз, немесе Кіші қасиетті крест майялар қарсылығының діни және саяси орталығы болды және көтеріліс діни мағынаға ие болды. Чан Санта-Крус сонымен қатар тәуелсіз майя мемлекеттерінің ең үлкенінің аты болды, сондай-ақ қазіргі Кинтана-Ру штатының Фелипе Каррильо Пуэрто қаласы болып табылатын астанасының аты болды. Кресттің ізбасарлары «Крузоб» деп аталды. Юкатан үкіметі 1855 жылы соғыстың аяқталғанын жариялады, бірақ бейбітшілікке деген үміт ертерек болды. Екі тараптан да тұрақты ұрыстар және бір-бірінің аумағына жасалған сирек, бірақ қанды шабуылдар болды. Ұлыбритания Чан-Санта-Круз майяларын «де-факто» тәуелсіз мемлекет ретінде таныды, өйткені Чан Санта-Круз бен Британдық Гондурас арасындағы ірі саудаға байланысты.

In Yucatán, then an independent republic north of Guatemala, a war started between the natives and criollo people; this war seemed rooted in the defense of communal lands against the expansion of private ownership, which was accentuated by the boom in the production of henequen, which was an important industrial fiber used to make rope. After discovering the value of the plant, the wealthier Yucateco criollos started plantations, beginning in 1833, to cultivate it on a large scale; not long after the henequen boom, a boom in sugar production led to more wealth. The sugar and henequen plantations encroached on native communal land, and native workers recruited to work on the plantations were mistreated and underpaid. However, rebel leaders in their correspondence with British Honduras were more often inclined to cite taxation as the immediate cause of the war; Jacinto Pat, for example, wrote in 1848 that "what we want is liberty and not oppression, because before we were subjugated with the many contributions and taxes that they imposed on us." Pac's companion, Cecilio Chi added in 1849, that promises made by the rebel Santiago Imán, that he was "liberating the Indians from the payment of contributions" as a reason for resisting the central government, but in fact he continued levying them. In June 1847, Méndez learned that a large force of armed natives and supplies had gathered at the Culumpich, a property owned by Jacinto Pat, the Maya batab (leader), near Valladolid. Fearing revolt, Mendez arrested Manuel Antonio Ay, the principal Maya leader of Chichimilá, accused of planning a revolt, and executed him at the town square of Valladolid. Furthermore, Méndez searching for other insurgents burned the town of Tepich and repressed its residents. In the following months, several Maya towns were sacked and many people arbitrarily killed. In his letter of 1849, Cecilio Chi noted that Santiago Mendez had come to "put every Indian, big and little, to death" but that the Maya had responded to some degree, in kind, writing "it has pleased God and good fortune that a much greater portion of them [whites] than of the Indians [have died]. Cecilio Chi, the native leader of Tepich, along with Jacinto Pat attacked Tepich on 30 July 1847, in reaction to the indiscriminate massacre of Mayas, ordered that all the non Maya population be killed. By spring of 1848, the Maya forces had taken over most of the Yucatán, with the exception of the walled cities of Campeche and Mérida and the south west coast, with Yucatecan troops holding the road from Mérida to the port of Sisal. The Yucatecan governor Miguel Barbachano had prepared a decree for the evacuation of Mérida, but was apparently delayed in publishing it by the lack of suitable paper in the besieged capital. The decree became unnecessary when the republican troops suddenly broke the siege and took the offensive with major advances. Governor Barbachano sought allies anywhere he could find them, in Cuba (for Spain), Jamaica (for the United Kingdom) and the United States, but none of these foreign powers would intervene, although the matter was taken seriously enough in the United States to be debated in Congress. Subsequently, therefore, he turned to Mexico, and accepted a return to Mexican authority. Yucatán was officially reunited with Mexico on 17 August 1848. Yucateco forces rallied, aided by fresh guns, money, and troops from Mexico, and pushed back the natives from more than half of the state. By 1850 the natives occupied two distinct regions in the southeast and they were inspired to continue the struggle by the apparition of the "Talking Cross". This apparition, believed to be a way in which God communicated with the Maya, dictated that the War continue. Chan Santa Cruz, or Small Holy Cross became the religious and political center of the Maya resistance and the rebellion came to be infused with religious significance. Chan Santa Cruz also became the name of the largest of the independent Maya states, as well as the name of the capital city which is now the city of Felipe Carrillo Puerto, Quintana Roo. The followers of the Cross were known as the "Cruzob". The government of Yucatán first declared the war over in 1855, but hopes for peace were premature. There were regular skirmishes, and occasional deadly major assaults into each other's territory, by both sides. The United Kingdom recognized the Chan Santa Cruz Maya as a "de facto" independent nation, in part because of the major trade between Chan Santa Cruz and British Honduras.

Ла Арады шайқасы

Карера 1849 жылы жер аударылудан оралғаннан кейін Васкончелос Гватемала үкіметін әртүрлі тәсілдермен мазалаған Гватемалалық либералдарға пана берді: Хосе Франсиско Баррундья бұл мақсатта құрылған либералдық газет арқылы жасады; Васкончелос бір жыл бойы Гватемаланың шығысындағы "La Montaña" бүлікші тобына ақша және қару-жарақпен көмектесіп, жеткізді. 1850 жылдың соңында Васкончелос Гватемаламен соғыстың баяу прогресіне наразы болып, ашық шабуыл жоспарлауға көшті. Осыған байланысты Сальвадор мемлекетінің басшысы Гватемаланың консервативті үкіметіне қарсы науқан бастады, Гондурас пен Никарагуаны одаққа қосылуға шақырды; тек Хуан Линдо басқарған Гондурас үкіметі келісім берді. Темірде, Гватемалада, басқындық жоспарлары жақсы белгілі болған жерде, президент Мариано Паредес жағдайға қарсы шаралар қабылдауға кірісті, ал Гватемала архиепископы Франсиско де Паула Гарсия Пелаес архиепископтықта бейбітшілік үшін дұға етуге бұйрық берді. 1851 жылдың 4 қаңтарында Доротео Васкончелос пен Хуан Линдо Гондурастың Окотепеке қаласында кездесіп, Гватемалаға қарсы одаққа қол қойды. Сальвадор армиясы 4000 жақсы даярланған, қаруланған және артиллериямен жабдықталған әскерден тұрды; Гондурас армиясы 2000 адамнан құралды. Одақтас армия Гватемала және Гондурас шекараларына жақын орналасқандықтан, Сальвадордың Метапан қаласында орналасты. 1851 жылдың 28 қаңтарында Васкончелос Гватемала Сыртқы істер министрлігіне хат жолдап, Гватемала президентінің биліктен бас тартуын талап етті, осылайша одақ либералдарға адал жаңа басшыны тағайындай алады және Карераны Гватемаланың оңтүстік портына сальвадорлық полкпен бірге қуғынға салуды сұрады. Гватемала үкіметі талаптарды қабылдамады және одақтас армия Гватемала аумағына үш бағыттан енді. 29 қаңтарда 500 адамдық топ генерал Висенте Бакеро басшылығымен Пинуэлас, Агуа Бланка және Хутиапа арқылы өтті, бірақ басқыншылардың көп бөлігі Метапаннан жолға шықты. Одақтас армия бас қолбасшы Васкончелос басқаратын 4500 әскерден тұрды. Басқа қолбасшылар - генералдар Хосе Сантос Гвардиола, Рамон Беллосо, Хосе Тринидад Кабанас және Жерардо Барриос. Гватемала бас қолбасшы генерал-лейтенант Карера басшылығымен бірнеше полковниктермен бірге 2000 әскерді жинауға мүкіндік алды. Карераның стратегиясы - кері шегінуді жасау, жау әскерін бұрын таңдалған жерге "шегінетін" әскерді қуғынға салуға мәжбүрлеу болды; 1851 жылдың 1 ақпанында екі армия да Сан-Хосе өзенімен бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы тұрды. Карера Ла Арада тауларының етегін бекітті, оның шыңы өзен деңгейінен жоғары орналасқан. Тау мен өзен арасында терең дала жатыр, ал даланың жанында қызыл қан орманы болды. Карера армиясын үш бөлімге бөлді: сол қанатты Серна мен Соларес басқарды; оң қанатты Боланос басқарды. Ол жеке өзі орталық батальонды басқарды, онда артиллериясын орналастырды. Чикимулада қаланы қорғау және ықтимал шегінуге көмектесу үшін 500 адам қалды, нәтижесінде 4500 жауға қарсы 1500 гватемалалық әскер қалды. Шабуыл таңғы сағат 8:30-да басталды, одақтас әскерлер үш бағыттан шабуыл жасады, екі тараптан да қарқынды атыс ашылды. Бірінші одақтас шабуылы тау етегіндегі қорғаушылармен тойтарылды; екінші шабуыл кезінде одақтас әскерлер траншеялардың бірінші қатарын басып алды, бірақ кейін олардан ығыстырылды. Үшінші шабуыл кезінде одақтас әскер Гватемала және одақтас әскерлерін ажырату мүмкін емес нүктеге жетті. Содан кейін шайқас аралас-құралас болып кетті, ал гватемалалық артиллерия басқыншыларды қатты жазалады. Шабуылдың ең қиын сәтінде, гватемалалықтардың тағдыры белгісіз болғанда, Карера даланың маңындағы қызыл қан орманын өртеп жіберуге бұйрық берді. Енді басқыншы армия қоршауға алынды: алдында гватемалалықтардың қаһарлы атысы, бүйірлерінде үлкен өрт және артында өзен болды, бұл кері шегінуді өте қиын етті. Одақтас әскердің орталық бөлімдері үрейленіп, тәртіпсіз шегінуді бастады. Көп ұзамай одақтас әскердің барлығы кері шегіне бастады. Артқы саптың 500 адамы өз елдерінің шекарасына қарай қашқан одақтас армияның қалдықтарын қуды. Одақтастардың соңғы шығындары 528 қаза тапқан, 200 тұтқын, 1000 мылтық, 13000 оқ-дәрі, көптеген жүк көліктері мен мүліктері, 11 барабан және жеті артиллерия құралы болды. Васкончелос Сальвадорда пана тапты, ал бір ат үстінде екі генерал Гондурас шекарасын кесіп өтіп бара жатқандары көрілді. Карера армиясын қайта жинап, Сальвадор шекарасын кесіп өтіп, Санта-Ананы басып алды, бірақ Гватемала президенті Мариано Паредестен елге оралуға бұйрық алды, өйткені одақтастар бейбітшілікке келісімге келді.

After Carrera returned from exile in 1849, Vasconcelos granted asylum to the Guatemalan liberals, who harassed the Guatemalan government in several different forms: José Francisco Barrundia did it through a liberal newspaper established with that specific goal; Vasconcelos gave support during a whole year to a rebel faction "La Montaña", in eastern Guatemala, providing and distributing money and weapons. By late 1850, Vasconcelos was getting impatient at the slow progress of the war with Guatemala and decided to plan an open attack. Under that circumstance, the Salvadorean head of state started a campaign against the conservative Guatemalan regime, inviting Honduras and Nicaragua to participate in the alliance; only the Honduran government led by Juan Lindo accepted. Meanwhile, in Guatemala, where the invasion plans were perfectly well known, President Mariano Paredes started taking precautions to face the situation, while the Guatemalan Archbishop, Francisco de Paula García Peláez, ordered peace prayers in the archdiocese. On 4 January 1851, Doroteo Vasconcelos and Juan Lindo met in Ocotepeque, Honduras, where they signed an alliance against Guatemala. The Salvadorean army had 4,000 men, properly trained and armed and supported by artillery; the Honduran army numbered 2,000 men. The coalition army was stationed in Metapán, El Salvador, due to its proximity with both the Guatemalan and Honduran borders. On 28 January 1851, Vasconcelos sent a letter to the Guatemalan Ministry of Foreign Relations, in which he demanded that the Guatemalan president relinquish power, so that the alliance could designate a new head of state loyal to the liberals and that Carrera be exiled, escorted to any of the Guatemalan southern ports by a Salvadorean regiment. The Guatemalan government did not accept the terms and the Allied army entered Guatemalan territory at three different places. On 29 January, a 500 man contingent entered through Piñuelas, Agua Blanca and Jutiapa, led by General Vicente Baquero, but the majority of the invading force marched from Metapán. The Allied army was composed of 4,500 men led by Vasconcelos, as Commander in Chief. Other commanders were the generals José Santos Guardiola, Ramón Belloso, José Trinidad Cabañas, and Gerardo Barrios. Guatemala was able to recruit 2,000 men, led by Lieutenant General Carrera as Commander in Chief, with several colonels. Carrera's strategy was to feign a retreat, forcing the enemy forces to follow the "retreating" troops to a place he had previously chosen; on 1 February 1851, both armies were facing each other with only the San José river between them. Carrera had fortified the foothills of La Arada, its summit about above the level of the river. A meadow deep lay between the hill and the river, and boarding the meadow was a sugar cane plantation. Carrera divided his army in three sections: the left wing was led by Cerna and Solares; the right wing led by Bolaños. He personally led the central battalion, where he placed his artillery. Five hundred men stayed in Chiquimula to defend the city and to aid in a possible retreat, leaving only 1,500 Guatemalans against an enemy of 4,500. The battle began at 8:30 am, when Allied troops initiated an attack at three different points, with an intense fire opened by both armies. The first Allied attack was repelled by the defenders of the foothill; during the second attack, the Allied troops were able to take the first line of trenches. They were subsequently expelled. During the third attack, the Allied force advanced to a point where it was impossible to distinguish between Guatemalan and Allied troops. Then, the fight became a melée, while the Guatemalan artillery severely punished the invaders. At the height of the battle when the Guatemalans faced an uncertain fate, Carrera ordered that sugar cane plantation around the meadow to be set on fire. The invading army was now surrounded: to the front, they faced the furious Guatemalan firepower, to the flanks, a huge blaze and to the rear, the river, all of which made retreat very difficult. The central division of the Allied force panicked and started a disorderly retreat. Soon, all of the Allied troops started retreating. The 500 men of the rearguard pursued what was left of the Allied army, which desperately fled for the borders of their respective countries. The final count of the Allied losses were 528 dead, 200 prisoners, 1,000 rifles, 13,000 rounds of ammunition, many pack animals and baggage, 11 drums and seven artillery pieces. Vasconcelos sought refuge in El Salvador, while two Generals mounted on the same horse were seen crossing the Honduran border. Carrera regrouped his army and crossed the Salvadorean border, occupying Santa Ana, before he received orders from the Guatemalan President, Mariano Paredes, to return to Guatemala, since the Allies were requesting a cease fire and a peace treaty.

1854 жылғы конкорд

1854 жылғы Конкорд – Карера мен Ватикан арасындағы халықаралық шарт, 1852 жылы қол қойылып, 1854 жылы екі тарап ратификациялады. Осы шарт арқылы Гватемала гватемалалықтардың білімін католик шіркеуінің ресми ордендеріне тапсырды, шіркеу мүліктері мен монастырларды құрметтеуге міндеттенді, міндетті түрде садақа жинауды енгізді және епископтарға елде жарияланатын материалдарды цензуралауға рұқсат берді. Қарсылығында, Гватемала армия қызметкерлеріне жеңілдіктер берді, 1829 жылы либералдар шіркеуден тартып алған мүлікті иеленгендерге оны сақтап қалуға мүмкіндік берді, шіркеу мүліктерінен түскен салықтарды алды және Гватемала заңдарына сәйкес дін қызметкерлері жасаған белгілі бір қылмыстарды соттау құқығына ие болды. Конкорды Хуан Хосе де Айсинена и Пиньол жасады, ол Гватемаладағы шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынасты жаңартқан ғана емес, нығайтты. Бұл шарт фельдмаршал Висенте Серна и Сернаның консервативті үкіметі құлағанға дейін күшінде болды. 1854 жылы Мануэль Франсиско Павон Айсиненаның бастамасымен Карера өмір бойына «ұлттың жоғарғы және мәңгілік басшысы» деп жарияланды, сондай-ақ оған ізбасарын таңдау өкілеттігі берілді. Ол 1865 жылдың 14 сәуірінде қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Консервативті жер иелеріне ұнату үшін экономикалық өркендеуге негіз қалауға бағытталған шаралар қабылдағанымен, оның президенттік кезеңіндегі негізгі мәселелер Гондурас, Сальвадор және Никарагуамен үш жылдық соғыс, сондай-ақ ішкі әскери қиындықтар болды. Сальвадор президенті Герардо Барриоспен арадағы бәсекелестік 1863 жылы ашық соғысқа ұласты. Коатепекеде гватемалалықтар ауыр жеңіліске ұшырады, одан кейін бітім шарты жасалды. Гондурас Эль-Сальвадормен, ал Никарагуа мен Коста-Рика Гватемаламен бірікті. Ақырында, жеңіс Карераға бұйрылды, ол Сан-Сальвадорды қоршап алып, басып алды және Гондурас пен Никарагуаға үстемдік етті. Ол Клирикалық партиямен тығыз байланыста жұмыс істеді және еуропалық үкіметтермен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Өлер алдында Карера өзінің адал серігі және армия маршалы Висенте Серна и Сернаны мұрагері етіп тағайындады.

The Concordat of 1854 was an international treaty between Carrera and the Holy See, signed in 1852 and ratified by both parties in 1854. Through this, Guatemala gave the education of Guatemalan people to regular orders of the Catholic Church, committed to respect ecclesiastical property and monasteries, imposed mandatory tithing and allowed the bishops to censor what was published in the country; in return, Guatemala received dispensations for the members of the army, allowed those who had acquired the properties that the liberals had expropriated from the Church in 1829 to keep those properties, received the taxes generated by the properties of the Church, and had the right to judge certain crimes committed by clergy under Guatemalan law. The concordat was designed by Juan José de Aycinena y Piñol and not only reestablished but reinforced the relationship between Church and State in Guatemala. It was in force until the fall of the conservative government of Field Marshal Vicente Cerna y Cerna. In 1854, by initiative of Manuel Francisco Pavón Aycinena, Carrera was declared "supreme and perpetual leader of the nation" for life, with the power to choose his successor. He was in that position until he died on 14 April 1865. While he pursued some measures to set up a foundation for economic prosperity to please the conservative landowners, military challenges at home and in a three year war with Honduras, El Salvador, and Nicaragua dominated his presidency. His rivalry with Gerardo Barrios, President of El Salvador, resulted in open war in 1863. At Coatepeque the Guatemalans suffered a severe defeat, which was followed by a truce. Honduras joined with El Salvador, and Nicaragua and Costa Rica with Guatemala. The contest was finally settled in favor of Carrera, who besieged and occupied San Salvador, and dominated Honduras and Nicaragua. He continued to act in concert with the Clerical Party, and tried to maintain friendly relations with the European governments. Before his death, Carrera nominated his friend and loyal soldier, Army Marshall Vicente Cerna y Cerna, as his successor.

Мануэль Лисандро Барильястың үкіметі

Генерал Мануэль Лисандро Бариллас Берсиан 1885 жылы сәуірде Сальвадордағы Халчуапа шайқасында президент Юсто Руфино Барриос қаза болғаннан кейін және бірінші тағайындалған Алехандро Мануэль Синибальди Кастро отставкаға кеткеннен кейін, бір шеберлік арқылы Гватемаланың уақытша президенті болды: Барриосты жерлеуге дайындалып жатқанда ол Генералдық зиратқа барып, Конгресс президентіне: «Миксода менің бұйрықтарымды күтіп тұрған 5000 әскерге орын және тамақ дайындаңыз» деді. Конгресс президенті бұдан қорқып, Барильясты сол жерде уақытша президент деп жариялады. Ол бәрінің өтірік екенін білгенде, ештеңе өзгертуге кеш болды. Барлиас Берсиан 1886 жылдың 16 наурызында сайлау шақырудың орнына президент болып жарияланды және 1892 жылға дейін қызмет етті. Генерал Бариллас Берсианның үкімет кезінде Карера театры Американың ашылуының төртінші ғасырлық мерекесін атап өту үшін қайта жаңартылды; Гватемаладағы итальяндық қауым Кристофер Колумбтың мүсінін, испан тілінде Cristóbal Colón деп аталатын, театрының жанына орналастырды. Содан бері бұл орын «Колон театры» деп аталды. 1892 жылы Бариллас жеке ісімен айналысу үшін сайлау шақырып, Гватемалада кандидаттарға жергілікті газеттерде үгіт жүргізуге мүмкіндік берген алғашқы сайлау болды. Бариллас Берсиан 1871-1944 жылдар аралығындағы Гватемаланың либералды президенттерінің арасында ерекше болды: ол билікті ізбасарларына бейбіт түрде тапсырды. Сайлау уақыты жақындағанда ол үш либералды кандидатты шақырып, олардың үкімет бағдарламаларын сұрады. Генерал Рейна Барриостан естігендеріне риза болған Бариллас Кетцальтенанго мен Тотоникапанның үнді халқының үлкен колоннасын генерал Рейна Барриосқа дауыс беру үшін таудан түсірді. Рейна президент болып сайланды. Жеңілген кандидаттарды ренжітпеу үшін Бариллас оларға президенттік науқандарының шығындарын жабу үшін чектер берді. Рейна Барриос 1892 жылдың 15 наурызында президент болды.

General Manuel Lisandro Barillas Bercián was able to become interim president of Guatemala after the death of President Justo Rufino Barrios in the Batalla of Chalchuapa in El Salvador in April 1885 and after the resignation of first designate Alejandro Manuel Sinibaldi Castro, by means of a clever scam: he went to the General Cemetery when Barrios was being laid to rest and told the Congress president: "please prepare room and board for the 5,000 troops that I have waiting for my orders in Mixco". The congress president was scared of this, and declared Barillas interim president on the spot. By the time he realized that it was all a lie, it was too late to change anything. Instead of calling for elections, as he should have, Barillas Bercián was able to be declared President on 16 March 1886 and remained in office until 1892. During the government of general Barillas Bercián, the Carrera theater was remodeled to celebrate the Discovery of America fourth centennial; the Italian community in Guatemala donated a statue of Christopher Columbus Cristóbal Colón, in Spanish which was placed next to the theater. Since then, the place was called "Colón Theater". In 1892, Barillas called for elections as he wanted to take care of his personal business; it was the first election in Guatemala that allowed the candidates to make propaganda in the local newspapers. Barillas Bercian was unique among liberal presidents of Guatemala between 1871 and 1944: he handed over power to his successor peacefully. When election time approached, he sent for the three Liberal candidates to ask them what their government plan would be. Happy with what he heard from general Reyna Barrios, Barillas made sure that a huge column of Quetzaltenango and Totonicapán Indigenous people came down from the mountains to vote for general Reyna Barrios. Reyna was elected president. As to not to offend the losing candidates, Barillas gave them checks to cover the costs of their presidential campaigns. Reyna Barrios went on to become president on 15 March 1892.

20 ғасыр

1890 жылдары АҚШ Монро доктринасын іске асыра бастады, еуропалық отаршылдық державаларды ығыстырып, Латын Америкасы елдеріндегі ресурстар мен еңбекке қатысты АҚШ-тың гегемониясын орнатты. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Гватемалаға билік еткен диктаторлар көбінесе АҚШ-тың бизнес және саяси мүдделеріне өте құлшынды болды; осылайша, Гаити, Никарагуа және Куба сияқты Латын Америкасының басқа елдерінен өзгеше, АҚШ Гватемалада үстемдік орнату үшін тікелей әскери күш қолдануға қажеттілік тумады. Гватемаланың әскери және полиция күштері АҚШ мүдделерін қамтамасыз ету үшін АҚШ әскерімен және Мемлекеттік департаментпен тығыз байланыспен жұмыс істеді. Гватемала үкіметі бірнеше АҚШ компанияларын, әсіресе United Fruit Company компаниясын салық төлеуден босатып, мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындарды жекешелендіріп сатты және мемлекеттік жерлердің үлкен аумақтарын тегін берді.

Қазан төңкерісі (1944)

14 жыл өткен соң, Убиконың қанаушылық саясаты мен мақтаншылдығы 1944 жылы қалалық орта таптың зиялыларының, мамандардың және кішігірім әскери шенеуніктердің бейбіт наразылығына әкелді. 25 маусымда мектеп мұғалімдерінің бейбіт шеруі үкіметтік әскерлер тарапынан жаншылып, ұлттық қаһарман атанған Мария Чинчилла қаза тапты. 1944 жылдың 1 шілдесінде Убико жалпы ереуіл мен бүкіл елдегі наразылықтардың нәтижесінде қызметтен кетті. Алғашқыда ол билікті бұрынғы полиция директоры, генерал Родерико Анзуэтоға беруді жоспарлаған, оны өзі бақылай алады деп ойлаған. Бірақ оның кеңесшілері Анзуэтоның нацистік көзқарастары оны беделсіз еткенін және ол әскерді бақылай алмайтынын атап көрсетті. Сондықтан Убико генерал-майор Буэневентура Пиньеда, генерал-майор Эдуардо Виллагран Ариза және генерал Федерико Понсе Вайдестен тұратын үштік таңдады. Үш генерал уақытша президент сайлау үшін ұлттық жиналысты шақыруға уәде берді, бірақ 3 шілдеде конгресс отырысында әскерлер барлығын қарумен ұстап, доктор Рамон Кальдерон сияқты танымал азаматтық үміскер емес, генерал Понсеге дауыс беруге мәжбүр етті. Алкоголизмге байланысты әскери қызметтен кеткен Понсе Убиконың бұйрықтарын орындады және Убико әкімшілігінде жұмыс істеген көптеген шенеуніктерді сақтап қалды. Убико әкімшілігінің қанаушылық саясаты жалғасты. Оппозициялық топтар қайтадан ұйымдасты, бұл жолы Понсе режимін конституцияға қайшы деп санаған саяси және әскери лидерлер қосылды. Оппозициядағы әскери шенеуніктердің арасында Жакобо Арбенс және майор Франсиско Хавьер Арана болды. Убико Арбенсті Политехникалық мектептегі оқытушылық қызметінен босатқан, содан бері Арбенс Сальвадорда тұрып, революциялық эмигранттар тобын ұйымдастырды. 1944 жылдың 19 қазанында Арбенс пен Арана басқарыған шағын әскерилер мен студенттер тобы Ұлттық сарайға шабуыл жасады, бұл оқиға кейін "Қазан төңкерісі" деп аталды. Понсе жеңіліп, эмиграцияға кетті, ал Арбенс, Арана және Хорхе Ториелло атты заңгер әскери кеңес құрды. Олар жыл соңына дейін демократиялық сайлау өткізілетінін жариялады. 1944 жылғы сайлаудың жеңімпазы Хуан Хосе Аревало, PhD, болды. Ол генерал Лазаро Чакон үкіметі кезінде Аргентинада стипендия алып, профессорлық қабілетімен көзге түскен. Аревало бірнеше жыл Оңтүстік Америкада тұрып, бірнеше елде университет профессоры болып жұмыс істеді. Гватемалада Хорхе Убико билікке келген жылдары әріптестері одан Ұлттық университетке гуманитарлық факультет ашу туралы жобаны президентке ұсынуды сұрады, бірақ Убико оған қарсы болды. Убиконың диктаторлық табиғатын сезінген Аревало Гватемаладан кетіп, Аргентинаға оралды. Ол 1944 жылғы төңкерістен кейін Гватемалаға оралып, "Революциялық әрекет партиясы" (PAR) аталған солшыл партиялар коалициясынан сайланды және әділ және ашық деп саналатын сайлауда 85% дауыс алды. Аревало әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды, оның ішінде ең төменгі жалақы заңдарын, білім беруге қаржыландыруды арттыруды, сайлау құқығын кеңейтуді (сауатсыз әйелдерді қоспағанда) және еңбек реформаларын енгізді. Бірақ бұл өзгерістердің көпшілігі тек жоғарғы орта тапқа пайдасын тигізді және халықтың көп бөлігін құрайтын шаруалар үшін аз пайдалы болды. Оның реформалары салыстырмалы түрде орташа болғанымен, АҚШ үкіметі, католик шіркеуі, ірі жер иелері, United Fruit Company сияқты жұмыс берушілер және Гватемала әскери шенеуніктері оның үкіметін тиімсіз, жемқор және коммунистердің ықпалында деп санайтын. Оның президенттік кезеңінде кем дегенде 25 төңкеріс әрекеті болды, олардың көпшілігі бай либералды әскери шенеуніктер басқарды.

After 14 years, Ubico's repressive policies and arrogant demeanor finally led to pacific disobedience by urban middle class intellectuals, professionals, and junior army officers in 1944. On 25 June, a peaceful demonstration of female schoolteachers culminated in its suppression by government troops and the assassination of María Chinchilla who became a national heroine. On 1 July 1944 Ubico resigned from office amidst a general strike and nationwide protests. Initially, he had planned to hand over power to the former director of police, General Roderico Anzueto, whom he felt he could control. But his advisors noted that Anzueto's pro Nazi sympathies had made him very unpopular, and that he would not be able to control the military. So Ubico instead chose to select a triumvirate of Major General Bueneventura Piñeda, Major General Eduardo Villagrán Ariza, and General Federico Ponce Vaides. The three generals promised to convene the national assembly to hold an election for a provisional president, but when the congress met on 3 July, soldiers held everyone at gunpoint and forced them to vote for General Ponce rather than the popular civilian candidate, Dr. Ramón Calderón. Ponce, who had previously retired from military service due to alcoholism, took orders from Ubico and kept many of the officials who had worked in the Ubico administration. The repressive policies of the Ubico administration were continued. Opposition groups began organizing again, this time joined by many prominent political and military leaders, who deemed the Ponce regime unconstitutional. Among the military officers in the opposition were Jacobo Árbenz and Major Francisco Javier Arana. Ubico had fired Árbenz from his teaching post at the Escuela Politécnica, and since then Árbenz had been living in El Salvador, organizing a band of revolutionary exiles. On 19 October 1944 a small group of soldiers and students led by Árbenz and Arana attacked the National Palace in what later became known as the "October Revolution". Ponce was defeated and driven into exile; and Árbenz, Arana, and a lawyer name Jorge Toriello established a junta. They declared that democratic elections would be held before the end of the year. The winner of the 1944 elections was a teaching major named Juan José Arévalo, PhD, who had earned a scholarship in Argentina during the government of general Lázaro Chacón due to his superb professor skills. Arévalo remained in South America during a few years, working as a university professor in several countries. Back in Guatemala during the early years of the Jorge Ubico regime, his colleagues asked him to present a project to the president to create the Faculty of Humanism at the National University, to which Ubico was strongly opposed. Realizing the dictatorial nature of Ubico, Arévalo left Guatemala and went back to Argentina. He went back to Guatemala after the 1944 Revolution and ran under a coalition of leftist parties known as the Partido Acción Revolucionaria ("Revolutionary Action Party", PAR), and won 85% of the vote in elections that are widely considered to have been fair and open. Arévalo implemented social reforms, including minimum wage laws, increased educational funding, near universal suffrage (excluding illiterate women), and labor reforms. But many of these changes only benefited the upper middle classes and did little for the peasant agricultural laborers who made up the majority of the population. Although his reforms were relatively moderate, he was widely disliked by the United States government, the Catholic Church, large landowners, employers such as the United Fruit Company, and Guatemalan military officers, who viewed his government as inefficient, corrupt, and heavily influenced by communists. At least 25 coup attempts took place during his presidency, mostly led by wealthy liberal military officers.

Хуан Хосе Аревалоның президенті (1945-1951)

Арбенс президент Аревалоның тұсында қорғаныс министрі болды. Ол осы лауазымның алғашқы министрі болды, себебі бұрын ол Соғыс министрлігі деп аталатын. 1947 жылы доктор Аревало Гватемалаға келген досы және екі орыс бишісімен бірге Панайачельге бара жатқан жолда жол апатына ұшырады. Аревало тік жарға құлап, ауыр жарақат алды, ал оның барлық серіктері қаза тапты. Партияның ресми басшылары подполковник Аранамен келісімге келді, онда ол келесі сайлауда революциялық партиялардың ресми кандидаттығына ие болу үшін, ауырып жатқан президентке қарсы төңкеріс жасауға тырыспауға уәде берді. Алайда, мықты президент керемет түрде жазылып, көп ұзамай үкіметті басқаруға қайта оралды. Подполковник Франсиско Хавьер Арана осы келісімге келісті, өйткені ол Понсеге қарсы көтерілістің демократиялық батыры ретінде танылғысы келді және Барранко келісімі президент сайлауы кезінде оның өкілдігін қамтамасыз етеді деп сенді. Арана Аревало үкіметінде өте ықпалды тұлға болды және капитан Арбенстен бұрын келесі президенттікке кандидат ретінде тағайындалуға қол жеткізді, оған жас болғандықтан келесі сайлауға кезек күтуде қиындық туындамайды деп айтылды. Арана 1949 жылдың 18 шілдесінде Аматитландағы Глория көпірінде өзін ұстауға тырысқан әскери қызметкерге қарсы атыста қаза тапты. Ол өзінің көмекшісімен бірге бірнеше күн бұрын Аурора әуе базасында тәркіленген қару-жарақтарды тексеруге барған болатын. Оған шабуыл жасағандар және шабуылға кім бұйрық бергені туралы әр түрлі болжамдар бар; Арбенс пен Аревало Арананы президенттік бәсекеден шығарып тастау үшін әрекет жасады деп айыпталды. Подполковник Арананың өлімі Гватемала тарихындағы маңызды оқиға, өйткені ол Гватемала революциясының тарихындағы шешуші кезең болды: оның өлімі 1950 жылы полковник Арбенстің республика президенті болып сайлануына жол ашты және доктор Аревало Бермехо үкіметінде күрт дағдарыс тудырды, ол кенеттен өзіне қарағанда Аранаға адал әскер мен элиталық азаматтық топтардың қарсылығына тап болды, олар бұл жағдайды оның үкіметіне қарсы наразылық білдіру үшін пайдаланды. Өлер алдында Арана 1950 жылғы президенттік сайлауға қатысуды жоспарлаған болатын. Оның өлімі Арбензді сайлауда күшті қарсыластарсыз қалдырды (кейбіреулер, соның ішінде ЦРУ және АҚШ әскери барлау қызметі, Арбенс оны осы себеппен жеке өзі жойды деп болжады). Арбенс екінші орын алған Мигель Идигорас Фуэнтеске қарағанда үш есе көп дауыс жинады. Фуэнтес сайлауда алаяқтық болғанын және ол Арбензге көмектескенін мәлімдеді; алайда, ғалымдар алаяқтық Арбензге дауыстардың бір бөлігін берген болуы мүмкін, бірақ ол сайлауда жеңіске жетудің себебі емес екенін атап өтті. 1950 жылдардағы Гватемалада тек сауатты ерлер ғана жасырын дауыс беру арқылы дауыс бере алатын; сауатсыз ерлер мен сауатты әйелдер ашық дауыс беру арқылы дауыс берді. Сауатсыз әйелдерге дауыс беруге рұхсат берілмеді. 1950 жылғы науқан үшін Арбенс Жозе Мануэль Фортуниден – Гватемала Коммунистік партиясының жоғары тұрған мүшесінен – бірнеше сөздер жазуды сұрады. Олардың басты тақырыбы жер реформасы болды, ол Арбенстің "басты жобасы" еді. Олар 1950 жылдың соңында өткен сайлауда сәтті жеңіске жетіп, кейін үкіметтік міндеттерді атқарды. Биліктегі коалицияның көптеген басшылары жеке пайда табу үшін президентке жақын болуға тырысқанда, Гватемала Еңбек партиясының басшылары, әсіресе Фортуни, ең жақын кеңесшілер болды және Арбенс оның жеке кеңесшісі болды. Арбенстің сайлануы АҚШ Мемлекеттік департаментінің қызметкерлерін алаңдатты, олар Арананың "әрқашан Аревало әкімшілігіндегі жалғыз оң консервативті элементті білдіргенін", оның өлімі "солшылдарды материалдық жағынан күшейтетінін" және "жағдайдың үкіметте солшыл бағыттың күшеюін болжайтынын" мәлімдеді.

Árbenz served as defense minister under President Arévalo. He was the first minister of this portfolio, since it was previously called the Ministry of War. In 1947, Dr. Arévalo, in company with a friend and two Russian dancers who were visiting Guatemala, had a car accident on the road to Panajachel. Arévalo fell into a ravine and was seriously injured, while all his companions were killed. The official party leaders signed a pact with Lieutenant Colonel Arana, in which he pledged not to attempt any coup against the ailing president, in exchange for the revolutionary parties as the official candidate in the next election. However, the recovery of the sturdy president was almost miraculous and soon he was able to take over the government. Lieutenant Colonel Francisco Javier Arana had accepted this pact because he wanted to be known as a Democratic hero of the uprising against Ponce and believed that the Barranco Pact ensured his position when the time of the presidential elections came. Arana was a very influential person in Arévalo's government, and had managed to be nominated as the next presidential candidate, ahead of Captain Árbenz, who was told that because of his young age he would have no problem in waiting turn to the next election. Arana died in a gun battle against a military civilian who wanted to capture him on 18 July 1949, at the Bridge of Glory, in Amatitlán, where he and his assistant commander had gone to check on weapons and that had been seized at the Aurora Air Base a few days before. There are different versions about who ambushed him, and those who ordered the attack; Arbenz and Arévalo have been accused of instigating an attempt to get Arana out of the presidential picture. The death of Lieutenant Colonel Arana is of critical importance in the history of Guatemala, because it was a pivotal event in the history of the Guatemalan revolution: his death not only paved the way for the election of Colonel Árbenz as president of the republic in 1950 but also caused an acute crisis in the government of Dr. Arévalo Bermejo, who all of a sudden had against him an army that was more faithful to Arana than to him, and elite civilian groups that used the occasion to protest strongly against his government. Before his death, Arana had planned to run in the upcoming 1950 presidential elections. His death left Árbenz without any serious contenders in the elections (leading some, including the CIA and U. S. military intelligence, to speculate that Árbenz personally had him eliminated for this reason). Árbenz got more than three times as many votes as the runner up, Miguel Ydígoras Fuentes. Fuentes claimed that electoral fraud benefited Árbenz; however scholars have pointed out that while fraud may possibly have given Árbenz some of his votes, it was not the reason that he won the election. In 1950s Guatemala, only literate men were able to vote by secret ballot; illiterate men and literate women voted by open ballot. Illiterate women were not enfranchised at all. For the campaign of 1950, Arbenz asked José Manuel Fortuny – a high ranking member of the Guatemalan Communist party – to write some speeches. The central theme of these was the land reform, the "pet project" of Árbenz. They shared a comfortable victory in elections in late 1950 and, thereafter, the tasks of government. While many of the leaders of the ruling coalition fought hard closeness to the president seeking personal benefits, the leaders of the Guatemalan Labor Party, and especially Fortuny, were the closest advisers and Árbenz were his private practice. The election of Árbenz alarmed U. S. State Department officials, who stated that Arana "has always represented [the] only positive conservative element in [the] Arévalo administration", that his death would "strengthen Leftist[sic] materially", and that "developments forecast sharp leftist trend within [the] government."

Жер реформасы

Арбенстің 1950 жылғы сайлауына дейін АҚШ-тың бірнеше корпорациясы Гватемаланың негізгі электрмен жабдықтау желілерін, елдің жалғыз темір жолын және Гватемаланың басты ауыл шаруашылығы экспорт саласы болған банан өнеркәсібін бақылап отырды. 1940 жылдардың ортасына қарай Гватемаладағы банан плантациялары Латын Америкасындағы United Fruit Company компаниясының өндірісінің төрттен бір бөлігінен астам бөлігін құрады. Жер реформасы Арбенздің сайлау науқанының басты мәселесі болды. Арбенздің билікке келуіне көмектескен революциялық ұйымдар оған үнемі қысым көрсетіп, жер реформасына қатысты сайлауалды уәделерін орындауға талап етті. Арбенс Аревалоның реформалық бағытын жалғастырды және 1952 жылдың маусым айында оның үкіметі аграрлық реформа бағдарламасын қабылдады. Арбенс жер реформасын өзінің басты мақсаты ретінде белгіледі, себебі халықтың барлық 2% ғана жердің 70% -іне ие болды. 1952 жылдың 17 маусымында Арбенз әкімшілігі 900-ші жарлық деп танылған аграрлық реформа заңын қабылдады. Заң үкіметке жеке отбасыларға бөлінетін жерлерден үлкен, өңделмеген жерлерді иемденуді жүзеге асыратын аграрлық кеңестер желісін құруға уәкілдік берді. Жерлер содан кейін жеке отбасыларға берілді. Иемденілген жерлердің иелеріне 1952 жылдың мамыр айындағы салық бағалауларында көрсетілген жер құнына сәйкес өтемақы төленді (олар көбінесе салық төлеуден жалтарғандықтан оны айтарлықтай төмендетіп көрсеткен). Жер үшін 3% үлемімен 25 жылдық облигациялар төленді. Бағдарлама 18 ай бойы қолданылып, осы кезеңде шамамен 100 000 отбасыға жер берілді. Арбенздің өзі, әйелі арқылы жер иесі болғандықтан, жер реформасы бағдарламасы аясында өз жерінен бас тартты. 1953 жылы Жоғарғы Сот реформаны конституцияға қайшы деп шешті, бірақ демократиялық жолмен сайланған Конгресс кейіннен үкімге қатысы бар төрт судьяны қызметтен шеттетуге шешім қабылдады. Гватемаладағы аграрлық реформа үшін қабылданған 900-ші жарлық жері жоқ егіншілерге егін өндіруге мүмкіндік берді. Бұл заңның әсері орта ғасырлардағы қара өлімнен кейін Еуропада болған жағдайға ұқсас болды: сол кезде Еуропа халқының үштен бір бөлігін өлтірген қара өлімнен кейін жер иелерінің саны азайды, бұл көптеген жерді босатты, ұсынысты арттырды және жер бағасын төмендетті. Сонымен қатар, көптеген шаруалар да қара өлімнен қайтыс болды, сондықтан жұмыс күші азайды; жұмысшылердің ұсынысының бұл өзгеруі жалақыны арттырды. Қара өлімнің экономикалық әсері Гватемаладағы жер реформасының нәтижелеріне өте ұқсас: заң күшіне енгеннен кейінгі алғашқы егін жинау кезінде фермерлердің орташа табысы жылына Q225,00-дан жылына Q700,00-ға дейін өсті. Кейбір сарапшылар реформадан кейін Гватемаладағы жағдай жақсарғанын және "еңбек күшінің азаюы нәтижесінде ауыл шаруашылығы технологиясының түбегейлі өзгеруі" болғанын айтады. Еуропада XV ғасырда да өмір сүру деңгейінің өсуі байқалды, сонымен қатар үлкен технологиялық жетістіктерге қол жеткізілді. Қара өлімнен кейін жұмыс күшінің жетіспеуі "табыстың анасы" болды. Реформаның пайдасы тек егіншілерге ғана тимеді: тұтыну, өндіріс және отандық жеке инвестициялар да өсті.

Prior to Árbenz's election in 1950, a handful of U. S. corporations controlled Guatemala's primary electrical utilities, the nation's only railroad, and the banana industry, which was Guatemala's chief agricultural export industry. By the mid 1940s, Guatemalan banana plantations accounted for more than one quarter of all of United Fruit Company's production in Latin America. Land reform was the centerpiece of Árbenz's election campaign. The revolutionary organizations that had helped put Árbenz in power put constant pressure on him to live up to his campaign promises regarding land reform. Árbenz continued Arévalo's reform agenda and in June 1952, his government enacted an agrarian reform program. Árbenz set land reform as his central goal, as only 2% of the population owned 70% of the land. On 17 June 1952 Árbenz's administration enacted an agrarian reform law known as Decree 900. The law empowered the government to create a network of agrarian councils which would be in charge of expropriating uncultivated land on estates that were larger than The land was then allocated to individual families. Owners of expropriated land were compensated according to the worth of the land claimed in May 1952 tax assessments (which they had often dramatically understated to avoid paying taxes). Land was paid for in 25 year bonds with a 3 percent interest rate. The program was in effect for 18 months, during which it distributed to about 100,000 families. Árbenz himself, a landowner through his wife, gave up of his own land in the land reform program. In 1953, the reform was ruled unconstitutional by the Supreme Court, however the democratically elected Congress later impeached four judges associated with the ruling. Decree 900, for the Agrarian Reform in Guatemala created the possibility of gaining crops for those field workers who had no land of their own. The effect of this law was similar to what occurred in Europe after the bubonic plague in the Middle Ages: after the plague, which killed one third of Europe's population at the time, the number of landowners decreased, which released many of the terrestrial land, increased supply and lowered land price. At the same time, many farmers also died from the plague, so that the labor force declined; this shift in supply of workers increased wages. The economic effects of the plague are very similar to those caused by the land reform in Guatemala: During the first harvest after the implementation of the law, the average income of farmers increased from Q225.00/year TO Q700.00/year. Some analysts say that conditions in Guatemala improved after the reform and that there was a "fundamental transformation of agricultural technology as a result of the decrease labor supply." Rising living standards also happened in Europe in the fifteenth century, while large scale technological advances occurred. Missing workforce after the plague was "the mother of invention." The benefits from the reform were not limited solely to the working class of fields: There were increases in consumption, production and domestic private investment.

Көлік инфрақұрылымын салу

АҚШ-қа деген ең жоғары тәуелділіктен құтылып, елдегі американдық монополияларды жоюға, сондай-ақ банан анклавы экономикасын еңсеруге мүмкіндік беретін "тәуелсіз" және ұлттық капиталистік даму үшін қажетті физикалық инфрақұрылымды құру мақсатында Арбенс және оның үкіметі Атлантикалық тас жолын жоспарлау және салуға кірісті. Бұл тас жол, "United Fruit Company" компаниясының еншілес компаниялары арқылы жер көлігіндегі монополиясымен бәсекелесуге арналған еді: Орталық Американың халықаралық темір жолдары (IRCA), 1904 жылдан бері концессия құқығына ие болған, бұл құқық сол кездегі президент Мануэль Эстрада Кабрерамен бекітілген. Тас жолдың құрылысын Коммуникация министрлігінің Жолдар басқармасы әскери инженерлік батальонның көмегімен бастады. Жоспар бойынша, бұл тас жол мүмкіндігінше темір жолмен қатар салынуы тиіс еді. Жаңа портты салу да UFCO-ның тағы бір монополиясын бұзуға бағытталған: Puerto Barrios порты толығымен UFCO-ның тағы бір еншілес компаниясы – "The Great White Fleet" компаниясына тиесілі болған және олар басқарып келген.

Ұлттық электр станциясы Jurun Marinalá

Юрун Маринала электр энергиясын өндіру зауыты Гватемаладағы алғашқы ұлттық гидроэлектр станциясы ретінде жоспарланды. Мақсаты – American Electric Bond and Share (Ebasco) компаниясының еншілес компаниясы Electric Company монополиясын бұзу еді, ол жергілікті су ресурстарын пайдаланбай, жанармаймен жұмыс істейтін станцияларды басқарып, осылайша елдің валюталық резервтерін сарқып жіберіп отырған. Оның зор экономикалық маңызы болғандықтан, құрылысы Арбенз президенттігінен кейін де жалғасты. Зауыт 1968 жылы президент Хулио Сезар Мендес Монтенегро кезінде аяқталды. Ол Эскуинтла облысының Эль-Сальто ауданындағы Агуа-Бланка ауылында орналасқан.

Католиктік кампанияның коммунизмге қарсы ұлттық зыяраты

Колониялық дәуірде Орталық Америкада үлкен билікке ие болған Католик шіркеуі, Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, осы билігінен біртіндеп айырыла бастады. Алғашқыда, бұл Гватемалалық консерваторлардан билікті басып алған либералдардың күресі болды (олардың арасында шіркеудің жоғары лауазымды дін қызметкерлері де болды); консерваторлар мен шіркеу Орталық Америка провинцияларындағы билік мүмкіндіктерінен толығымен айырылды, ал Гватемала олардың соңғы бекінісіне айналды. 1838 жылы либерал президент Мариано Гальвес құлағаннан кейін генерал-лейтенант Рафаэль Каррера пайда болып, елдің консервативті көшбасшысы болды. Ол өз партиясы мен шіркеуді қайтадан билікке жинады, кем дегенде Гватемала провинциясында. Осы жағдайдың салдарынан Орталық Америка Федерациясын құру мүмкін болмады, себебі ол либералды сипатта болды, ал Гватемаланың әскери күші және оның басшысы Каррера өз заманында жеңілмейтін күшке ие болды. Соның нәтижесінде, Каррера 1847 жылдың 21 наурызында Гватемала Республикасын құрды. 1865 жылы Каррера қайтыс болғаннан кейін, Гватемалалық либералдар билікті қайтадан қолға алуға мүмкіндік тапты және 1871 жылы Либерал революциясын жүргізді. Сол кезден бастап Гватемалада Католик шіркеуінің жоғары лауазымды дін қызметкерлеріне қарсы шабуылдар күшейді, зайырлы білім беру, дін бостандығы, бірнеше діни ордендердің қууы және көптеген шіркеу мүліктерінің иемделуі туралы жарлықтар шығарылды. Бұл жағдай барлық либералдық үкіметтер кезеңінде жалғасты, содан кейін 1944 жылғы Қазан революциясына дейін діни ахуал нашарлады: енді шіркеуге жасалған шабуылдар тек экономикалық ғана емес, сонымен қатар діни сипатқа ие болды, өйткені көптеген революционерлер өздерін кез келген дінге қарсы деп жариялай бастады. 1951 жылы архиепископ Мариано Россель-и-Ареллано Гватемаладағы Католик шіркеуінің элиталық мәртебесін қайта қалпына келтірудің маңызды екенін түсінді, сондықтан ол Ұлттық Азаттық қозғалысы арқылы Біріккен Жеміс компаниясының мүдделерімен одақтасып, атеисттер және коммунистер деп атаған революциялық үкіметтерді құлатуға тырысты. Эскипуластың қасиетті орынына (1950) арналғаннан кейін және Арбенс үкіметіне қарсы жалақорлық науқанының аясында ол мүсінші Хулио Урруэла Васкестен Эскипуластың Мәсіхінің көшірмесін жасауды сұрады, ол 1952 жылы қолаға ауыстырылып, келесі жылы коммунизмге қарсы ұлттық қажылықтың символы мен туына айналды. Осы Мәсіх 1954 жылғы маусым айындағы шабуыл кезінде Ұлттық Азаттық қозғалысы күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1954 жылдың 4 сәуірінде Россель Ареллано елдегі коммунизмнің өркендеуін сынаған пасторлық хат шығарды және гватемалалықтарды Құдай мен Отанның ортақ жауына қарсы күресуге шақырды. Бұл пасторлық хат елдің барлық аймақтарына таратылды.

The Catholic Church, who possessed a large share of power in Central America during the Colonial Era, was gradually losing it after the emancipation from Spain. First, it was the struggle of the liberals who overtook power from Guatemalan conservatives (among whom was included the Major Clergy of the Church); conservatives and the Church lost all of their power quota in the provinces of Central America, Guatemala remaining as their last bastion. In 1838, with the fall of the liberal President Mariano Galvez, the figure of Lieutenant General Rafael Carrera arose and became the country's conservative leader. He rallied his party and the Church back to power, at least in the province of Guatemala. With this state of affairs, the Central American Federation could not be carried out because it was liberal in nature and Guatemala's military power and that of its leader Carrera were invincible in his time; so much so, that Carrera eventually founded the Republic of Guatemala on 21 March 1847. After Carrera's death in 1865, Guatemalan Liberals saw their chance to seize power again, and conducted the Liberal Revolution in 1871. Since that time, the attacks on the senior clergy of the Catholic Church raged in Guatemala and secular education, freedom of religion, the expulsion of several religious orders and the expropriation of many church properties were decreed. This situation continued throughout all the liberal governments that followed, until October Revolution in 1944, in which the religious situation worsened: now the attacks towards the Church were not only economic, but also religious, as many revolutionaries began to declare themselves opposed to any kind of religion. By 1951, Archbishop Mariano Rossell y Arellano found that it was urgent to recover the elite position of the Catholic Church in Guatemala, and for that reason he allied himself to the interests of the United Fruit Company through the National Liberation Movement and aimed to overthrow the revolutionary governments, which he branded as atheists and communists. After the consecration of the Shrine of Esquipulas (1950), and as part of a smear campaign launched against the Árbenz government, he requested sculptor Julio Urruela Vásquez to carve a replica of the Christ of Esquipulas, which was transferred to bronze in 1952 and converted the following year in symbol and banner of the national pilgrimage against communism. This Christ was then appointed as Commander in Chief of the forces of the National Liberation Movement during the invasion of June 1954. On 4 April 1954, Rossell Arellano issued a pastoral letter in which he criticized the progress of communism in the country, and made a call to Guatemalans to rise up and fight the common enemy of God and the homeland. This pastoral was distributed throughout the country.

Аграрлық реформа және КҚБК-ның қақтығысы

1953 жылы үкімет Аграрлық реформаны іске асырғанда, латиноамерикандық және үндістерге тиесілі емес, пайдаланылмай жатқан кең аумақты жерлерді оларға беруді мақсат етті, осы арқылы олардың өмір сүруге жететін шаруашылықты дамытуына мүмкіндік берді. Үкімет 900-ші Жарлығына сәйкес, "United Fruit Company" (UFC) компаниясына тиесілі 350 000 учаскенің 250 000-ын иемденді және осы жерді ауыл шаруашылығы мақсатында қайта бөлуді жоспарлады. UFC мыңдаған гектар жайылым мен маңызды орман қорын өз иелігінде қалдырды. Гватемала үкіметі компанияға иемденілген жер үшін 609 572 Q өтемақы ұсынды. Компания жерді иемденуге қарсы бірнеше заңдық аргументтер келтіріп күресті. Олар үкіметтің өзінің заңын дұрыс түсінбегенін айтты. Аграрлық реформа заңы ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамсыз жатқан жерлерді қайта бөлуге бағытталған. Осылайша, жайылымдар, орманды алқаптар мен өңделген жерлер иелерінде қалуы керек еді және иемденушілерге тиіс болмады. Компания өздерінен алынған жердің көп бөлігі өңделген және пайдаланылған екенін, сондықтан үкіметтің оны алуы заңсыз екенін мәлімдеді. Екіншіден, олар ұсынылған өтемақының алынған жердің мөлшері мен құнына қарай жеткіліксіз екенін айтты. Алайда, United Fruit Company компаниясының ауыл шаруашылығындағы жылжымайтын мүлігінің бағасы компанияның салық декларациясында көрсеткен құнына негізделген. 1945 жылы Аревало әкімшілігі 1948 жылға дейін аяқталуға тиіс жаңа бағалау жүргізуді тапсырды. UFC компаниясы бағалауды мерзіміне дейін ұсынған еді, бірақ Аграрлық реформа іске асырылған кезде компания бұрынғы салықтан қашу үшін қолданған құнынан мүліктің құнын өзгертуді қалады деп мәлімдеді. Үкімет 1951 жылы тергеу жүргізді, бірақ жаңа бағалау аяқталған жоқ. UFC 1948 жылғы бағалаутың ескіргенін және оның жер құнының әлдеқайда жоғары екенін айтты. Олар толық өтемақының сомасы Гватемала үкіметі ұсынған сомадан жиырма есе көп, яғни 15 854 849 Q болатынын есептеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті мен елшілігі АҚШ-тың ірі компаниясы болып табылатын UFC-ның ұстанымын белсенді түрде қолдады. Гватемала үкіметі қысымға қарсы күресуге мәжбүр болды. АҚШ Гватемаланың өз саясатын және бизнесін жүргізуге құқығы бар екенін ресми түрде мойындады, бірақ АҚШ өкілдері АҚШ экономикасына көп кіріс әкелетін және үлес қосатын АҚШ компаниясы UFC-ны қорғауға тырысатынын айтты. Арбенс әкімшілігі Гватемаланың өз экономикасын жақсарту үшін Аграрлық реформаның қажет екенін мәлімдеді. Арбенс қажет болған жағдайда ұлттық экономикалық даму саясатын қабылдайтынын айтты. Ол барлық шетелдік инвестициялар Гватемала заңдарына бағынатынын мәлімдеді. Арбенс Аграрлық реформаны ілгерілетуде бекем тұрды және бірнеше жыл ішінде жылдам әрекет етті; ол Гватемала үкіметінің 900-ші Жарлыққа қатысты АҚШ-қа ерекшелік жасауға дайын емес екенін және американдық корпорацияның салық декларацияларында жалған мәлімдеме жасап, жерінің құнын жасанды түрде төмен көрсеткені Гватемаланың кінәсі емес екенін мәлімдеді. Арбенс UFC-дан иемденуді болдырмау үшін келтірілген аргументтерді ескеруге мәжбүр болмағандықтан, оның үкіметі үгіт-насихат арқылы әлсіретілді. АҚШ үшін ұлттық қауіпсіздік те маңызды болды. Олар саяси және экономикалық мүдделерді біріктірді. Гватемалада коммунистік тәжірибелерге жол беруден қорқу сезімі қалалық элита мен орта таппен бөлісті, олар өздерінің жеңілдіктерінен оңай бас тартпады. El Imparcial және La Hora газеттері сияқты жергілікті БАҚ режимнің баспасөз бостандығынан пайдаланып, UFC-ның демеушілігімен коммунизмді және үкіметтің партияны заңды түрде тануын сынады. Оппозициялық саяси партиялар антикоммунистік науқандар ұйымдастырды; мыңдаған адамдар мерзімді митингтерге қатысты және антикоммунистік ұйымдарға мүшелік тұрақты түрде өсті.

In 1953, when the government implemented Agrarian Reform, it intended to redistribute large holdings of unused land to peasants, both Latino and Amerindian, for them to develop for subsistence farming. It expropriated 250,000 of 350,000 blocks held by the United Fruit Company (UFC) and, according to the government's Decree 900, it would redistribute this land for agricultural purposes. UFCO continued to hold thousands of hectares in pasture as well as substantial forest reserves. The Guatemalan government had offered the company a Q 609,572 in compensation for the appropriated land. The company fought the land expropriation, making several legal arguments. It said the government had misinterpreted its own law. The Agrarian Reform Law was directed at redistributing unused land able to be developed for agricultural purposes. Thus land in pasture, specified forest cover and under cultivation was to be left with the owners and untouched by the expropriators. The company argued that most of the land taken from them was cultivated and in use, so it was illegal for the government to take it. Secondly, they argued that the offered compensation was insufficient for the amount and value of the land taken. However, the valuations of United Fruit Company's rural property were based on the values declared by the company in its own tax filings. In 1945, Arevalo's administration ordered new assessments, to be complete by 1948. UFCo had submitted the assessment by the due date; but, when the Agrarian Reform was implemented, the company declared that they wanted the value of its property changed from the values the company had previously used to dodge taxes. The government had investigated in 1951, but a new assessment was never completed. UFCo said that the 1948 assessment was outdated, and claimed its land value was much greater. They had estimated just compensation would be as high as Q 15,854,849, nearly twenty times more than what the Guatemalan government had offered. The U. S. State Department and the embassy actively began to support the position of UFCo, which was a major US company. The Guatemalan government had to fight the pressure. The US officially acknowledged that Guatemala had the right to conduct their own politics and business, but U. S. representatives said they were trying to protect UFCo, a US company that generated much revenue and contributed to the US economy. Arbenz's administration said that Guatemala needed Agrarian Reform to improve its own economy. Arbenz said he would adopt policies for a nationalist economic development if necessary. He argued that all foreign investment would be subject to Guatemalan laws. Arbenz was firm in promoting the Agrarian Reform and within a couple of years had acted quickly; he claimed that Guatemalan government was not prepared to make an exception for the U. S. concerning Decree 900 and that it was not Guatemalan's fault that the American corporation had lied in its tax forms and declared an artificially low value on their land. Because Arbenz could not be pressured to take into consideration the arguments made to prevent expropriation from UFCo, his government was undermined with propaganda. For U. S. the national security was also highly important. They had combined both political and economic interests. The fear of allowing communist practices in Guatemala was shared by the urban elite and middle classes, who would not relinquish their privileges that easily. The local media such as newspapers El Imparcial and La Hora took advantage of the freedom of press of the regime, and with the sponsorship of UFCo were critical of communism and of the government's legal recognition of the party. The opposing political parties organized anticommunism campaigns; thousands of people appeared at the periodic rallies, and the membership in anticommunist organizations had grown steadily.

Джон Пьюрифой Гватемалаға келді

1950 және 1955 жылдар аралығында, АҚШ-та генерал Эйзенхауэр басқарған үкімет кезінде коммунистерге қарсы «аң ауру» жүргізілді: Маккартизм. Бұл, негізсіз айыптаулар, тергеулер, жұмыстан шығару, паспорттан бас тарту және тіпті түрмеге қамау арқылы әділ адамдарды күдікпен қуғындаумен сипатталды. АҚШ-тағы әлеуметтік бақылау мен репрессияның осы механизмдері тоталитарлық және фашистік тәсілдермен қауіпті жақындыққа ие болды. Маккартизмнің негізгі тұлғаларының бірі Джон Пьюрифой болды, ол Гватемалаға АҚШ-тың елшісі болып жіберілді, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Американың ықпал аймағындағы бұл елдің үкіметінде ашық түрде коммунистік элементтер болған еді. Ол Грекиядан келді, онда ол коммунизмге қарсы қызметін атқарған және 1953 жылдың қараша айында елші болып тағайындалды, сол кезде Карлос Кастильо Армас өзінің шағын революциялық армиясын құрып жатқан еді. Ұзақ кездесуден кейін Пьюрифой президент Арбенске АҚШ-тың оның үкіметіндегі коммунистік элементтерден алаңдап отырғанын жеткізді, содан кейін Мемлекеттік департаментке Гватемала басшысы коммунист емес екенін, бірақ одан кейін коммунистік басшы келеді деп хабарлады; сондай-ақ, 1954 жылдың қаңтарында Time журналына: «Америкалық қоғамдық пікір Гватемаланың халықаралық коммунизм орбитасына түсуіне жол бермеу үшін бізді шаралар қабылдауға мәжбүр етуі мүмкін» деді.

PBS операциясының табысы

Коммунистік партия 1951 жылы Жакобо Арбенс билікке келгенге дейін Гватемаладағы коммунистік қозғалыстың орталығы болған жоқ. 1951 жылға дейін коммунизм 1944-1953 жылдар аралығында қалалық жұмысшылар арасында шағын оқу топтары түрінде өмір сүрді және оларға зор әсер етті. Гватемаладағы шағын көлеміне қарамастан, көптеген жетекшілер өз нанымдары туралы ашық айтты (мысалы, наразылық акцияларында және, ең бастысы, жазбаларында). 1949 жылы Конгресте Коммунистік партияның 40-тан аз мүшесі болды, бірақ 1953 жылы бұл көрсеткіш 4 мыңға жуық адамға жетті. Арбенс 1951 жылы билікке келгенге дейін коммунистік қозғалыс көптеген іс-шараларын «бұқаралық ұйым» деп аталатын арқылы жүзеге асыруды қалаған. Арбенстің жетістігіне байланысты Гватемала Коммунистік партиясы өз қызметін жаңа деңгейге көтерді. 1951 жылы Жакобо Арбенс билікке келгеннен кейін, ол саяси еркіндікті кеңейтіп, Гватемаладағы коммунистерге саясатқа қатысуға мүмкіндік берді. Арбенстің бұл қадамы Убико режиміне қарсы болған көптеген адамдардың өзін коммунист деп тануына себеп болды. 1952 жылы Арбенс жер реформасын қолдады, ірі жер иелерінен пайдаланылмаған ауыл шаруашылығы жерлерін алып, оларды ауылдық жұмысшылар мен фермерлерге берді. Бұл жерлер «Юнайтед Фрут Компани» компаниясынан өтемақы төленіп алынуға тиіс еді, бірақ UFC өтемақының жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Арбенс Коммунистік партияға ұйымдасуға және өзінің кеңесшісі сияқты солшыл жетекшілерді қосуға рұқсат берді. Гватемаладағы төңкеріске қарсы «Юнайтед Фрут Компани» жүргізген үгіт-насихат АҚШ үкіметін Гватемаладағы коммунизмге қарсы күресуге итермеледі. АҚШ Гватемаладағы коммунизмнің кең таралғанын дәлелдеу үшін ұсақ-түйектерге назар аударды. Сол кездегі АҚШ Эйзенхауэр әкімшілігі Арбенс үкіметіне наразылық білдірді және оны коммунизмге тым жақын деп санайтын. Арбенстің әйелінің коммунист екені және Гватемаладағы Коммунистік партияның мүшесі болғаны туралы хабарлар тарады. АҚШ Гватемаланың Кеңес Одағымен қарым-қатынасы туралы нақты мәліметтер жинай алмаса да, американдықтар Гватемалада коммунизмнің бар екеніне сенгісі келді. Арбенс жер реформасын жүргізу кезінде Гватемаланың жеміс өндірісі мен өнеркәсібінің басым бөлігін бақылаған «Юнайтед Фрут Компани» Эйзенхауэр әкімшілігінен Арбенсті қызметтен шеттетуге лобби жасады. Бірақ одан да маңыздысы, АҚШ-тың батыс жарты шардың солтүстік бөлігінде «советтік плацдарм» ашылуы мүмкін деген алаңдаушылығы болды. Арбенстің Коммунистік партияны заңдастыруы және сол кездегі Чехословакиядан қару импорттауы, сондай-ақ басқа да оқиғалар Ақ үй мен ЦРУ-дың Арбенсті күштеп шеттетуге тырысуына себеп болды, бірақ оның өкілеттігі екі жылдан кейін табиғи түрде аяқталуға тиіс еді. Бұл 1954 жылы ЦРУ ұйымдастырған төңкеріске, «PBSuccess» операциясына әкелді, нәтижесінде Арбенс құлатылып, полковник Карлос Кастильо Армаспен жер аударылды. Гватемалалықтардың көпшілігі 1944 жылғы көтерілістің бастапқы идеалдарына адал болғанымен, жеке сектордың кейбір жетекшілері мен әскерилер Арбенстің коммунистік қауіп төндіретініне сенді және оны құлатуды қолдады, соның нәтижесінде Арэвало бастаған орташа реформалар жалғасады деп үміттенді. Гватемалалық эмигранттардың көптеген топтары ЦРУ-мен қаруланды және оқытылды, полковник Карлос Кастильо Армас басшылығымен 1954 жылдың 18 маусымында Гватемалаға басып кірді. Американдықтар бұл төңкерісті Арбенске қарсы коммунизмге қарсы төңкеріс деп атады. Төңкеріске ЦРУ радио хабарлары қолдау көрсетті, сондықтан Гватемала армиясы төңкеріске қарсы тұрудан бас тартты, Арбенс отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1954 жылы Арбенс үкіметінің орнына әскери үкімет құрылып, заң шығарушы орган таратылды және коммунистік жетекшілер тұтқындалды, Кастильо Армас президент болды. ЦРУ төңкерісінен кейін жүздеген гватемалалықтар тұтқындалды және өлтірілді. Ұлттық қауіпсіздік мұрағатынан алынған құжаттар ЦРУ-дың жаңа әскери үкімет жауларының қазасын жоспарлауға қатысқанын көрсетті, егер төңкеріс сәтті аяқталған жағдайда.

The Communist Party was never the center of the communist movement in Guatemala until Jacobo Árbenz came to power in 1951. Prior to 1951, communism lived within the urban labor forces in small study groups during 1944 to 1953 which it had a tremendous influence on these urban labor forces. Despite its small size within Guatemala, many leaders were extremely vocal about their beliefs (for instance, in their protests and, more importantly, their literature). In 1949, in Congress, the Communist Party only had less than forty members, however, by 1953 it went up to nearly four thousand. Before Arbenz come to power in 1951, the communist movement preferred to carry out many of their activities through the so called mass organization. In addition to Arbenz success, Guatemalan Communist Party moved forward its activities into public. After Jacobo Arbenz came to power in 1951, he extended political freedom, allowing communists in Guatemala to participate in politics. This move by Arbenz let many opponents in Ubico's regime to recognize themselves as communists. By 1952, Arbenz supported a land reform, and took unused agricultural land, about , from owners who had large properties, and made it available to rural workers and farmers. These lands were to be taken from the United Fruit Company with compensation; however, the UFC believed the compensation was not enough. Meantime, Arbenz allowed the Communist Party to organize and include leaders notably his adviser who were leftist. The propaganda effort that was led by United Fruit Company against the revolution in Guatemala persuaded the U. S. government to fight against communism in Guatemala. The United States clutched on small details to prove the existence of widespread communism in Guatemala. The Eisenhower administration at the time in the U. S. were not happy about the Arbenz government, they considered Arbenz to be too close to communism; there have been reports that Arbenz's wife was a communist and part of the Communist Party in Guatemala. Even though it was impossible for the U. S. to gather evidence and information about Guatemala's relations to the Soviet Union, Americans wanted to believe that communism existed in Guatemala. As Arbenz proceeded with land reform, the United Fruit Company, which had a practical monopoly on Guatemalan fruit production and some industry, lobbied the Eisenhower administration to remove Arbenz. Of still greater importance, though, was the widespread American concern about the possibility of a so called "Soviet beachhead" opening up in the western hemisphere. Arbenz's sudden legalization of the Communist party and importing of arms from then Soviet satellite state of Czechoslovakia, among other events, convinced major policy makers in the White House and CIA to try for Arbenz's forced removal, although his term was to end naturally in two years. This led to a CIA orchestrated coup in 1954, known as Operation PBSuccess, which saw Arbenz toppled and forced into exile by Colonel Carlos Castillo Armas. Despite most Guatemalans' attachment to the original ideals of the 1944 uprising, some private sector leaders and the military began to believe that Arbenz represented a communist threat and supported his overthrow, hoping that a successor government would continue the more moderate reforms started by Arevalo. Many groups of Guatemalan exiles were armed and trained by the CIA, and commanded by Colonel Carlos Castillo Armas they invaded Guatemala on 18 June 1954. The Americans called it an anti communist coup against Arbenz. The coup was supported by CIA radio broadcasts and so the Guatemalan army refused to resist the coup, Arbenz was forced to resign. In 1954, a military government replaced Arbenz' government and disbanded the legislature and they arrested communist leaders, Castillo Armas became president. After the CIA coup, hundreds of Guatemalans were rounded up and killed. Documents obtained by the National Security Archive revealed that the CIA was involved in planning assassinations of enemies of the new military government, should the coup be successful.

Азамат соғысы (1960-1996)

Үкімет, оңшыл жарымәскери ұйымдар және солшыл көтерілісшілер Гватемала азамат соғысына (1960–1996) қатысты. Мұның себебіне әртүрлі факторлар ықпал етті: жергілікті халықтың әлеуметтік және экономикалық теңсіздікке ұшырауы, нәсілдік кемсітушілік, 1954 жылғы төңкеріс реформаларды кері қайтарды, әскерилердің нашар азаматтық бақылауда болуы, АҚШ-тың үкіметке қолдауы және Кубаның көтерілісшілерге қолдауы. Соғыстан кейін құрылған Тарихи түсіндіру комиссиясы (көбінесе «Ақиқат комиссиясы» деп аталады) 200 000-нан астам адам қаза тапқанын бағалады, олардың көп бөлігі – жергілікті азаматтар. Комиссияға хабарланған адам құқықтарының бұзылуының 93%-ы әскери күштерге немесе үкімет тарапынан қолдау көрсетілген күштерге байланысты болды. Комиссия сондай-ақ бірнеше жағдайда үкімет геноцид жасағанына жауапты екенін анықтады. 1958 жылы полковник Кастильо Армастың қазасынан кейін билікке келген генерал Идигорас Фуэнтестің күшейе берген автократиялық билігіне қарсылық ретінде 1960 жылы кішігірім әскери офицерлер тобы көтеріліс жасады. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, олардың бір бөлігі жасырынып, Кубамен жақын байланыс орнатты. Осы топ 36 жыл бойы үкіметке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырған күштердің ядросы болды. 1966 жылы солшыл көзқарасты бұрынғы заң профессоры Хулио Сезар Мендес Монтенегро Гватемала президенті болды. Дегенмен, елдің саяси жағдайы әлі де әскерилердің пайдасына болды.

Кедейлер партизандық әскері

1972 жылы 19 қаңтарда Гватемаланың жаңа партизандық қозғалысының мүшелері Мексикадан Икскан аймағына кіріп, көптеген шаруалар оларды қабылдады; 1973 жылы Коцаль муниципалитетіне барлау сапарынан кейін көтерілісшілер тобы Шахул муниципалитетіндегі Xolchiché тауларында жер асты лагерін құруға шешім қабылдады. 1974 жылы көтерілісші партизандар тобы алғашқы конференциясын өткізіп, алдағы айларға арналған әрекет ету стратегиясын анықтады және өзін Кедейлер партизандық армиясы (Ejército Guerrillero de los Pobres – EGP) деп атады. 1975 жылы ұйым Небай және Чахулдың солтүстік муниципалитеттеріндегі таулы аймаққа тарады. Стратегиясының бір бөлігі ретінде EGP танымал болатын және мемлекеттік сот және әкімшілік органдарының тиімсіздігі мен нәтижесіздігіне қарсы «әлеуметтік әділеттілікті» бейнелейтін іс-қимылдар жасауға келісті. Олар сондай-ақ осы іс-қимылдар арқылы аймақтың жергілікті ауыл тұрғындарының көтерілісшілермен сәйкес келіп, олардың қатарына қосылуға ынталандырылатынын көрді. Бұл жоспардың бір бөлігі ретінде «атқыштарлық» деп аталатын шаралар келісілді. «Атқыштарлыққа» ұшырауы тиіс адамдарды анықтау үшін EGP жұртшылықтан түскен шағымдарды қарады. Мысалы, олар екі адамды таңдады: Икскандағы әскери комиссар болған Гильермо Монсон және Икскан аймағындағы ең ірі жер иесі Хосе Луис Аренас, ол көрші елді мекендермен жер дауында болғандығы және жұмысшыларын зәбірлегендігі үшін EGP-ге шағым түсірген. 1975 жылдың 7 маусымында Хосе Луис Аренас «Ла Перла» шаруашылығында жалақы төлеу үшін келген кезде белгісіз біреулер тарапынан өлтірілді. Оның кеңсесінің алдында шамамен екі жүзден үш жүзге дейін адам төлем алуға жиналған және олардың арасында төрт EGP мүшесі шаруалардың арасында жасырынып жүрді. Кейін партизандар шаруашылықтың байланыс радиосын жойып, Аренасты атқылады. Хосе Луис Аренасты өлтіргеннен кейін партизандар фермерлерге иксиль тілінде сөйлеп, олардың Кедейлер партизандық армиясының мүшелері екенін және «Иксканның жолбарысын» өлтіргенін мәлімдеді. Олар жарақат алғандарға көмек көрсету үшін мал дайындауды сұрады және оларды медициналық көмек алу үшін Чахулға жеткізді. Содан кейін шабуылдаушылар Чахулға қарай қашып кетті. Хосе Луис Аренастың сол кезде Сан-Луис Иксканда болған ұлы жақын маңдағы тауға тығылып, бас қалаға ұшақ келгенше күтті, осылайша ол бұл жағдайды Қорғаныс министріне дереу хабарлайды. Қорғаныс министрі: «Сіз қателесесіз, бұл аймақта ешқандай партизан жоқ», - деп жауап берді.

On 19 January 1972, members of a new Guatemalan guerrilla movement entered Ixcán, from Mexico, and were accepted by many farmers; in 1973, after an exploratory foray into the municipal seat of Cotzal, the insurgent group decided to set up camp underground in the mountains of Xolchiché, municipality of Chajul. In 1974, the insurgent guerrilla group held its first conference, where it defined its strategy of action for the coming months and called itself Guerrilla Army of the Poor ( Ejército Guerrillero de los Pobres EGP ). In 1975, the organization had spread around the area of the mountains of northern municipalities of Nebaj and Chajul. As part of its strategy EGP agreed to perform acts that notoriety was obtained and through which also symbolize the establishment of a "social justice" against the inefficiency and ineffectiveness of the judicial and administrative organs of the State. They saw also that with these actions the indigenous rural population of the region is identified with the insurgency, thus motivating joining their ranks. As part of this plan was agreed to so called "executions". To determine who would be these people subject to "execution", the EGP attended complaints received from the public. For example, they selected two victims: Guillermo Monzón, who was a military Commissioner in Ixcán and José Luis Arenas, the largest landowner in the area of Ixcán, and who had been reported to the EGP for allegedly having land conflicts with neighboring settlements and abusing their workers. On Saturday, 7 June 1975, José Luis Arenas was killed by unknowns when he was in the premises of his farm "La Perla" to pay wage workers. In front of his office there were approximately two to three hundred people to receive their payment and four members of EGP mixed among farmers. Subsequently, the guerrilla members destroyed the communication radio of the farm and executed Arenas. After having murdered José Luis Arenas, guerrilla members spoke in Ixil language to the farmers, informing them that they were members of the Guerrilla Army of the Poor and had killed the "Tiger Ixcán". They requested to prepare beasts to help the injured and were transported to Chajul to receive medical care. Then the attackers fled towards Chajul. José Luis Arenas' son, who was in San Luis Ixcán at the time, seek refuge in a nearby mountain, waiting for a plane to arrive to take him to the capital, in order to immediately report the matter to the Minister of Defense. The defense minister replied, "You are mistaken, there are no guerrillas in the area".

Панзос қазағы

Солтүстік Трансверсальдық жолақта орналасқан Полочик өзенінің аңғары к'екчи және П'окомчи халықтарымен ежелгі заманнан бері қоныстандырылған. XIX ғасырдың екінші жартысында президент Юсто Руфино Барриос аймақтағы жерді неміс фермерлеріне бөлуді бастады. Германиядан келген қоныс аударушылар 19 ғасырдың ортасында келіп, жер сатып алып, Альта-Верапаз және Кетцальтенангода кофе плантацияларын өсірді. 170-ші декрет (немесе санақ төлемінің декреті) немістердің пайдасына үнді жерлерін иемденуді жеңілдетті, себебі ол ортақ жерлерді аукционға салуды ынталандырды. Сол кезден бастап негізгі экономикалық қызмет экспортқа бағытталды, әсіресе кофе, банан және кардамон. Өзін-өзі қамтамасыз етуге арналған ортақ меншік жеке меншікке айналды, нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіру және жаппай сатуға көшті. Сондықтан Гватемаланың өндіріс жүйесінің негізгі ерекшелігі сол кезден бері азаттықтардың қолында меншікті шоғырландыру және "фермерлік қызметкерлердің" еңбектерін пайдалануға негізделген "фермерлік тәуелділік" түрі болды. 1951 жылы жеке меншіктен бос жатқан жерлерді иемдену туралы аграрлық реформа заңы қабылданды, бірақ 1954 жылы АҚШ қолдауымен болған Ұлттық Азаттық қозғалысының төңкерісінен кейін иемденген жерлердің көп бөлігі бұрынғы жер иелеріне қайтарылды. Флавио Монсон қала әкімі болып тағайындалды және келесі жиырма жылда ол аймақтағы ең ірі жер иелерінің біріне айналды. 1964 жылы Полочик өзенінің жағасында ондаған жылдар бойы қоныстанған бірнеше қауым 1962 жылы қазанда құрылған INTA мекемесіне жер иелігі құқықтарын талап етті, бірақ жер Монсонға берілді. Панзос ауылындағы майя шаруасы кейінірек Монсонның "жер туралы INTA-мен келіссөздер жүргізу үшін ақсақалдардың қолтаңбаларын алғанын" айтты. Ол қайтып келгенде, халықты жинап, INTA қателігінен жер оның атына тигенін мәлімдеді. 1970 жылдары Панзос фермерлері INTA жер иелігін реттеуді талап етуді жалғастырды, сонымен қатар FASGUA (Гватемаланың автономды кәсіподақ федерациясы) ұйымынан заңдық кеңес алды, ол шаруалардың талаптарын заңдық процедуралар арқылы қолдады. Алайда, ешбір шаруа жер иелігіне ие бола алмады. Кейбіреулері уәде алды, ал басқалары уақытша меншік құқығына ие болды, ал кейбіреулері тек егуге рұқсат алды. Шаруалар фермерлер, әскерилер және жергілікті билік өкілдері тарапынан Izabal Mining Operations Company (EXMIBAL) және Transmetales компанияларының экономикалық мүдделері үшін жерлерінен қуылды. Сол кезде шаруалар үшін тағы бір қауіп - кен өндіру жобалары мен мұнайды барлау: Exxon, Shenandoah, Hispanoil және Getty Oil компаниялары барлау келісімшарттарына ие болды; сонымен қатар сол дәуірдегі екі ірі жобаның аумақтық кеңеюі қажет болды: Солтүстік Трансверсальдық жолақ және Чиксой гидроэлектр станциясы. 1978 жылы әскери патруль Панзос округінің орталығынан бірнеше шақырым жерде "Квинич" деп аталатын жерге орналасты. Бұл кезде шаруалардың ұйымдасу қабілеті жерлеріне құқықтарды талап ететін комитеттер арқылы артты, бұл құбылыс жер иелері секторын алаңдатты. Бұл иелердің кейбірі, соның ішінде Монсон: "Ауылдар мен елді мекендерде тұратын бірнеше шаруалар жеке меншікке қол жеткізу үшін қалалық елді мекендерді өртеп жібергісі келеді" деп мәлімдеді және Альта-Верапаз губернаторынан қорғаныс сұрады. 1978 жылы 29 мамырда Cahaboncito, Semococh, Rubetzul, Canguachá, Sepacay ауылдары, finca Moyagua және La Soledad маңындағы шаруалар Plaza de Panzós алаңында жерді талап етуді талап ету үшін және жер иелерінің және азаматтық және әскери биліктің қасақана әрекеттерінен туындаған наразылығын білдіру үшін қоғамдық демонстрация өткізуге шешім қабылдады. Жүздеген ерлер, әйелдер, балалар өздерінің құрал-саймандарын, балталарын және таяқтарын алып, Панзос муниципалитетінің алаңына жиналды. Демонстрацияға қатысқандардың бірі: "Мақсаты ешкіммен ұрыспау болды, тек жердің мәртебесін анықтау қажет болды. Әр түрлі жерден адамдар келді және олар қару-жарақтарымен келді". Атыс қалай басталғаны туралы әртүрлі нұсқалар бар: кейбіреулер "Мама Макин" - маңызды шаруа көшбасшысы - өз жолына түскен сарбазды итеріп жіберген кезде басталды дейді; басқалары адамдар муниципалитетке кіруге тырысып, шабуыл жасағанда басталды деп айтады, бұл сарбаздар тарапынан агрессия ретінде түсіндірілді. Сол кездегі қала әкімі Уолтер Овердик "ортадағы топтағы адамдар алдыңғыларды итеріп жіберді" деді. Бір куәгердің айтуынша, бір наразылықшы сарбаздың қаруын тартып алды, бірақ оны қолданбады, ал бірнеше адам әскери дауыстың: "Бір, екі, үш! Атыңыз!". Шындығында, әскер басшысы жиналғандарға оқ атуға бұйрық берді. Шамамен бес минутқа созылған оқтар әскерилердің ресми қаруларымен және алаңның жағасында орналасқан үш пулеметтен оқталды. 36 Шаруалар балталарымен бірнеше сарбаздарды жаралады. Ешбір сарбаз оқтан жараланбады. Алаң қанға боялды. Дер кезінде әскер басты жолдарды жапты, сонымен қатар "үндістер қорқынышқа ұшырады". Әскери тікұшақ қала үстінен ұшып өтіп, жараланған сарбаздарды алып кетті.

Also located in the Northern Transversal Strip, the valley of the Polochic River was inhabited since ancient times by k'ekchí and P'okomchi people. In the second half of the nineteenth century, President Justo Rufino Barrios began the allocation of land in the area to German farmers. Settlers from Germany arrived in the mid 19th century, acquired land and grew coffee plantations in Alta Verapaz and Quetzaltenango. Decree 170 (or decree of Census Redemption Decree) facilitated the expropriation of Indian land in favor of the Germans, because it promoted the auction of communal lands. Since that time, the main economic activity was export oriented, especially coffee, bananas and cardamom. The communal property, dedicated to subsistence farming, became private property led to the cultivation and mass marketing of agricultural products. Therefore, the fundamental characteristic of the Guatemalan production system has since that time been the accumulation of property in few hands, and a sort of "farm servitude" based on the exploitation of "farmer settlers". In 1951, the agrarian reform law that expropriated idle land from private hands was enacted, but in 1954, with the National Liberation Movement coup supported by the United States, most of the land that had been expropriated, was awarded back to its former landowners. Flavio Monzón was appointed mayor and in the next twenty years he became one of the largest landowners in the area. In 1964, several communities settled for decades on the shore of Polochic River claimed property titles to INTA which was created in October 1962, but the land was awarded to Monzón. A Mayan peasant from Panzós later said that Monzón "got the signatures of the elders before he went before INTA to talk about the land. When he returned, gathered the people and said that, by an INTA mistake, the land had gone to his name." Throughout the 1970s, Panzós farmers continued to claim INTA regularization of land ownership receiving legal advice from the FASGUA (Autonomous Trade Union Federation of Guatemala), an organization that supported the peasants' demands through legal procedures. However, no peasant received a property title, ever. Some obtained promises while other had provisional property titles, and there were also some that only had received permission to plant. The peasants began to suffer evictions from their land by farmers, the military and local authorities in favor of the economic interests of Izabal Mining Operations Company (EXMIBAL) and Transmetales. Another threat at that time for peasant proprietors were mining projects and exploration of oil: Exxon, Shenandoah, Hispanoil and Getty Oil all had exploration contracts; besides there was the need for territorial expansion of two mega projects of that era: Northern Transversal Strip and Chixoy Hydroelectric Plant. In 1978, a military patrol was stationed a few kilometers from the county seat of Panzós, in a place known as "Quinich". At this time organizational capacity of peasant had increased through committees who claimed titles to their land, a phenomenon that worried the landlord sector. Some of these owners, among them Monzón, stated: "Several peasants living in the villages and settlements want to burn urban populations to gain access to private property", and requested protection from Alta Verapaz governor. On 29 May 1978, peasants from Cahaboncito, Semococh, Rubetzul, Canguachá, Sepacay villages, finca Moyagua and neighborhood La Soledad, decided to hold a public demonstration in the Plaza de Panzós to insist on the claim of land and to express their discontent caused by the arbitrary actions of the landowners and the civil and military authorities. Hundreds of men, women, indigenous children went to the square of the municipal seat of Panzós, carrying their tools, machetes and sticks. One of the people who participated in the demonstration states: "The idea was not to fight with anyone, what was required was the clarification of the status of the land. People came from various places and they had guns." There are different versions on how the shooting began: some say it began when "Mama Maquín" –an important peasant leader – pushed a soldier who was in her way; others argue that it started because people kept pushing trying to get into the municipality, which was interpreted by the soldiers as an aggression. The mayor at the time, Walter Overdick, said that "people of the middle of the group pushed those who in front". A witness says one protester grabbed the gun from a soldier but did not use it and several people argue that a military voice yelled: "One, two, three! Fire!". In fact, the lieutenant who led the troops gave orders to open fire on the crowd. The shots that rang for about five minutes, were made by regulation firearms carried by the military as well as the three machine guns located on the banks of the square. 36 Several peasants with machetes wounded several soldiers. No soldier was wounded by gunfire. The square was covered with blood. Immediately, the army closed the main access roads, despite that "indigenous felt terrified". An army helicopter flew over the town before picking up wounded soldiers.

Лаугеруд пен Лукас Гарсия режимдерінің арасындағы ауысу

Гватемаланың әскери және экономикалық элитасындағы жоғары лауазымына, сондай-ақ Гватемаланың үнді тілдерінің бірі – к’екчи тілін мінсіз білгеніне байланысты Лукас Гарсия 1978 жылғы сайлауға лайықты үміткер болды; оның беделін арттыру үшін солшыл дәрігер Франсиско Виллагран Крамермен бірге кандидаттыққа түсті. Виллагран Крамер 1944 жылғы төңкеріске қатысқан, демократиялық жолын көрсеткен адам болды, ол Гватемаланың ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қаржы палаталарының негізгі кеңесшісі болғандықтан, трансұлттық корпорациялар мен элиталардың мүдделерімен байланысты болды. Демократиялық сыртқы көрініске қарамастан, сайлауда жеңіске жету оңай болған жоқ және Лукас Гарсияны мәжбүрлеп тағайындауға тура келді, бұл 1974 жылғы сайлауда генерал Лаугерудтің тағайындалуы кезінде болған алдауды еске түсіріп, сайлау жүйесіне одан әрі күмән тудырды. 1976 жылы Сан-Карлос университетінде «ФРЕНТЕ» атты студенттік ұйым құрылды, ол сол жылы сайлауға шыққан барлық студенттік лауазымдарды толығымен иеленді. «ФРЕНТЕ» жетекшілері негізінен Патриоттық жұмысшы жастарының мүшелері болды, ол Гватемала Еңбек партиясының (Partido Guatemalteco del Trabajo – PGT) жастар бөлімі, 1954 жылы тыйым салынғаннан бері көлеңкеде жұмыс істеп келе жатқан Гватемалалық коммунистік партия. Гватемаладағы басқа марксистік ұйымдардан өзгеше, PGT жетекшілері сайлау арқылы билікке келу үшін халық қозғалысына сенді. «ФРЕНТЕ» студенттік бірлестіктердегі өкілеттіктерін пайдаланып, 1978 жылғы университет сайлауы үшін саяси науқанды бастады, солшыл факультет мүшелерімен одақтасып, «Университет алғы шебі» тобын құрды. Одақ тиімді болды, нәтижесінде Оливерио Кастаньеда де Леон Студенттік кеңестің төрағасы, ал Сауль Осорио Пас – университеттің президенті болып сайланды; сонымен қатар олардың PGT байланыстары арқылы университет қызметкерлерінің кәсіподағымен (STUSC) байланыстары болды. Осорио Пас студенттік қозғалысқа қолдау көрсетті және студенттермен қақтығысқа түспей, түрлі өкілдіктер бірігіп, жоғары әлеуметтік мақсаттарды көздейтін жоғары оқу орнын құрды. 1978 жылы Сан-Карлос университеті Гватемаладағы саяси салмағы зор секторлардың біріне айналды; сол жылы студенттік қозғалыс, профессорлық-оқытушылар құрамы және Университет басқармасы Consejo Superior Universitario үкіметке қарсы бірігіп, ең мұқтаж топтарға қолдау көрсетуді жақтады. Университеттің кеңейтілуі үшін Студенттік кеңес (AEU) Гватемала қаласының орталығындағы «Студент үйін» жаңартып, саяси тұрғыдан сауатты ауылдық тұрғындар мен шаруалардың отбасыларын қабылдап, қолдады. Олар сонымен қатар бейресми саудадағы жұмысшылардың ұйымдарын құрды. Президенттік лауазымға келгеннен кейін Сауль Осорио «Siete Días en la USAC» апталық газетін құрды, ол университеттің қызметі туралы хабарлағаннан өзге, адам құқықтарының бұзылуын, әсіресе халық қозғалысына қарсы репрессияны айыптады. Сондай-ақ, Никарагуа мен Сальвадордағы революциялық қозғалыстардағы жағдай туралы мәліметтер берді. Бірнеше ай бойы мемлекеттік университет мемлекетке қарсы күреске дайындалып, біріңғай және прогрессивті институт болды. Енді «ФРЕНТЕ» солшыл радикалдарға, 1978 жылғы 1 мамыр Еңбек күніне арналған шеру кезінде пайда болған «Робин Гарсия» Студенттік революциялық майданына (FERG) қарсы тұруға тиіс болды. FERG Сан-Карлос университетінің және мемлекеттік орта білім беру мекемелерінің түрлі колледждеріндегі студенттік ұйымдарды үйлестірді. Бұл құқықтық топтар арасындағы үйлестіру 1972 жылы пайда болған кедейлер партизандық армиясынан (EGP) келді, оның штаб-пәтері солтүстік Кише департаментінің мұнайға бай аймағында, яғни Иксан, Небай және Чажуль Иксиль үшбұрышында, Франья Трансверсаль дель Нортеде орналасқан. Қарулы топ болмағанымен, FERG үкімет күштеріне қарсылық білдіріп, жаппай зорлық-зомбылық пен жарымәскери қызметке айналуы мүмкін шараларды қолдады. Оның мүшелері институционалдық негізде жұмыс істеуге қызығушылық танытпады және қоғамдық демонстрациялар мен іс-шараларға рұқсат сұрамады. 1978 жылғы 7 наурызда Лукас Гарсия президент болып сайланды; көп ұзамай, 1978 жылғы 29 мамырда генерал Лаугеруд Гарсия үкіметінің соңғы күндері Панзос, Альта-Верапас қаласының орталық алаңында Закапа әскери аймағының мүшелері бейбіт шаруалар демонстрациясына шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтірді. Қайтыс болғандар, жылдар бойы иеленген мемлекеттік жерлерді заңдастыруды талап етіп жиналған жергілікті шаруалар еді. Олардың күресі оларды аймақтың минералдық байлықтарын, әсіресе мұнай қорын Basic Resources International және Shenandoah Oil компаниялары, ал никельді EXMIBAL компаниясы пайдалануға ниеттенген инвесторлармен тікелей қақтығысқа түсірді. Панзос қырғыны университетте құрбандардың көп санына байланысты қыжырлы жағдай тудырды және шетелдік компаниялардың табиғи ресурстарды пайдалануына байланысты даулар туды. 1978 жылы, мысалы, Осорио Пас және басқа университет профессорлары елді кесіп өтетін мұнай барлауды жеңілдету үшін салынбақ интер-океандық құбыр салуға қарсы айқын қарсылығы үшін өлім жазасынан қорқытылды. 8 маусымда AEU Гватемала қаласының орталығында Панзостың қырғынын айыптаған және Лаугеруд Гарсия режимін бұрынғыдан да күштірек айыптаған үлкен митингі ұйымдастырды.

Due to his seniority in both the military and economic elites in Guatemala, as well as the fact that he spoke perfectly the q'ekchi, one of the Guatemalan indigenous languages, Lucas García the ideal official candidate for the 1978 elections; and to further enhance his image, he was paired with the leftist doctor Francisco Villagrán Kramer as running mate. Villagrán Kramer was a man of recognized democratic trajectory, having participated in the Revolution of 1944, and was linked to the interests of transnational corporations and elites, as he was one of the main advisers of agricultural, industrial and financial chambers of Guatemala. Despite the democratic façade, the electoral victory was not easy and the establishment had to impose Lucas García, causing further discredit the electoral system – which had already suffered a fraud when General Laugerud was imposed in the 1974 elections. In 1976, student group called "FRENTE" emerged in the University of San Carlos, which completely swept all student body positions that were up for election that year. FRENTE leaders were mostly members of the Patriotic Workers' Youth, the youth wing of the Guatemalan Labor Party ( Partido Guatemalteco del Trabajo PGT), the Guatemalan communist party who had worked in the shadows since it was illegalized in 1954. Unlike other Marxist organizations in Guatemala at the time, PGT leaders trusted the mass movement to gain power through elections. FRENTE used its power within the student associations to launch a political campaign for the 1978 university general elections, allied with leftist Faculty members grouped in "University Vanguard". The alliance was effective and Oliverio Castañeda de León was elected as President of the Student Body and Saúl Osorio Paz as President of the university; plus they had ties with the university workers union (STUSC) thru their PGT connections. Osorio Paz gave space and support to the student movement and instead of having a conflicted relationship with students, different representations combined to build a higher education institution of higher social projection. In 1978, the University of San Carlos became one of the sectors with more political weight in Guatemala; that year the student movement, faculty and University Governing Board Consejo Superior Universitario united against the government and were in favor of opening spaces for the neediest sectors. In order to expand its university extension, the Student Body (AEU) rehabilitated the "Student House" in downtown Guatemala City; there, they welcomed and supported families of villagers and peasant already sensitized politically. They also organized groups of workers in the informal trade. At the beginning of his tenure as president, Saúl Osorio founded the weekly Siete Días en la USAC, which besides reporting on the activities of the university, constantly denounced the violation of human rights, especially the repression against the popular movement. It also told what was happening with revolutionary movements in both Nicaragua and El Salvador. For a few months, the state university was a united and progressive institution, preparing to confront the State head on. Now, FRENTE had to face the radical left, represented then by the Student Revolutionary Front "Robin García" (FERG), which emerged during the Labor Day march of 1 May 1978. FERG coordinated several student associations on different colleges within University of San Carlos and public secondary education institutions. This coordination between legal groups came from the Guerrilla Army of the Poor (EGP), a guerrilla group that had appeared in 1972 and had its headquarters in the oil rich region of northern Quiché department i. e., the Ixil Triangle of Ixcán, Nebaj and Chajul in Franja Transversal del Norte. Although not strictly an armed group, FERG sought confrontation with government forces all the time, giving prominence to measures that could actually degenerate into mass violence and paramilitary activity. Its members were not interested in working within an institutional framework and never asked permission for their public demonstrations or actions. On 7 March 1978, Lucas Garcia was elected president; shortly after, on 29 May 1978 in the late days of General Laugerud García government in the central square of Panzós, Alta Verapaz, members of the Zacapa Military Zone attacked a peaceful peasant demonstration, killing a lot of people. The deceased, indigenous peasants who had been summoned in place, were fighting for the legalization of public lands they had occupied for years. Their struggle faced them directly with investors who wanted to exploit the mineral wealth of the area, particularly oil reserves by Basic Resources International and Shenandoah Oil and nickel EXMIBAL. The Panzós Massacre caused a stir at the university by the high number of victims and conflicts arose from the exploitation of natural resources by foreign companies. In 1978, for example, Osorio Paz and other university received death threats for their outspoken opposition to the construction of an inter oceanic pipeline that would cross the country to facilitate oil exploration. On 8 June the AEU organized a massive protest in downtown Guatemala City where speakers denounced the slaughter of Panzós and expressed their repudiation of Laugerud García regime in stronger terms than ever before.

Зорлық-зомбылықтың өршуі

Хосе Луис Аренастың орындалуынан кейін, Ла Перла мен аймақтас ауылдар – Хом, Икступил, Саживан және Социль халқы жаңа партизандық қозғалысқа қолдауын арттырды. Бұл, негізінен, шаруалардың шаруашылық иелерімен бірнеше жылдан бері дауласып жатқан жер мәселесіне және орындалу "әлеуметтік әділеттілік" актісі ретінде қабылдануына байланысты болды. Шахул муниципалитетінде орналасқан "Ла Перла" шаруашылығының иесін өлтіру аймақтағы зорлық-зомбылықтың күшеюіне алып келді: халықтың бір бөлігі партизандарға жақындаса, Хом тұрғындарының тағы бір бөлігі көтерілістен шет қапты. 1979 жылы "Ла Перла" шаруашылығының иелері армиямен байланыс орнатып, алғаш рет мүлік ішінде әскери бөлім орналастырылды; осы ғимаратта аймақтың алғашқы азаматтық патрулі құрылды. Әскери жоғарғы басшылығы операцияның бастапқы нәтижелеріне өте риза болды және "Иксил үшбұрышынан" қуылған EGP-нің әлеуметтік базасының көп бөлігін жойғанын сенді. Осы кезеңде, әскердің репрессивті шараларының нәтижесінде аймақтағы EGP-нің ықпалы айтарлықтай төмендеді. Олар "жау" ұғымын қарулы күштерді міндетті түрде қамтымай кеңейтті; жоспарды орындаған офицерлерге EGP-мен ынтымақтастық жасады деген күдікпен барлық елді мекендерді жою және қарсылықтың барлық көздерін талқандау бұйрығы берілді. "Иксил үшбұрышында" әрекет ететін әскери бөлімдер Гватемала қаласында дислокацияланған Mariscal Zavala бригадасына қарасты болды. Бұдан бөлек, партизандар әскердің бейбіт тұрғындарға шабуыл жасаған кезде тікелей араласпаса да, олардың қару-жарақ және оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты, кейбір өмірді сақтау стратегияларын қолдады. Мысалы, әскери шабуылдар болған жағдайда эвакуациялау туралы нұсқаулар беруге арналған "өмірді сақтау жоспарларын" оңайлатты. Көптеген адамдар осы схемаларға қатысып, оларды әскери репрессияға жалғыз балама деп санады.

After the execution of José Luis Arenas population of Hom, Ixtupil, Sajsivan and Sotzil villages, neighbors of La Perla and annexes, increased support for the new guerrilla movement, mainly due to the land dispute that peasants kept with the owners of the farm for several years and that the execution was seen as an act of "social justice". The murder owner of the farm "La Perla", located in the municipality of Chajul, resulted in the escalation of violence in the area: part of the population moved closer to the guerrillas, while another part of the inhabitants of Hom kept out of the insurgency. In 1979, the owners of the farm "La Perla" established links with the army and for the first time a military detachment was installed within the property; in this same building the first civil patrol of the area was established. The Army high command, meanwhile, was very pleased with the initial results of the operation and was convinced it had succeeded in destroying most of the social basis of EGP, which had to be expelled from the "Ixil Triangle". At this time the presence of EGP in the area decreased significantly due to the repressive actions of the Army, who developed its concept of "enemy" without necessarily including the notion of armed combatants; the officers who executed the plan were instructed to destroy all towns suspect of cooperate with EGP and eliminate all sources of resistance. Army units operating in the "Ixil Triangle" belonged to the Mariscal Zavala Brigade, stationed in Guatemala City. Moreover, although the guerrillas did not intervene directly when the army attacked the civilian population allegedly because they lacked supplies and ammunition, it did support some survival strategies. It streamlined, for example, "survival plans" designed to give evacuation instructions in assumption that military incursions took place. Most of the population began to participate in the schemes finding that them represented their only alternative to military repression.

Лукас Гарсияның төрағалығы

1978 жылғы 7 наурызда Лукас Гарсияның сайлануы Арана кезеңіндегі бүлікшілдікке қарсы күрес тәжірибесіне толық қайта оралудың бастауын берді. Бұл Никарагуадағы жағдайға Гватемала әскерилерінің күшті реакциясымен күшейді, онда халық қолдаған Сандинист көтерілісі Сомоза режимін құлатуға жақын болды. Гватемалада осындай жағдайдың алдын алу мақсатында үкімет негізінен үнді халқының көпшілігін құрайтын халық қозғалысына қарсы репрессиялық науқанын күшейтті. Репрессия ғана емес, оның ашық сипаты да артты. 1978 жылғы 4 тамызда орта мектеп және университет студенттері, сондай-ақ басқа да халықтық қозғалыс өкілдері Лукас Гарсия кезеңіндегі халық қозғалысының алғашқы қалалық наразылық акциясын ұйымдастырды. Наразылыққа шамамен 10 мың адам қатысты. Президент Лукас Гарсияның жаңа ішкі істер министрі Дональдо Альварес Руис үкімет рұқсатысыз өткізілетін кез келген наразылықты таратуға уәде берді. Рұқсат сұрамаған наразылық жасаушыларды Ұлттық полицияның «Үлгілі взводы» күшпен тоқтатып, АҚШ үкіметі сыйлаған жаңа тәртіпсіздікке қарсы құралдарды қолданып, шерушілерді қоршап, көзден жас шығарушы газ таратты. Студенттер шегінуге мәжбүр болды, ал ондаған адам, көбінесе мектеп жасындағы жасөспірімдер ауруханаға түсті. Бұдан кейін жыл бойы наразылық акциялары мен өлім отрядтарының жасаған кісі өлтірулері жалғасты. 1978 жылғы қыркүйекте қоғамдық көліктің бағасының күрт өсуіне қарсы жалпы ереуіл басталды; үкімет қатал жауап берді, ондаған наразылық білдірушіні тұтқындап, көптеген адамдарды жарақаттады. Бірақ науқан нәтижесінде үкімет наразылардың талаптарымен келісті, соның ішінде қоғамдық көлікке субсидия беру туралы шешім қабылдады. Бұл жеңілдіктер тағы наразылықтарға себеп болады деп қорқытқан әскери үкімет, мемлекеттік қолдаумен құрылған жартылай әскери өлім отрядтарымен бірге қоғамдық қайраткерлерге қауіпті жағдай жасады. Гватемала қаласындағы ірі зираттың әкімшісі баспасөзге 1978 жылдың бірінші жартысында 760-тан астам сәйкессіз денелер зиратқа жеткізілгенін, олардың барлығы өлім отрядтарының құрбандары болғанын мәлімдеді. Amnesty International Гватемалада жоғалып кетулердің «эпидемия» болып табылатынын және 1978 мен 1980 жылдар аралығында 2000-нан астам адам өлтірілгенін хабарлады. 1979 жылғы қаңтар мен қараша аралығында ғана Гватемала баспасөзі 3252 адамның жоғалып кеткені туралы хабарлады.

The election of Lucas García on 7 March 1978 marked the beginning of a full return to the counterinsurgency practices of the Arana period. This was compounded by the strong reaction of the Guatemalan military to the situation unfolding in Nicaragua at the time, where the popularly supported Sandinista insurgency was on the verge of toppling the Somoza regime. With the aim of preventing an analogous situation from unfolding in Guatemala, the government intensified its repressive campaign against the predominantly indigenous mass movement. The repression not only intensified, but became more overt. On 4 August 1978, high school and university students, along with other popular movement sectors, organized the mass movement's first urban protest of the Lucas García period. The protests, intended as a march against violence, were attended by an estimated 10,000 people. The new minister of the interior under President Lucas García, Donaldo Alvarez Ruiz, promised to break up any protests done without government permission. Having refused to ask for permission, the protesters were met by the Pelotón Modelo (Model Platoon) of the National Police. Employing new anti riot gear donated by the United States Government, Platoon agents surrounded marchers and tear gassed them. Students were forced to retreat and dozens of people, mostly school aged adolescents, were hospitalized. This was followed by more protests and death squad killings throughout the later part of the year. In September 1978 a general strike broke out to protest sharp increases in public transportation fares; the government responded harshly, arresting dozens of protesters and injuring many more. However, as a result of the campaign, the government agreed to the protesters' demands, including the establishment of a public transportation subsidy. Fearful that this concession would encourage more protests, the military government, along with state sponsored paramilitary death squads, generated an unsafe situation for public leaders. The administrator of a large cemetery in Guatemala City informed the press that in the first half of 1978, more than 760 unidentified bodies had arrived at the cemetery, all apparent victims of death squads. Amnesty International stated that disappearances were an "epidemic" in Guatemala and reported more than 2,000 killings between mid 1978 and 1980. Between January and November 1979 alone the Guatemalan press reported 3,252 disappearances.

Испания елшілігінің өртенуі

1980 жылғы 31 қаңтарда Гватемала қаласындағы Испания елшілігін Гватемала армиясының Успантан ауданындағы шаруаларды ұрлап, өлтіруіне наразылық білдіру үшін, жер аударылған киче және иксиль шаруаларының тобы басып алды. Кейіннен полиция ұйымдастырған шабуылда, испан елшісінің қарсылығына қарамастан, полиция ғимаратқа өртке ұшыратушы жарылғыш заттармен шабуыл жасады. Полиция елшілік ішіндегі адамдардың ғимараттан шығуына кедергі келтірген кезде өрт шықты. Барлығы 36 адам өрттен қаза тапты. Құрбандардың қосылуымен (оның ішінде Ригоберта Менчудың бұрын белгісіз әкесі Висенте Менчу) жүздеген мың адам аза тұтты, ал осы күнді еске алу үшін 31 қаңтар патриотикалық фронты (Frente patriótico 31 de enero) деген жаңа партизандық топ құрылды. Бұл оқиға Гватемала азамат соғысының "шешуші оқиғасы" деп аталды. Гватемала үкіметі өз күштерінің испан елшісінің өтініші бойынша елшілікке кіргенін және елшілікті басып алғандарды "террористтер" деп атап, "олар кешірілгендерді құрбан етіп, содан кейін өздерін өртегенін" мәлімдеді. Елші Кахал Гватемала үкіметінің мәлімдемесін жоққа шығарды, ал Испания Гватемаламен дипломатиялық қарым-қатынасын дереу тоқтатты, бұл әрекетті "халықаралық құқықтың ең негізгі нормаларын" бұзу деп бағалады. Испания мен Гватемала арасындағы қарым-қатынас 1984 жылғы 22 қыркүйекте ғана жаңадан басталды.

Көтерілістің күшеюі және мемлекеттік қуғын-сүргін: 1980-1982

Испания елшілігінің өртенуінен кейінгі айларда адам құқықтары жағдайы одан әрі нашарлады. 1979 жылы ресми және бейресми қауіпсіздік күштерінің жасаған өлтірулерінің күндізгі саны орташа есеппен 20-дан 30-ға дейін артты, ал 1980 жылы тәулігіне 30-дан 40-қа дейін жетті. Адам құқықтары жөніндегі дереккөздер 1980 жылы үкімет "саяси себептермен" 5000 гватемальдықты өлтірді деп бағалады, бұл оны Ел Сальвадордан кейін бүкіл жарты шар бойынша адам құқықтарын ең көп бұзушы елге айналдырды. "Гватемала: Саяси кісі өлтірудің мемлекеттік бағдарламасы" атты есепте Amnesty International былай деді: "1980 жылдың қаңтар және қараша айлары аралығында үкімет өкілдері "мойынсұнбаушылар" және "қылмыскерлер" деп сипаттаған 3000-ға жуық адам саяси мақсаттағы кісі өлтірулер кезінде дереу атылды немесе ұсталып, кейін өлтірілді; осы кезеңде ұсталған кем дегенде 364 адамның тағдыры әлі белгісіз". Үкіметтің оппозицияға қарсы қолданған репрессиясы мен күш көрсетуі Лукас Гарсияның өзінің әкімшілігінде де талас-тартыс тудырды. Үкімет ішіндегі бұл дау Лукас Гарсияның вице-президенті Франсиско Виллагран Крамердің 1980 жылдың 1 қыркүйегінде лауазымынан кетуіне әкелді. Крамер өзінің отставкасының басты себептерінің бірі ретінде үкіметтің адам құқықтары жөніндегі жазбасына наразы екенін айтты. Одан кейін ол Америка Құрама Штаттарына өз еркімен жер аударылып, Америкааралық даму банкінің заң департаментінде жұмыс істеді.

Көтерілісшілердің жұмылдырылуы

Халыққа мемлекеттік репрессияның әсері бұқаралық қозғалыстағы адамдарды одан әрі радикалдандырды және көтеріліске халық тарапынан қолдаудың күшеюіне әкелді. 1979 жылдың соңында EGP өзінің ықпалын кеңейтіп, Эль-Квишедегі Иксил үшбұрышында кең аумақты бақылады және Небай, Чажуль және Котцалда көптеген демонстрациялар өткізді. EGP Альтипланодағы өзінің беделін арттырып жатқанда, ORPA (Қарулы Халықтың Революциялық Ұйымы) деп аталатын жаңа көтерілісші қозғалыс пайда болды. Жергілікті жастар мен университет зиялыларынан құралған ORPA, 1971 жылы FAR PGT-дан бөлінген Regional de Occidente қозғалысынан туындады. ORPA жетекшісі Родриго Астурияс (ПГТ-нің бұрынғы белсендісі және Нобель сыйлығының иегері Мигель Анхель Астуриястың аға ұлы) Мексикадан елге қайтқаннан кейін ұйым құрды. ORPA Гватемаланың оңтүстік-батысындағы кофе плантацияларының үстіндегі таулар мен жаңбырлы ормандарда, сондай-ақ Атитлан көлі маңында операциялық базасын құрды, онда ол халықтан зор қолдауға ие болды. 1979 жылдың 18 қыркүйегінде ORPA өзінің бар екенін жариялады, ол Кезалтенанго провинциясының кофе өсіретін аймағындағы Мухулия кофе шаруашылығын басып алып, жұмысшылармен саяси-ағарту жиналысын өткізді. Конфликттің бастапқы кезеңінде белсенді болған FAR сияқты көтерілісші қозғалыстар да қайта жанданып, жаңадан шайқасқа дайындала бастады. 1980 жылы партизандық операциялар қала және ауылдық аймақтарда күшейді, көтерілісшілер қарулы насихаттың бірнеше ашық актілерін жасады, сондай-ақ көрнекті оңшыл гватемалалықтар мен жер иелерін өлтірді. 1980 жылы қарулы көтерілісшілер танымал иксиль жер иесі Энрике Брол мен CACIF (Ауыл шаруашылығы, сауда, өнеркәсіп және қаржы қауымдастықтарының координациялық комитеті) президенті Альберто Хабиені өлтірді. Орталық Америкадағы партизандық табыстардан шабыттанған гватемалалық көтерілісшілер, әсіресе EGP, кең географиялық аймақта және әртүрлі этникалық топтар арасында өзінің беделін тез кеңейте бастады, осылайша көтерілісші қозғалыстың тартымдылығын арттырып, оған кең халықтық қолдау берді. 1980 жылдың қазанында EGP, FAR және ORPA арасында Куба тарапынан қолдау алу үшін үшжақты одақ құрылды. 1981 жылдың басында көтерілісшілер ел тарихындағы ең ірі шабуылды бастады. Жыл соңында тағы бір шабуыл жасалды, оған көтерілісшілер көптеген бейбіт тұрғындарды қатысуға мәжбүр етті. Ауыл тұрғындары көтерілісшілермен бірге жолдарды, әскери нысандарды саботаждап, қарулы күштер үшін стратегиялық маңызы бар нәрселерді жойды. 1981 жылы Гватемаланың үнді халқының шамамен 250 000 – 500 000 мүшесі көтерілісшілерді белсенді түрде қолдады. Гватемала армиясының барлау қызметі (G 2) тек EGP-нің 360 000-нан астам үнді қолдаушысы бар екенін анықтады. 1981 жылдың соңынан бастап армия Кишеде партизандық әлеуметтік қолдауды жою мақсатында "көкке дейін өртеу" стратегиясын қолданды. Кейбір ауылдарда әскерилер барлық тұрғындарды үйлерінен шығарып, әскери бақылаудағы округ орталығына жиналуға мәжбүр етті. Кейбір отбасылар бұйрыққа бағынды, ал басқалары тауларға қашып кетті. Тауларға тығылған киче халқының өкілдері армия тарапынан партизандармен байланысты деп танылды және әскери қоршауға алынып, тамақ, баспана және медициналық көмек алуына кедергі келтіретін үздіксіз шабуылдарға ұшырады.

The effects of state repression on the population further radicalized individuals within the mass movement and led to increased popular support for the insurgency. In late 1979, the EGP expanded its influence, controlling a large amount of territory in the Ixil Triangle in El Quiche and holding many demonstrations in Nebaj, Chajul and Cotzal. At the same time the EGP was expanding its presence in the Altiplano, a new insurgent movement called the ORPA (Revolutionary Organization of Armed People) made itself known. Composed of local youths and university intellectuals, the ORPA developed out of a movement called the Regional de Occidente, which split from the FAR PGT in 1971. The ORPA's leader, Rodrigo Asturias (a former activist with the PGT and first born son of Nobel Prize winning author Miguel Ángel Asturias), formed the organization after returning from exile in Mexico. The ORPA established an operational base in the mountains and rain forests above the coffee plantations of southwestern Guatemala and in the Atitlan where it enjoyed considerable popular support. On 18 September 1979, the ORPA made its existence publicly known when it occupied the Mujulia coffee farm in the coffee growing region of the Quezaltenango province to hold a political education meeting with the workers. Insurgent movements active in the initial phase of the conflict such as the FAR also began to reemerge and prepare for combat. In 1980, guerrilla operations on both the urban and rural fronts greatly intensified, with the insurgency carrying out a number of overt acts of armed propaganda and assassinations of prominent right wing Guatemalans and landowners. In 1980, armed insurgents assassinated prominent Ixil landowner Enrique Brol, and president of the CACIF (Coordinating Committee of Agricultural, Commercial, Industrial, and Financial Associations) Alberto Habie. Encouraged by guerrilla advances elsewhere in Central America, the Guatemalan insurgents, especially the EGP, began to quickly expand their influence through a wide geographic area and across different ethnic groups, thus broadening the appeal of the insurgent movement and providing it with a larger popular base. In October 1980, a tripartite alliance was formalized between the EGP, the FAR and the ORPA as a precondition for Cuban backing. In early 1981, the insurgency mounted the largest offensive in the country's history. This was followed by an additional offensive towards the end of the year, in which many civilians were forced to participate by the insurgents. Villagers worked with the insurgency to sabotage roads and army establishments, and destroy anything of strategic value to the armed forces. By 1981, an estimated 250,000 to 500,000 members of Guatemala's indigenous community actively supported the insurgency. Guatemalan Army Intelligence (G 2) estimated a minimum 360,000 indigenous supporters of the EGP alone. Since late 1981 the Army applied a strategy of "scorched earth" in Quiché, to eliminate the guerrilla social support EGP. In some communities of the region's military forced all residents to leave their homes and concentrate in the county seat under military control. Some families obeyed; others took refuge in the mountains. K'iche's who took refuge in the mountains, were identified by the Army with the guerrillas and underwent a military siege, and continuous attacks that prevented them from getting food, shelter and medical care.

Ла Ллоронадағы қырғын, Эль-Эстор

Ла Ллорона, Эль-Эстор қаласынан шамамен 18 шақырым қашықтықта, Изабал департаментінде (Солтүстік Трансверсальдық жолақтың бір бөлігі) орналасқан, жиырмадан аспайтын үйі бар шағын ауыл болатын. Алғашқы қоныс аударушылардың көп бөлігі Сенаху және Панзос аймақтарынан келді, екеуі де Альта-Верапаз департаментінде орналасқан. 1981 жылы ауылдың жалпы халқы шамамен 130 адамды құрады, олардың барлығы кекчи' этностық тобына жатады. Көптеген адамдар испан тілін білмеді, ал басым бөлігі өз жүгері егістіктерінде жұмыс істеп, кейде жергілікті жер иелеріне уақытында жұмыс жасады. Ауылдың жанында Эль-Бонго, Сосела, Бенке, Рио-Пита, Санта-Мария, Биг-План және Нью-Хоуп ауылдары орналасқан. Аймақтағы қақтығыстар негізінен жерді иелену құқығына байланысты болды, бұл шаруашылықтар мен қауымдық жерлер арасындағы шекаралардың анықталмауы және құжаттардың жоқтығын көрсетті. Ұлттық аграрлық трансформация институтында (INTA) Ла Ллорона жеріне заңды иесі тіркелмегендіктен, ауыл тұрғындары жер мемлекетке тиесілі деп ойлады, мемлекет меншік құқығын алу үшін қадамдар жасады. Алайда, аймақта үлкен ықпалы бар фермер жердің бір бөлігін басып алып, ауылмен қақтығыс тудырды. Ауыл еркектері өздерінің бастамасымен ауылдық жерлер мен фермердің жерлері арасында жаңа шекараны белгіледі, бірақ мәселе шешілмей қалды. 1970-ші жылдардың екінші жартысында ауылдарда партизандық қозғалыс пайда болды. Рамон апарасименто деген командир адамдармен сөйлесіп, олардың кедейлердің партизандық армиясы екенін айтты. Олар көптеген ауылдарды аралап, адамдардың проблемаларын сұрап, оларды шешуге көмектесуді ұсынды. Олар шаруаларға жердің кедейлерге тиесілі екенін және оларға сену керектігін айтты. 1977 жылы Рамон, партизандық командир, Ла Ллорона ауылына жиі келіп, жер мәселесі ауылда көптеген проблемалар тудыратынын байқағаннан кейін, жер иелерінің арасында үрей тудыратын жаңа өлшемдерді үйретті. Сол жылы Рамон басқаратын топ испандық жер иесі Хосе Эрнандесті Эль-Рекрео маңында, оның жеріне жақын жерде өз еркімен өлтірді. Осыдан кейін жер иелерінің мүдделерін қорғау үшін "байлардың жауынгерлері" деп аталған жасырын жалдамалы топ құрылды. Эль-Эстордың жергілікті билігі бұл топты ұйымдастырып, мүшелеріне ірі жер иелерінен түскен қаржы есебінен жалақы төледі. Бұл топ аймақтағы әскери комиссарлармен және армия командирлерімен байланысты болды, бірақ олардың арасында бәсекелестік те болды. Жасырын ұйым бірнеше адамды өлтірді, соның ішінде бүлікші топтармен ешқандай байланысы жоқ адамдар да бар. 1978 жылдың желтоқсанында ЕГП тобының басшысы Рамон Эль-Эстордағы әскери бөлімнің сарбаздарымен ұсталды және Пуэрто-Барриос әскери аймағына жеткізілді. Екі жылдан кейін ол Эль-Эсторға оралды, бірақ бұл жолы Армияның G2 офицері ретінде және ауылға келген сарбаздар тобына қосылды.

La Llorona, located about 18 kilometers from El Estor, department of Izabal (part of the Northern Transversal Strip), was a small village with no more than twenty houses. Most of the first settlers arrived from the areas of Senahú and Panzós, both in Alta Verapaz. In 1981, the total population was about 130 people, all belonging to the q'eqchi' ethnic group. Few people spoke Spanish and most worked in their own cornfields, sporadically working for the local landowners. In the vicinity are the villages of El Bongo, Socela, Benque, Rio Pita, Santa Maria, Big Plan, and New Hope. Conflicts in the area were related to land tenure, highlighting the uncertainty about the boundaries between farms and communities, and the lack of titles. As in the National Institute of Agrarian Transformation (INTA) was not registered a legitimate owner of land occupied La Llorona, the community remained in the belief that the land belonged to the state, which had taken steps to obtain title property. However, a farmer with great influence in the area occupied part of the land, generating a conflict between him and the community; men of the village, on its own initiative, devised a new boundary between community land and the farmer, but the problem remained dormant. The second half of the seventies gave rise to the first news about the presence of guerrillas in the villages. The commander aparacimiento Ramon, talked to people and said they were the Guerrilla Army of the Poor. They passed many villages asking what problems people had and offered to solve them. They told peasants that the land belonged to the poor and that they should trust them. In 1977, Ramon, a guerrilla commander, regularly visited the village of La Llorona and after finding that the issue of land was causing many problems in the community, taught people to practice new measurements, which spread fear among landowners. That same year, the group under Ramon arbitrarily executed the Spanish landowner José Hernández, near El Recreo, which he owned. Following this, a clandestine group of mercenaries, dubbed "fighters of the rich" was formed to protect the interests of landlords; public authority of El Estor organized the group and paid its members, stemming from the funding of major landowners. The group, irregular, was related to the military commissioners of the region and with commanders of the Army, although mutual rivalries also took place. The secret organization murdered several people, including victims who had no connection whatsoever with insurgent groups. In December 1978, the EGP group leader, Ramon, was captured by soldiers of the military detachment in El Estor and transferred to the military zone of Puerto Barrios; after two years returned to El Estor; but this time as an officer in the Army G2 and joined a group of soldiers that came to the village.

Солтүстік Франья Трансверсальдағы армия жасаған басқа да қырғындардың тізімі

Тарихи естеліктерді қалпына келтіру ұйымының баяндамасында 422 қырғын оқиғасы тізімделген; алайда, олар қолдарынан келгеннің бәрін жасады және ақпарат алу бойынша жұмыстар жүргізді, сондықтан тізім толық емес. Сондықтан, төменде басқа есептерде де құжатталған жағдайлар келтірілген. Шажуль, Небай және Иккан қырғындары Франья Трансверсаль дель Норте # Орналасқан жері Департамент Күні Негізгі себебі1Илом (ауыл), ШажульКвиче23 наурыз 1982 1981 жылдан бастап Иломға қарсы қысым күшейді, бұл 1982 жылдың 23 наурызында армияның "Виктория 82" жоспары аясында 96 күдікті партизанның отбасының алдында қырғынға ұшыруымен аяқталды. "Ла Перла" әскери базасынан келген сарбаздар қашып, аман қалғандары Comunidades de Población en Resistencia – қарсылық көрсететін халық қауымдастықтарында пана тапты. 2Chel (ауыл), ШажульКвиче3 сәуір 1982 "Виктория 82" операциясының бөлігі ретінде "Ла Перла" әскери бекінісінен армия сарбаздары Чел елді мекеніне шабуыл жасады, себебі ол "төңкерісшіл" деп белгіленген. Осы шабуылдан 95 бейбіт тұрғын қаза тапты. 3Chisis (ауыл), Сан-Хуан-КотцальКвиче13 ақпан 1982 Chisís ауылы EGP үшін символдық мағынаға ие болды және армия бұл ауылды партизандық штаб деп санайтын, онда Шажуль, Котцаль және Небайға жасалған шабуылдар жоспарланған. 1982 жылдың қаңтар айында EGP Котцаль әскери базасына шабуыл жасады; шабуыл 2 сағат 20 минутқа созылды, нәтижесінде 100 әскери қызметкер және 20 партизан қаза тапты. PAC және Армия батальондары кек ретінде Чисисті толығымен қиратты, нәтижесінде шамамен 200 бейбіт тұрғын қаза тапты. 4Акул (ауыл), НебайКвичеСәуір 1982 EGP-ге қарсы күрес. 17 адам қаза тапты.

EGP-ның FTN-де жасаған қырғындарының тізімі

Оңшыл "Кроника" журналының хабарлауынша, Гватемалада азаматтар мен инфрақұрылымға қарсы 1258 партизандық шабуыл болды, оның ішінде екі жүзден астам адам өлтірілді, алпыс сегіз адам ұрланды, елшіліктерге қарсы он бір бомба шабуылы жасалды және азаматтарға қарсы үш жүз жиырма тоғыз шабуыл жасалды. Партизандық қырқындардың көбі 1982 жылы болды, сол кезде әскерилендіру күшейді және PAC қоғамда кеңінен таралды; олардың көптегені партизандармен ынтымақтастық көрсетпегендіктен зардап шекті, ал кейбір жағдайларда PAC шабуылдарынан кейін осы оқиғалар орын алды. Партизандар жасаған қырқындарда хабаршылар қолданылмады, халық шоғырланбады және топтар бөлінбеді; сондай-ақ, зорлау немесе жаппай қырғын туралы мәліметтер жоқ. Кейбір ауылдар қиратылды, жаппай қашқындар азайды, бірақ кейбір жағдайларда бұл оқиғалар болды. Тізімдерді пайдалану жиірек болды. Гватемала армиясының жарияланымдарында EGP жасаған алпыс қырқын туралы хабарланды, олар REHMI және Тарихи айқындау комиссиясының есептерінде көбінесе назардан тыс қалған. 1982 жылдың ортасында "Жұлдызды партизандық майданның" 32 мүшесі EGP туын көтермегені үшін атып тасталды. Франья Трансверсаль дель Нортедегі Шахул, Небай және Икскан аудандарындағы қырқындар: #ОрынДепартаментКүні1Калапте, УспантанКиче1982 жылдың 17 ақпаны42 адам қаза тапты, олар кескішпен өлтірілді.2СалакуинАльта-Верапаз1982 жылдың мамырыEGP қауымдастыққа кіріп, 20 шаруаны өлтірді.3Эль Конгуито (қоныс), Лас-Пакаяс (ауыл), Сан-Кристобаль-ВерапазАльта-Верапаз19814Сан-Каякит (ауыл), Сан-Кристобаль-ВерапазАльта-Верапаз19805Сан-Мигель-Сехохоч (ферма), ЧисекАльта-Верапаз1982 жылдың наурызыPAC тобына жасалған шабуыл, ол наурызда құрылған және партизандық уәделерге көңілі толмағаннан кейін армияға адал болған. Нәтижесінде 55 бейбіт тұрғын қаза тапты.7Сан-Мигель-Акатан (қала), Сан-Мигель-АкатанУэуэтенангоБелгісіз8Санта-Круз-дель-Квиче (қала), Санта-Круз-дель-КвичеКвиче1982 жылдың шілдесі9Чуакаман (қоныс), Эль-Кармен Читатул (ауыл), Санта-Круз-дель-КвичеКвиче1982 жылдың желтоқсаны10Ла-Эстансия (ауыл), Санта-Круз-дель-КвичеКвиче1981 жылдың тамызы11Кессик (ауыл), Санта-Круз-дель-КвичеКвиче198112Паците (қала)Квиче1982 жылдың қыркүйегі13Лансетилло (ауыл), УспантанКвиче1982 жылдың қыркүйегі14Ла-Таня (ауыл), УспантанКвиче1982 жылдың наурызы15Тзунунюль (ауыл), СакапуласКвиче1982 жылдың ақпаны16Салинас Магдалена (ауыл), СакапуласКвиче1982 жылдың тамызы17Росарио Монте Мария (ауыл), ЧикаманКвиче1982 жылдың қазаны

According to a report by the rightist magazine "Crónica", there were 1,258 guerrilla actions against civilians and infrastructure in Guatemala, including more than two hundred murders, sixty eight kidnappings, eleven bombs against embassies and three hundred twenty nine attacks against civilians. Almost all guerrilla massacres occurred in 1982 when further militarization reigned and there was widespread presence of PAC in communities; many of them were victims of non cooperation with the guerrillas and in some cases they came after a previous attack by the PAC. In the massacres perpetrated by the guerrillas there is no use of informants, or concentration of population, or separation of groups; also, there are no recounts of rape or repetitive slaughter. There are cases of razed villages and less tendency to mass flight, even though it occurred in some cases. the use of lists was also more frequent. In a publication of the Army of Guatemala, sixty massacres perpetrated by the EGP were reported, arguing that they were mostly ignored by REHMI and the Historical Clarification Commission reports. It is also reported that in mid 1982, 32 members of "Star Guerrilla Front " were shot for not raising the EGP flag. Chajul, Nebaj and Ixcán massacres in Franja Transversal del Norte#LocationDepartmentDateDescription1Calapté, UspantánQuiché17 February 1982There were 42 fatal victims, who were murdered with machetes.2SalacuínAlta VerapazMay 1982EGP entered the community and murdered 20 peasants.3El Conguito (settlement), Las Pacayas (village), San Cristóbal VerapazAlta Verapaz19814Sanimtakaj (village), San Cristóbal VerapazAlta Verapaz19805San Miguel Sechochoch (farm), ChisecAlta VerapazMarch 19826Chacalté, ChajulQuichéJune 1982Attack against a "reactionary gang" from the PAC in Chacalté, that had just formed in March and was loyal to the Army after becoming disillusioned with guerrilla promises. Resulted in 55 dead civilians.7San Miguel Acatán (town), San Miguel AcatánHuehuetenangoUnknown8Santa Cruz del Quiche (city), Santa Cruz del QuichéQuichéJuly 19829Chuacaman (settlement), El Carmen Chitatul (village), Santa Cruz del QuichéQuichéDecember 198210La Estancia (village), Santa Cruz del QuichéQuichéAugust 198111Xesic (village), Santa Cruz del QuichéQuiché198112Patzité (town)QuichéSeptember 198113Lancetillo (village), UspantánQuichéSeptember 198214La Taña (village), UspantánQuichéMarch 198215Tzununul (village), SacapulasQuichéFebruary 198216Salinas Magdalena (village), SacapulasQuichéAugust 198217Rosario Monte María (village), ChicamánQuichéOctober 1982

Қаладағы азаматтық соғыс

1980 жылдың 31 қаңтарында Гватемала қаласындағы Испания елшілігі өртеніп, 37 адамның қаза болуы Гватемалаға әлемдік назар аударды, олардың ішінде елшілік қызметкерлері және Гватемаланың жоғары лауазымды бұрынғы үкімет шенеуліктері болды. Эль-Кишеден келген жергілікті халықтың тобы елшілікті басып алып, елдің мұнайға бай және «Солтүстік көлденең жолақ» ауыл шаруашылығы бағдарламасы аясында жаңадан қоныстанған аймағында армиямен туындаған мәселелерге назар аударуға тырысты. Нәтижесінде, полиция ғимаратты басып алуға әрекеттенгеннен кейін елшілікте өрт шығып, отыз жеті адам қаза тапты; одан кейін Испания Гватемаламен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп жіберді. 1980 жылдың 5 қыркүйегінде Ejército Guerrillero de los Pobres (EGP) тобы Гватемаланың Ұлттық сарайының алдында, сол кезде Гватемала үкіметінің штаб-пәтері болған жерде террористік шабуыл жасады. Мақсаты – генерал Лукас Гарсия үкіметі 1980 жылдың 7 қыркүйегіне, жексенбі күні жоспарлаған үлкен демонстрацияны Гватемала халқының қолдауына кедергі келтіру болды. Шабуыл кезінде көлік ішіндегі екі бомба жарылып, алты ересек және бір бала қаза тапты. Жарақат алғандардың саны белгісіз, сонымен қатар, Ұлттық сарайдағы өнер туындыларынан бөлек, айналасындағы барлық ғимараттарда, әсіресе Президент кеңсесінің қарамағысындағы «Бақытты ғимаратта» ауыр материалдық шығындар болды. Қайтыс болғандардың арасында Ауыл шаруашылығы министрінің жүргізушісі Доминго Санчес, автомобиль жуушы Хоакин Диас-и-Диас және күзетші Амилкар де Паз болды. Лукас Гарсия жылдарында жеке қаржы, коммерциялық және ауыл шаруашылығы нысандарына жасалған шабуылдар көбейді, өйткені солшыл марксистік топтар осы институттарды «реакционерлер» және «миллионерлердің қанаушылары» деп қарады, олар геноцидтік үкіметпен ынтымақтасты. Гватемала қаласында болған және БҰҰ комиссиясының баяндамасында келтірілген террористік шабуылдардың толық емес тізімі:

Күні Орындаушы Мақсат Нәтижесі
15 қыркүйек 1981 Көтерілісші армия күштері Corporación Financiera Nacional (CORFINA) Автомобиль бомбасы ғимаратқа және көрші Гватемалалық және халықаралық қаржы институттарына зақым келтірді; Q300 мыңнан астам шығын болды.
19 қазан 1981 EGP Қалалық партизандық Индустриялық банк қаржылық орталығы Ғимаратты саботаж жасау.
21 желтоқсан 1981 EGP «Отто Рене Кастильо» отряды Жаңа салынған құрылымдарға қарсы бомбалау: Өнеркәсіп палатасы, Torre Panamericana (Кофе банкінің штаб-пәтері) және Индустриялық банк қаржылық орталығы Автомобиль бомбалары ғимараттың терезелерін толығымен жойды.
28 желтоқсан 1981 EGP «Отто Рене Кастильо» отряды Индустриялық банк қаржылық орталығы Ғимаратқа қарсы автомобиль бомбасы, нәтижесінде банк мұнараларының бірі дерлік қирады. Банк бұл әрекетке наразылық білдіріп, терезелерді бірден жөндемеді және жұмысын мүмкіндігінше қалыпты түрде жалғастырды. Көтерілісшілердің жетістіктеріне қарамастан, олар бірқатар стратегиялық қателіктер жіберді. Никарагуадағы революциялық күштердің Сомоза режиміне қарсы жетістіктері және Лукас үкіметіне қарсы көтерілісшілердің өз жетістіктері көтерілісшілердің басшыларын Гватемалада әскери тепе-теңдікке қол жеткізілді деген қате тұжырымға итермеледі, сондықтан көтерілісшілер үкіметтің әскери күшін бағаламады. Нәтижесінде көтерілісшілер өздерін басып қалды, алға жылжуларын сақтай алмады және жергілікті азаматтық халықты қауіпсіздік күштерінің жазалауынан қорғай алмады.

"Ceniza операциясы"

1981 жылдың басында партизандық шабуылға жауап ретінде Гватемала армиясы кең ауқымды ауылдық қарсы шабуылға жұмылдыруды бастады. Лукас үкіметі мәжбүрлі сабақтау саясатын енгізіп, бүлікшілерге қарсы күрес үшін «жұмыс тобы» моделін ұйымдастыра бастады, осы арқылы стратегиялық мобильді күштер ірі әскери бригадалардан тартылды. Азаматтардың бүлікке қатысуын шектеу және елдегі «жауынгерлік» және адал қауымдастықтар арасында нақты айырма жасау үшін армия бірқатар «азаматтық іс-қимыл» шараларын қолданды. Бас штаб бастығы Бенедикто Лукас Гарсия (президенттің інісі) басшылығымен армия үкіметті қолдайтын жарымәскери патрульдерге азаматтарды ұйымдастырып, жұмылдыруға болатын қауымдастықтарды іздестіре бастады. Олар бүлікшілермен күресіп, олардың серіктерін өлтіретін болды. 1980 және 1981 жылдары Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ Гватемала армиясына 10,5 миллион долларлық Bell 212 және Bell 412 тікұшақтарын, сондай-ақ 3,2 миллион долларлық әскери жүк көліктерін және джиптерді жеткізді. 1981 жылы Рейган әкімшілігі Гватемала үшін 2 миллион долларлық құпия ЦРУ бағдарламасын мақұлдады. 1981 жылдың 15 сәуірінде партизандық жасақтар Небай маңындағы Кокоб ауылынан Гватемала армиясының қарауыл тобына шабуыл жасап, бес әскерінен айырды. 1981 жылдың 17 сәуірінде ауылға әуе десанттық әскерлерінің күшейтілген ротасы жіберілді. Олар окоптарды, партизандарды және жауынгерлік халықты тапты. Жергілікті тұрғындар партизандарды толық қолдағандай көрінді. «Әскерлер қозғалған әр нәрсеге оқ атуға мәжбүр болды». Армия 65 азаматты өлтірді, оның ішінде 34 бала, 5 жасөспірім, 23 ересек және 2 қарт кісі болды. 1981 жылдың шілдесінде қарулы күштер «Operación Ceniza» немесе «Күл операциясы» кодолық атымен қарсы көтерілісшілерге қарсы операциялардың жаңа кезеңін бастады, ол 1982 жылдың наурызына дейін жалғасты. Операцияның мақсаты – «көтерілісшілерді азаматтық халықтан бөліп, оқшаулау». «Күл операциясы» кезінде 15 000-ға жуық әскер Альтиплано аймағын, оның ішінде Эль-Квише және Хуэхуэтенанго департаменттерін біртіндеп шолып өтті. Гватемала армиясының қарсы көтеріліс операциялары кезінде көптеген азаматтар қаза тапты немесе қоныс аударды. Көтерілісшілерді азаматтық базаларынан айыру үшін армия қарусыз азаматтарды жаппай өлтірді, ауылдар мен егістіктерді өртеп жіберді, малдарды сойып, аман қалғандардың күнкөріс көзін жойды. Католик шіркеуінің адам құқықтары жөніндегі кеңсесінің мәліметтері бойынша 1981 жылы қарсы көтерілісте қаза тапқандардың саны 11 000-ға жетті, олардың көпшілігі Гватемала таулы аймақтарының жергілікті шаруалары болды. Басқа көздер мен бақылаушылар 1981 жылы үкіметтік репрессия салдарынан қаза тапқандардың санын 9 000 мен 13 500-ге дейін бағалады. Ауылда әскери репрессия күшейген сайын Гватемаланың әскери билігі мен Лукас Гарсия режимі арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Гватемалалық әскерилер Лукастың стратегиясын нәтижесіз деп есептеді, өйткені Лукас үкіметі әскери әрекеттердің және жүйелі террордың әлеуметтік және идеологиялық себептерін ескермеді, ал азаматтық халықты радикалды етті. Бұған қоса, Лукас өзінің қорғаныс министрі Анхель Анибал Гевараны 1982 жылғы наурыздағы президенттік сайлауда кандидат ретінде қолдап, әскери мүдделерге қарсы шықты. 1982 жылы партизандық ұйымдар Гватемалалық Ұлттық Революциялық Бірлігін (ГҰРБ) құру үшін бірікті. Сонымен қатар, өзін-өзі қорғауға алған экстремистік оңшыл топтар, соның ішінде құпия антикоммунистік армия (ESA) және Ақ қол (La Mano Blanca) студенттерді, кәсіби мамандарды және солшыл әрекеттерге қатысы бар деп күдіктенген шаруаларды азаптап өлтірді. 1982 жылдың 23 наурызында төменгі офицерлердің басшылығымен әскер әскерлері генерал Анхель Анибал Гевараның билікті өз қолына алуына жол бермеу үшін төңкеріс жасады. Олар Гевараның сайлаудағы жеңісін алаяқтық деп айыптады. Төңкеріс басшылары зейнеткер генерал Эфраин Риос Монттан Лукас Гевараның кетуі туралы келіссөздер жүргізуді сұрады. Риос Монт 1974 жылғы президенттік сайлауда Христиан демократиялық партиясының кандидаты болды және ол өзінің жеңісін алаяқтық арқылы жоққа шығарылған деп кеңінен есептелді. Риос Монт бұл кезде евангелистік протестанттық «Сөз» шіркеуінің пасторы болды. Ол өзінің инаугурациялық сөзінде өзінің президенттік міндетін Құдайдың еркімен атқаратынын мәлімдеді. Ол АҚШ-тағы Рейган әкімшілігінің күшті қолдауына ие болды деп есептелді. Ол 1965 жылғы конституцияны жойған, Конгрессті таратып, саяси партияларды тоқтатқан және сайлау заңын жойған үш мүшелі әскери хунта құрды. Бірнеше айдан кейін Монт өзінің хунта әріптестерін қызметтен босатып, «Республика Президенті» лауазымын де-факто иеленді. Партизандық күштер және олардың солшыл одақтастары Монтты айыптады, ол оларды әскери әрекеттер мен экономикалық реформалардың үйлесімі арқылы жеңуге тырысты; оның сөзімен айтқанда, «мылтықтар мен бұршақ». 1982 жылдың мамырында Католик епископтар конференциясы Монтты елдің әскериленуіне және азаматтарды жаппай өлтіруді жалғастыруға жауапты деп айыптады. 1982 жылдың 18 шілдесінде «The New York Times» газетіне берген сұхбатында әскер офицері Кунендегі жергілікті гватемалалықтарға былай деді: «Егер сіз бізбен болсаңыз, біз сізді тамақтандырамыз; әйтпесе, біз сізді өлтіреміз». Сол күні Санчес жомасы трагедиясы орын алды. Үкімет жергілікті азаматтық қорғаныс патрульдерін (PAC) құруды бастады. Қатысу теориялық тұрғыдан ерікті болды, бірақ іс жүзінде, көптеген ауылдық гватемалалықтар (жас балалар мен қарттарды қоса), әсіресе солтүстік-батыста, PAC-қа қосылуға немесе партизан деп есептелуге мүмкіндік болмады. Ең жоғары деңгейде PAC-қа 1 миллион сарбаздық құрам кірген деп есептеледі. Монттың сарбаздық армиясы және PAC партизандық аумақтың барлық бөлігін қайтарып алды. Көтерілісшілердің белсенділігі азайды және көбінесе шабуылдап, қашу операцияларымен шектелді. Монт бұл ішінара жеңіске зор құрбандықтар есебінен жетті, нәтижесінде мыңдаған қарусыз жергілікті тұрғындар қаза тапты. Монттың қысқа ғана президенттігі 36 жылдық ішкі қақтығыстың ең қанаулы кезеңі болды, нәтижесінде көбінесе қарусыз жергілікті тұрғындар қаза тапты. Солшыл партизандар мен оңшыл өлім отряды да соғыспаған адамдарды жаппай өлімге ұшыратып, жоғалып кетуге және азаптауға қатысқан болса да, адам құқықтарының бұзылуының басым көпшілігі Гватемала армиясы және олар бақылаған PAC-тар тарапынан жасалды. Ішкі қақтығыс туралы егжей-тегжейлі мәліметтер Тарихи нақтылау комиссиясының (CEH) және Архиепископтың Адам құқықтары жөніндегі кеңсесінің (ODHAG) есептерінде келтірілген. CEH үкімет күштері бұзушылықтардың 93%-ына жауапты екенін бағалады; ал ODHAG бұрын үкімет күштері бұзушылықтардың 80%-ына жауапты екенін бағалады. 1983 жылдың 8 тамызында Монтты оның Қорғаныс министрі, генерал Оскар Умберто Мехия Викторес құлатып, Гватемаланың де-факто президенті болды. Мехия Монттың «діни фанатиктермен» байланысы және «ресми жемқорлық» мәселелеріне байланысты төңкерісін негіздеді. Төңкерісте жеті адам қаза тапты. Монт саяси партия құруға (Гватемала Республикалық фронты) және 1995 және 2000 жылдары Конгресс президенті болып сайлануға аман қалды. Гватемаладағы қақтығысқа және оның этникалық өлшемдеріне АҚШ-тағы хабардарлық 1983 жылы жарық көрген «куәлік» есебі «Мен, Ригоберта Менчу» арқылы артты, бұл жетекші белсендінің естеліктері. Ригоберта Менчу кең ауқымды әлеуметтік әділеттілік үшін жұмысы үшін 1992 жылғы Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты аталды. 1998 жылы АҚШ антропологы Дэвид Столлдың кітабы Менчудың кітабындағы кейбір мәліметтерге күдік тудырып, халықаралық дау тудырды. Столлдың кітабы жарық көргеннен кейін Нобель комитеті Менчудың адам құқықтарын қорғау және бейбіт процесті ілгерілету жөніндегі күшті жұмысына негізделген бейбіт сыйлығын қайта растады. Мехия Гватемалада демократияға басқарылатын оралуға жол ашты, 1984 жылдың 1 шілдесінде сайлаулар басталды...

In response to the guerrilla offensive in early 1981, the Guatemalan Army began mobilizing for a large scale rural counter offensive. The Lucas government instituted a policy of forced recruitment and began organizing a "task force" model for fighting the insurgency, by which strategic mobile forces were drawn from larger military brigades. To curtail civilian participation in the insurgency and provide greater distinction between "hostile" and compliant communities in the countryside, the army resorted to a series of "civic action" measures. The army under Chief of Staff Benedicto Lucas García (the President's brother) began to search out communities in which to organize and recruit civilians into pro government paramilitary patrols, who would combat the insurgents and kill their collaborators. In 1980, and 1981, the United States under Reagan administration delivered $10.5 million worth of Bell 212 and Bell 412 helicopters and $3.2 million worth of military trucks and jeeps to the Guatemalan Army. In 1981, the Reagan administration also approved a $2 million covert CIA program for Guatemala. On 15 April 1981, EGP rebels attacked a Guatemalan Army patrol from the village of Cocob near Nebaj, killing five personnel. On 17 April 1981, a reinforced company of Airborne troops was deployed to the village. They discovered fox holes, guerrillas and a hostile population. The local people appeared to fully support the guerrillas. "The soldiers were forced to fire at anything that moved". The army killed 65 civilians, including 34 children, five adolescents, 23 adults and two elderly people. In July 1981, the armed forces initiated a new phase of counterinsurgency operations under the code name "Operación Ceniza", or "Operation Ashes", which lasted through March 1982. The purpose of the operation was to "separate and isolate the insurgents from the civilian population". During "Operación Ceniza" some 15,000 troops were deployed on a gradual sweep through the predominantly indigenous Altiplano region, comprising the departments of El Quiché and Huehuetenango. Large numbers of civilians were killed or displaced in the Guatemalan military's counterinsurgency operations. To alienate the insurgents from their civilian base, the army carried out large scale mass killing of unarmed civilians, burned villages and crops, and butchered animals, destroying survivors' means of livelihood. Sources with the human rights office of the Catholic Church estimated the death toll from the counterinsurgency in 1981 at 11,000, with most of the victims indigenous peasants of the Guatemalan highlands. Other sources and observers put the death toll due to government repression in 1981 at between 9,000 and 13,500. As army repression intensified in the countryside, relations between the Guatemalan military establishment and the Lucas Garcia regime worsened. Professionals within the Guatemalan military considered the Lucas approach counterproductive, on grounds that the Lucas government's strategy of military action and systematic terror overlooked the social and ideological causes of the insurgency while radicalizing the civilian population. Additionally, Lucas went against the military's interests by endorsing his defense minister, Angel Anibal Guevara, as a candidate in the March 1982 presidential elections. The guerrilla organizations in 1982 combined to form the Guatemalan National Revolutionary Unity (URNG). At the same time, extreme right wing groups of self appointed vigilantes, including the Secret Anti Communist Army (ESA) and the White Hand (La Mano Blanca), tortured and murdered students, professionals, and peasants suspected of involvement in leftist activities. On 23 March 1982, army troops commanded by junior officers staged a coup d'état to prevent the assumption of power by General Ángel Aníbal Guevara, the hand picked candidate of outgoing President and General Romeo Lucas García. They denounced Guevara's electoral victory as fraudulent. The coup leaders asked retired Gen. Efraín Ríos Montt to negotiate the departure of Lucas Guevara. Ríos Montt had been the candidate of the Christian Democracy Party in the 1974 presidential election and was widely regarded as having been denied his own victory through fraud. Ríos Montt was by this time a lay pastor in the evangelical Protestant Church of the Word. In his inaugural address, he stated that his presidency resulted from the will of God. He was widely perceived as having strong backing from the Reagan administration in the United States. He formed a three member military junta that annulled the 1965 constitution, dissolved Congress, suspended political parties and canceled the electoral law. After a few months, Montt dismissed his junta colleagues and assumed the de facto title of "President of the Republic". Guerrilla forces and their leftist allies denounced Montt, who sought to defeat them by a combination of military actions and economic reforms; in his words, "rifles and beans". In May 1982, the Conference of Catholic Bishops accused Montt of responsibility for growing militarization of the country and for continuing military massacres of civilians. An army officer was quoted in The New York Times of 18 July 1982 as telling an audience of indigenous Guatemalans in Cunén that: "If you are with us, we'll feed you; if not, we'll kill you". The Plan de Sánchez massacre occurred on the same day. The government began to form local civilian defense patrols (PACs). Participation was in theory voluntary, but in practice, many rural Guatemalan men (including young boys and the elderly), especially in the northwest, had no choice but to join either the PACs or be considered guerrillas. At their peak, the PACs are estimated to have included 1 million conscripts. Montt's conscript army and PACs recaptured essentially all guerrilla territory. The insurgents' activity lessened and was largely limited to hit and run operations. Montt won this partial victory at an enormous cost in civilian deaths. Montt's brief presidency was probably the most violent period of the 36 year internal conflict, which resulted in thousands of deaths of mostly unarmed indigenous civilians. Although leftist guerrillas and right wing death squads also engaged in summary executions, forced disappearances, and torture of noncombatants, the vast majority of human rights violations were carried out by the Guatemalan military and the PACs they controlled. The internal conflict is described in great detail in the reports of the Historical Clarification Commission (CEH) and the Archbishop's Office for Human Rights (ODHAG). The CEH estimates that government forces were responsible for 93% of the violations; ODHAG earlier estimated that government forces were responsible for 80%. On 8 August 1983, Montt was deposed by his Minister of Defense, General Óscar Humberto Mejía Víctores, who succeeded him as de facto president of Guatemala. Mejía justified his coup, based on problems with "religious fanatics" in government and "official corruption". Seven people were killed in the coup. Montt survived to found a political party (the Guatemalan Republic Front) and to be elected President of Congress in 1995 and again in 2000. Awareness in the United States of the conflict in Guatemala, and its ethnic dimension, increased with the 1983 publication of the "testimonial" account I, Rigoberta Menchú, a memoir by a leading activist. Rigoberta Menchú was awarded the 1992 Nobel Peace Prize for her work in favor of broader social justice. In 1998, a book by U. S. anthropologist David Stoll challenged some of the details in Menchú's book, creating an international controversy. After the publication of Stoll's book, the Nobel Committee reiterated that it had awarded the Peace Prize based on Menchú's uncontested work promoting human rights and the peace process. General Mejía allowed a managed return to democracy in Guatemala, starting with a 1 July 1984 election for a Constituent Assembly to draft a democratic constitution. On 30 May 1985, after nine months of debate, the Constituent Assembly finished drafting a new constitution, which took effect immediately. Vinicio Cerezo, a civilian politician and the presidential candidate of the Christian Democracy Party, won the first election held under the new constitution with almost 70% of the vote, and took office on 14 January 1986.

1986-1996 жылдар: конституциядан бейбіт келісімдерге дейін

1986 жылдың қаңтарында президент Церезоның азаматтық үкіметі басты басымдықтарының саяси зорлық-зомбылықты тоқтату және заң үстемдігін орнату екенін жариялады. Реформаларға habeas corpus және amparo (сотпен бекітілген қорғау) туралы жаңа заңдар, заң шығарушы органның адам құқықтары жөніндегі комитетін құру және 1987 жылы Адам құқықтары жөніндегі Омбудсмен кеңсесінің құрылуы кірді. Жоғарғы Сот сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу және сот жүйесінің тиімділігін арттыру мақсатында бірқатар реформалар жүргізді. Церезоның сайлануымен әскерилер ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз етудің дәстүрлі рөліне, яғни қарулы көтерілісшілермен күресуге қайта оралды. Церезоның билігінің алғашқы екі жылы тұрақты экономикамен және саяси зорлық-зомбылықтың айқын төмендеуімен сипатталды. Қанағаттанбаған әскери қызметкерлер 1988 жылдың мамырында және 1989 жылдың мамырында төңкеріс жасауға екі рет әрекеттенді, бірақ әскери жетекшілік конституциялық тәртіпті қолдады. Үкімет адам құқықтарын бұзу фактілерін тергеуге немесе соттауға тартынғаны үшін қатты сынға ілікті. Церезо үкіметінің соңғы екі жылы экономиканың құлдырауымен, ереуілдермен, наразылық шерулерімен және кең таралған сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулармен ерекшеленді. Үкіметтің елдің көптеген әлеуметтік және денсаулық сақтау проблемаларын – нәрестелер өлімі, сауатсыздық, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтердің жетіспеушілігі, зорлық-зомбылықтың өсуі сияқты мәселелерді шеше алмауы халықтың наразылығына себеп болды. 1990 жылдың 11 қарашасында президенттік және парламенттік сайлаулар өтті. Екінші тур нәтижесінде Хорхе Антонио Серрано Элиас 1991 жылдың 14 қаңтарында демократиялық жолмен сайланған бірінші азаматтық үкіметтен екіншісіне сәтті ауысуды аяқтады. Оның "Құрақтастық әрекет қозғалысы" (MAS) партиясы парламенттегі 116 орынның тек 18-ін ғана жеңгендіктен, Серрано үкімет құру үшін Христиан демократтарымен және орталықтың Ұлттық одағымен (UCN) шала коалиция құрды. Серрано әкімшілігінің жетістіктері әртүрлі болды. Ол әскерге азаматтық бақылауды күшейтуде, бірқатар жоғары шенді офицерлерді ауыстыруда және әскерилерді URNG-мен бейбіт келіссөздерге қатысуға көндіруде сәттілікке жетті. Ол Гватемала көптен бері ресми түрде, бірақ нәтижесіз талап етіп келген Белиздің егемендігін мойындаудың саяси тұрғыдан дағдысыз қадамын жасады. Серрано үкіметі мұра еткен экономикалық құлдырауды тоқтатты, инфляцияны төмендетіп, нақты өсімді ынталандырды. 1992 жылы Эфраин Бамака, басқаша айтқанда, Командант Эверрадо деп белгілі партизан көшбасшысы із-түзсіз жоғалып кетті. Кейіннен Бамака сол жылы Гватемала армиясының офицерлері тарапынан азаптап өлтірілгені анықталды. Оның жесірі, америкалық Дженифер Харбери және Вашингтонда орналасқан Гватемаланың Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының мүшелері наразылық білдірді, нәтижесінде АҚШ Гватемаладағы әрекеттеріне қатысты 1954 жылға дейінгі құжаттарды жариялауға мәжбүр болды. 1990 жылдан бері Конгресс армияның адам құқықтарын бұзуына байланысты мұндай қаржыландыруға тыйым салғанмен, ЦРУ армияны қаржыландырып келгені белгілі болды. Конгресс ЦРУ-ны Гватемала армиясына көмек көрсетуді тоқтатуға мәжбүр етті. 1993 жылдың 25 мамырында Серрано заңсыз түрде Конгресс пен Жоғарғы Сотты таратып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес үшін азаматтық бостандықтарды шектеуге тырысты. Автоголпе (сарай төңкерісі) Гватемала қоғамының көп бөлігінің біріккен, күшті наразылығы, халықаралық қысым және армияның Конституциялық соттың шешімдерін орындауы салдарынан сәтсіз аяқталды. Осы қысымға тап болған Серрано елден қашып кетті. 1993 жылдың 5 маусымында Конгресс 1985 жылғы Конституцияға сәйкес Серраноның президенттік мерзімін аяқтау үшін Адам құқықтары жөніндегі Омбудсмен Рамиро де Леон Карпионы сайлады. Де Леон ешқандай саяси партияға мүше болған жоқ. Саяси базасы болмаса да, халықтың үлкен қолдауымен ол Конгресс пен Жоғарғы Сотты "тазарту" мақсатында жемқорлыққа қарсы амбициялық науқанды бастады, екі органның барлық мүшелерінің отставкасын талап етті. Конгресс тарапынан үлкен қарсылыққа қарамастан, президенттік және халықтық қысым 1993 жылдың қарашасында Католик шіркеуінің делдалдығымен әкімшілік пен Конгресс арасында келісімге қол жеткізді. Бұл конституциялық реформалар пакеті 1994 жылдың 30 қаңтарында халықтық референдумда мақұлданды. 1994 жылдың тамызында жаңа Конгресс аяқталмаған мерзімді аяқтауға сайланды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске бағытталған партиялар – популисттік Гватемала Республикалық фронты (FRG), оның төрағасы Риос Монтт және орталық-оңшыл Ұлттық Даму партиясы (PAN) басымдық құрды, жаңа Конгресс өзінің алдыңғыларынан айырмашылығын көрсетті. Де Леон басшылығымен бейбіт процеске, енді Біріккен Ұлттар Ұйымының делдалдығымен жаңа серпіліс берілді. Үкімет пен URNG 1994 жылдың наурызында адам құқықтары, 1994 жылдың маусымында жер аударылғандарды қайта орналастыру, 1994 жылдың маусымында тарихи нақтылау және 1995 жылдың наурызында үндістердің құқықтары жөнінде келісімдерге қол қойды. Олар сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық және аграрлық келісім бойынша маңызды прогресс жасады. 1995 жылдың қарашасында президенттік, парламенттік және муниципалдық сайлаулар өтті. Бірінші турда шамамен 20 партия қатысқан президенттік сайлауда 1996 жылдың 7 қаңтарында өткен екінші турда PAN үміткері Альваро Арсу Иригойен FRG-дан келген Альфонсо Портильо Кабрерадан дауыстардың 2 пайызынан астам артық басымдық танытты. Арсу Гватемала қаласындағы және айналасындағы қалалық аймақтардағы күшіне байланысты жеңіске жетті. Портильо барлық ауылдық департаменттерде, Петаннан басқасының барлығында жеңіске жетті. Арсу әкімшілігі кезеңінде бейбіт келіссөздер аяқталды және үкімет 1996 жылдың желтоқсанында 36 жылдық ішкі қақтығысты аяқтаған бейбіт келісімдерге қол қойды (бейбіт процеске қатысты бөлімді қараңыз).

Upon its inauguration in January 1986, President Cerezo's civilian government announced that its top priorities would be to end the political violence and establish the rule of law. Reforms included new laws of habeas corpus and amparo (court ordered protection), the creation of a legislative human rights committee, and the establishment in 1987 of the Office of Human Rights Ombudsman. The Supreme Court embarked on a series of reforms to fight corruption and improve legal system efficiency. With Cerezo's election, the military returned to the more traditional role of providing internal security, specifically by fighting armed insurgents. The first two years of Cerezo's administration were characterized by a stable economy and a marked decrease in political violence. Dissatisfied military personnel made two coup attempts in May 1988 and May 1989, but the military leadership supported the constitutional order. The government was strongly criticized for its reluctance to investigate or prosecute cases of human rights violations. The final two years of Cerezo's government were marked by a failing economy, strikes, protest marches, and allegations of widespread corruption. The government's inability to deal with many of the nation's social and health problems—such as infant mortality, illiteracy, deficient health and social services, and rising levels of violence—contributed to popular discontent. Presidential and congressional elections were held on 11 November 1990. After a runoff ballot, Jorge Antonio Serrano Elías was inaugurated on 14 January 1991, completing the first successful transition from one democratically elected civilian government to another. Because his Movement of Solidarity Action (MAS) Party gained only 18 of 116 seats in Congress, Serrano entered into a tenuous coalition with the Christian Democrats and the National Union of the center (UCN) to form a government. The Serrano administration's record was mixed. It had some success in consolidating civilian control over the army, replacing a number of senior officers and persuading the military to participate in peace talks with the URNG. He took the politically unpopular step of recognizing the sovereignty of Belize, which had long been officially, though fruitlessly, claimed as a province by Guatemala. The Serrano government reversed the economic slide it inherited, reducing inflation and boosting real growth. In 1992, Efraín Bámaca, a notable guerrilla leader also known as Comandante Everardo, "disappeared". It was later found that Bámaca was tortured and killed that year by Guatemalan Army officers. His widow, the American Jennifer Harbury, and members of the Guatemala Human Rights Commission, based in Washington, D. C., raised protests that ultimately led the United States to declassify documents going back to 1954 related to its actions in Guatemala. It was learned that the CIA had been funding the military, although Congress had prohibited such funding since 1990 because of the Army's human rights abuses. Congress forced the CIA to end its aid to the Guatemalan Army. On 25 May 1993, Serrano illegally dissolved Congress and the Supreme Court and tried to restrict civil freedoms, allegedly to fight corruption. The autogolpe (palace coup) failed due to unified, strong protests by most elements of Guatemalan society, international pressure, and the army's enforcement of the decisions of the Court of Constitutionality, which ruled against the attempted takeover. In the face of this pressure, Serrano fled the country. On 5 June 1993, Congress, pursuant to the 1985 constitution, elected the Human Rights Ombudsman, Ramiro de León Carpio, to complete Serrano's presidential term. De León was not a member of any political party. Lacking a political base but with strong popular support, he launched an ambitious anti corruption campaign to "purify" Congress and the Supreme Court, demanding the resignations of all members of the two bodies. Despite considerable congressional resistance, presidential and popular pressure led to a November 1993 agreement brokered by the Catholic Church between the administration and Congress. This package of constitutional reforms was approved by popular referendum on 30 January 1994. In August 1994, a new Congress was elected to complete the unexpired term. Controlled by the anti corruption parties: the populist Guatemalan Republican Front (FRG) headed by Ríos Montt, and the center right National Advancement Party (PAN), the new Congress began to abandon the corruption that characterized its predecessors. Under de León, the peace process, now brokered by the United Nations, took on new life. The government and the URNG signed agreements on human rights (March 1994), resettlement of displaced persons (June 1994), historical clarification (June 1994), and indigenous rights (March 1995). They also made significant progress on a socioeconomic and agrarian agreement. National elections for president, Congress, and municipal offices were held in November 1995. With almost 20 parties competing in the first round, the presidential election came down to a 7 January 1996 runoff in which PAN candidate Álvaro Arzú Irigoyen defeated Alfonso Portillo Cabrera of the FRG by just over 2% of the vote. Arzú won because of his strength in Guatemala City, where he had previously served as mayor, and in the surrounding urban area. Portillo won all of the rural departments except Petén. Under the Arzú administration, peace negotiations were concluded, and the government signed peace accords ending the 36 year internal conflict in December 1996 (see section on peace process).

1996 жылғы бейбіт келісімдер

Арзудың билік құрған кезеңінде адам құқықтары жағдайы қиын болды, бірақ ұлттық істердегі әскерилердің ықпалын азайту үшін бірқатар алғашқы қадамдар жасалды. Осы кезеңдегі ең маңызды адам құқықтары жөніндегі жағдай 1998 жылғы 24 сәуірде епископ Хуан Хосе Герардидің қастандықпен өлтірілуі болды. Бұл оқиға ол католик шіркеуінің демеуімен жасалған «Гватемала: Ешқашан Емес» атты адам құқықтары жөніндегі маңызды есепті жариялағаннан кейін екі күн өткен соң болды. Есеп азамат соғысы кезіндегі адам құқықтарын бұзу туралы куәліктерді қамтыды. Оны тарихи естеліктерді қалпына келтіру жобасы – REMHI аббревиатурасымен белгілі болған ұйым дайындады. 2001 жылы үш әскери офицер азаматтық сотта сотталып, оның өлтірілуіне байланысты ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. 2010 жылға дейін CICIG 20 іс бойынша тергеу жүргізді. Ол тағы сегіз іс бойынша прокурордың орынбасары болып жұмыс істеді. CICIG 2004-2007 жылдары Ұлттық азаматтық полицияның (Policia Nacional Civil – PNC) бұрынғы басшысы Эрвин Сперйзенге қатысты тұтқындау ордерін беруге әкеп соққан тергеу жүргізді. Гватемала және Швейцария азаматтығы бар ол, Гватемаладағы көптеген соттан тыс кісі өлтірулер мен полициядағы сыбайлас жемқорлық үшін қудалаудан қашу үшін Швейцарияға қашты. Сонымен қатар, осы қылмыстарға байланысты 17 адам тұтқындау ордерімен қамтылған, оның ішінде Гватемаланың бірнеше жоғары лауазымды саяси тұлғалары бар. Бірақ 2015 жылдың 16 сәуірінде БҰҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттігі CICIG бірнеше жоғары деңгейдегі саясаткерлерді, оның ішінде вице-президент Бальдеттидің жеке хатшысы Хуан Карлос Монсонды және Гватемаланың Ішкі кірістер қызметінің директорын айыптады. Бұл жайттар қоғамның наразылығын тудырды, мұндай жағдай генерал Кьелл Эухенио Лаугеруд Гарсияның президенттігі кезінде болған емес. Гватемаланың бас прокурорымен бірлесіп жұмыс істейтін CICIG бір жылдық тергеу нәтижесінде «Линея» деп аталатын алаялық схеманы анықтады. Бірнеше күн ішінде 10 000-нан астам адам кездесуге келеміз деп жауап берді. Ұйымдастырушылар акцияның сәтті өтуі үшін ешкімге зиян келтірілмеуін қамтамасыз ету керектігін тез түсінді. Топ бұл оқиғаның артында ешқандай саяси партия немесе ұйым тұрмағанын нақтылайтын бірқатар ережелерді белгіледі, наразылық білдірушілерге заңды сақтауды тапсырды және адамдарды су, тамақ және күннен қорғауға арналған кремдер әкелуге шақырды, бірақ беттерін жабуға немесе партиялық түстер киюге тыйым салды. Он мыңдаған адам Гватемала қаласының көшелеріне шықты. Бальдеттиге жасалған қысым нәтижесінде ол бірнеше күннен кейін орнынан кетті және АҚШ оның визасын алып тастағаннан кейін елде қалуға мәжбүр болды. Гватемала үкіметі оған «Линея» жанжалына қатысы бар деген күдікпен айып тақты. Бұл жағдай және осы жанжалдан кейін Гватемала саяси аренасында АҚШ елшісі Тод Робинсонның белсенді қатысуы гватемалалықтардың арасында АҚШ үкіметі тергеуді бастады деген күдік тудырды, себебі Гватемалада Қытай мен Ресейдің аймақтағы ықпалына қарсы тұру үшін АҚШ-қа жақын үкімет қажет болды. Содан бері БҰҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы комитеті басқа да істер бойынша есеп берді және 20-дан астам үкімет шенеунігі орнынан кетті, ал кейбіреулері тұтқындалды. Олардың арасындағы ең ірілері – бұрынғы президенттің жеке хатшылары: Гватемаланың әлеуметтік қызметіндегі Хуан де Диос Родригес және Jaguar Energy мега электр стансасындағы пара алуға қатысқан Густаво Мартинес. Мартинес сонымен қатар президент Перес Молинаның күйеу баласы болды. Бірақ CICIG тергеуіне саяси оппозиция жетекшілері де қатысты: бірнеше заң шығарушылар мен Либертад Демократик Реновада партиясының (LIDER) мүшелері пара алумен байланысты мәселелерде ресми айыпталып, оның президенттікке үміткері Мануэль Балдисонның сайлаушылар санының төмендеуіне себеп болды. Ол сәуірге дейін 2015 жылғы 6 қыркүйекте өтетін президент сайлауында Гватемаланың келесі президенті боларына көз жеткізген еді. Балдисонның танымалдылығы күрт төмендеді және ол тіпті CICIG басшысы Иван Веласкесті Америка мемлекеттері ұйымы алдында Гватемаланың ішкі істеріне халықаралық кедергі келтіруде айыптады. CICIG бейсенбі күндері көптеген істерді ұсынды, сондықтан гватемалалықтар оларды «CICIG бейсенбілері» деп атауын бастады. Бірақ жұма күні өткен баспасөз конференциясы дағдарысты ең жоғары нүктеге жеткізді: 2015 жылдың 21 тамызында CICIG және бас прокурор Тельма Алдана президент Перес Молина мен бұрынғы вице-президент Балдеттидің «Линеяның» нақты басшылары екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Балдетти сол күні тұтқындалды және президенттің импичменті сұралды. Нәтижесінде бірнеше министрлер отставкаға кетті, ал президент Перес Молинаның отставкаға кететініне қатысты наразылықтар бұрынғыдан да күшейді. Президент Перес Молина 2015 жылдың 23 тамызында телеарнада сөйлеген сөзінде отставкаға кететінін жоққа шығарды. Мыңдаған наразылық білдірушілер президенттің отставкасын талап ету үшін көшеге шықты, Гватемала Конгресі президенттің қудалаудан иммунитетін алып тастау туралы мәселені қарау үшін бес заң шығарушыдан тұратын комиссия құрды. Бұл ұсыныс жоғарғы сот арқылы мақұлданды. 2015 жылдың 27 тамызында ертеңгі сағатта бүкіл ел бойынша шерулер мен кедергілер ұйымдастырылды. Сәуір айындағы жанжалдан бері үнемі наразылық акцияларын ұйымдастырып келе жатқан қалалық топтар, 27 тамызда ауылдық және үнді халықтарының ұйымдарымен бірігуге тырысты, олар жолдарды жапқан. Гватемала қаласындағы осы ереуілге түрлі және бейбітшіл халық жиналды, олардың арасында кедей үнді халқынан бастап жақсы киінген студенттерге дейін барлық топ өкілдері болды. Жүздеген мектептер мен кәсіпорындар наразылықты қолдау үшін жабылды. Гватемаланың ең ірі бизнес лидерлерін біріктіретін ұйым Перес Молинаның отставкаға кететінін талап ету туралы мәлімдеме жасады және Конгреске оның қудалаудан иммунитетін алып тастауға шақырды. Бас прокуратура да президенттің отставкаға кететінін талап ету туралы мәлімдеме жасады, «ұлттық тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін басқармасыздыққа жол беру үшін». Президенттің қысымға байланысты отставкаға кеткен қорғаныс және ішкі істер министрлері елден кетті. Ал Перес Молина күннен-күнге қолдауын жоғалтып бара жатқан еді. Әскери соғыс кезінде Гватемала армиясындағы оның бұрынғы қорғаушысы болған қуатты жеке сектор оның отставкаға кетуін талап етті. Алайда, ол жеке сектор палаталарына қатысы жоқ кәсіпкерлерден де қолдау тапты: бұрынғы диктатор Мануэль Эстрада Кабрераның немересі және ұялы телефон компанияларының миллиардер иесі Марио Лопес Эстраданың кейбір басшылары күндер бұрын босатылған кабинеттік лауазымдарды иеленді. Гватемала радиостанциясы TGTO («Emisoras Unidas») Перес Молинамен болған мәтіндік хабар алмасуын жариялады, ол отставкаға кететіні туралы сұраққа: «Мен қажеттінің бәріне қарсы тұрамын және заң талап ететінін істеймін» деп жауап берді. Кейбір наразылық білдірушілер жалпы сайлауды кейінге жылдыруды талап етті, себебі жағдай күрделі және сайлауда бұрмалаушылықтарға қатысты айыптаулар көп. Басқалары дауыс беруді тоқтату институционалдық вакуумға әкелуі мүмкін екенін ескертті. Алайда, 2015 жылдың 2 қыркүйегінде Молина Конгресс оны бір күн бұрын импичментке ұсынғаннан кейін кеңсесінен кетті, ал 2015 жылдың 3 қыркүйегінде ол «Линея» ісі бойынша алғашқы сот отырысына қатысу үшін Әділет министрлігіне шақырылды.

The human rights situation remained difficult during Arzú's tenure, although some initial steps were taken to reduce the influence of the military in national affairs. The most notable human rights case of this period was the brutal slaying of Bishop Juan José Gerardi on 24 April 1998, two days after he had publicly presented a major Catholic Church sponsored human rights report known as Guatemala: Nunca Mas, summarizing testimony about human rights abuses during the Civil War. It was prepared by the Recovery of Historical Memory project, known by the acronym of REMHI. In 2001, three Army officers were convicted in civil court and sentenced to lengthy prison terms for his murder. as of 2010, CICIG has led inquiries into some 20 cases. It is acting as Deputy Prosecutor in eight other cases. CICIG conducted the investigations leading to an arrest warrant against Erwin Sperisen, former Head of the National Civilian Police (Policia Nacional Civil – PNC) from 2004 to 2007. With dual Swiss Guatemalan citizenship, he fled to Switzerland to escape prosecution in Guatemala for numerous extrajudicial killings and police corruption. In addition, 17 other persons are covered by arrest warrants related to these crimes, including several former highly placed political figures of Guatemala. But on 16 April 2015, UN anti corruption agency CICIG issued a report that implicated several high profile politicians including Vice President Baldetti's private secretary, Juan Carlos Monzón and the director of the Guatemalan Internal Revenue Service. The revelations generated public outrage that had not been seen since the times of general Kjell Eugenio Laugerud Garcia presidency. The CICIG, working with the Guatemalan attorney general, revealed the scam known as "La Línea", following a year long investigation that included wire taps; officials received bribes from importers in exchange for reducing tariffs the importers were required to pay,

Citizens created an event on Facebook inviting all their friends to go to Guatemala City historic downtown to ask for Vice President Baldetti's resignation with the hashtag #RenunciaYa (Resign Now). Within days, over 10,000 people said they would attend. Quickly the organizers realized that for the action to succeed, they had to guarantee that no one would be harmed and The group set a series of rules making clear that no political party or group was behind that event, instructing protesters to follow the law, and urging people to bring water, food and sunblock but not cover their faces or wear party political colors. Tens of thousands of people took to the streets of Guatemala City, and due to the pressure, Baldetti resigned a few days later and was forced to remain in the country after the United States removed her visa to visit that country and the Guatemalan government arraigned her as there was enough suspicion to assume that she might be involved in "La Linea" scandal. This, and the prominent presence of US Ambassador Todd Robinson in the Guatemalan political scene since the scandal broke loose brought up the suspicion in Guatemalans that the US government was behind the investigation because it needed a government sympathetic to the US in Guatemala to counter the presence of China and Russia in the region. Since then, the UN anti corruption committee has reported on other cases and more than 20 government officials have stepped down, some have been arrested. Of those, the largest are the ones that involve two former president private secretaries: Juan de Dios Rodríguez in the Guatemalan Social Service and Gustavo Martínez, who was involved in a bribe scandal in the coil mega power plant Jaguar Energy. Martinez was also President Perez Molina's son in law. But also political opposition leaders have been involved in CICIG investigations: several legislators and members of Libertad Democrática Renovada party (LIDER) were formally accused of bribery related issues, prompting a large decline in the electorate trend for its presidential candidate, Manuel Baldizón, who before April was almost certain to become the next Guatemalan president in the 6 September 2015 presidential elections. Baldizón popularity suffered a steep decline and he even went on to accuse CICIG leader, Iván Velásquez, of international obstruction with Guatemalan internal affairs before the Organization of American States. CICIG presented so many cases on Thursdays that Guatemalans started calling them "CICIG's Thursdays". But it was a Friday press conference that brought up the crisis to its peak: on Friday 21 August 2015, CICIG and the Attorney General, Thelma Aldana, presented an investigation showing enough evidence to believe that both President Pérez Molina and former Vice President Baldetti were the actual leaders of "La Línea". Baldetti was arrested that same day and an impeachment was requested for the president. As a result, several cabinet members resigned, and the clamor for the president's resignation grew to unprecedented levels after President Perez Molina defiantly assured the nation that he was not going to resign on a televised message transmitted on 23 August 2015. After a thousands of protesters took to the streets to demand the increasingly isolated president's resignation, Guatemala's Congress named a commission of five legislators to consider whether to remove the president's immunity from prosecution. The request was approved by the supreme court. A major day of action kicked off early on Thursday 27 August, with marches and roadblocks across the country. Urban groups, which have spearheaded regular protests since the scandal broke in April, on Thursday 27th sought to unite with rural and indigenous organizations who have orchestrated the road blocks. This strike in Guatemala City was filled to bursting with a diverse and peaceful crowd ranging from the indigenous poor to the well heeled, and included many students from public and private universities. Hundreds of schools and businesses closed in support of the protests. The organization grouping Guatemala's most powerful business leaders issued a statement demanding that Pérez Molina step down, and urged Congress to withdraw his immunity from prosecution. The attorney general's office released its own statement calling on the president to resign, "to prevent ungovernability that could destabilize the nation". As pressure mounted, the president's former ministers of defense and the interior, who were named in the corruption investigation and resigned from cabinet recently, left the country. Pérez Molina, meanwhile, has been losing support by the day. The powerful private sector – until then a loyal supporter of Molina, their former defender in the Army during the Guatemalan Civil War – called for his resignation; however, he also has managed to get support from entrepreneurs that are not affiliated to the private sector chambers: Mario López Estrada – grand child of former dictator Manuel Estrada Cabrera and the billionaire owner of cellular phone companies – had some of his executives assume the cabinet positions that had been vacated days before. The Guatemalan radio station TGTO ("Emisoras Unidas") reported having a text message exchange with Perez Molina, who when asked about whether he planned to resign, wrote: "I will face whatever is necessary to face, and what the law requires". Some protesters have demanded the general election be postponed, both because of the crisis and because it is plagued with accusations of irregularities. Others warn that suspending the vote could lead to an institutional vacuum. However, on 2 September 2015 Molina quit from office after Congress impeached him a day before, and on 3 September 2015 he was summoned to the Justice Department to face his first legal audience for the La Linea case.

Джимми Моралес пен Алехандро Джамматтей билікте (2016-2024)

2015 жылдың қазан айында өткен президент сайлауында бұрынғы телекомик Джимми Моралес үлкен сыбайлас жемқорлыққа қарсы демонстрациялардан кейін Гватемаланың жаңа президенті болып сайланды. Ол 2016 жылдың қаңтар айында қызметке кірді. 2017 жылдың қаңтар айында президент Моралес Гватемаланың Израильдегі елшілігін Иерусалимге көшіретінін мәлімдеді, осылайша АҚШ-тан кейін елшілігін көшірген алғашқы ел болды. 2020 жылдың қаңтар айында Алехандро Джанматтей Джимми Моралестің орнына Гватемала президенті болды. Джанматтей 2019 жылдың тамызында өткен президент сайлауында "қылмысқа қатысты қатаң шаралар" атты бағдарламасымен жеңіске жеткен болатын. 2020 жылдың қараша айында білім беру және денсаулық сақтауға бөлінетін қаражатты қысқарту салдарынан Гватемалада президент Алехандро Джанматтейге және заң шығарушы органдарға қарсы ірі наразылықтар мен демонстрациялар өтті.

Бернардо Аревало (2024-)

2023 жылдың тамызында орталық-солшыл «Семилла» (Seed) қозғалысының кандидаты және бұрынғы президент Хуан Хосе Аревалоның ұлы Бернардо Аревало Гватемаланың президенттік сайлауында үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 2024 жылдың 14 қаңтарында Бернардо Аревало Гватемала президенті қызметіне ант берді.

Жаулап алу және отарлау дәуірі

Кортихо Оканья, Антонио және Аделаида Кортихо Оканья. Мексика мен Гватемаладан хаттар (1540–1635). «Диас де ла Регуера процесі». Касерес, Беркли: Экстремадура университеті, Банкрофт кітапханасы, 2003. Фью, Марта. Бүкіл адамзат үшін: Мезоамерика және отарлық медицина ағартушылық Гватемалада. Тусон: Аризона университетінің баспасы, 2015. Фью, Марта. Жаман өмір сүрген әйелдер: Гендер, дін және отарлық Гватемаладағы билік саясаты. Остин: Техас университетінің баспасы, 2002. Комисарук, Кэтрин. Гватемаладағы еңбек және махаббат: Тәуелсіздіктің алдында. Стэнфорд университетінің баспасы, 2013. Лэннинг, Джон Тейт. Сан-Карлос де Гватемала университетіндегі XVIII ғасыр ағартушылығы. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 1956. Ловелл, У. Джордж. Колониялық Гватемаладағы жаулап алу және тіршілік ету: Кучуматан таулы аймағының тарихи географиясы, 1500–1821. Үшінші басылым. Монреаль және Кингстон: МакГилл Квинс университетінің баспасы, 2005. Менерай, Уилбур Е. Гватемала корольдігі Карл III билігі тұсында, 1759–1788. Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина: Диссертация: Ph. D. Солтүстік Каролина университеті, 1975. Мартинес Пелаэс, Северо. Ла Патрия Криолло: Отарлық Гватемалаға қатысты түсіндірме. Сюзан М. Нев және В. Джордж Ловелл аударған. Дюрем: Duke University Press, 2009. Орельяна, Сандра. Гватемаланың жоталарындағы үнді медицинасы: Испан отарлауға дейінгі және отарлық кезеңдер. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1987. Ван Осс, Адриан С. Католиктік отаршылдық: Гватемаланың приход тарихы, 1524–1821. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1986.