Кіріспе
1951-1954 жылдар аралығында Гватемала президенті қызметін атқарған Хуан Жакобо Арбенс Гусман (xwaŋ xaˈkoβo ˈaɾβens ɣusˈman; 14 қыркүйек 1913 – 27 қаңтар 1971) – гватемалалық әскери шенеунік және саясаткер. Ол 1944-1950 жылдары Ұлттық қорғаныс министрі болды, ал 1951-1954 жылдары Гватемаланың демократиялық жолмен сайланған екінші президенті атанды. Арбенс Гватемала тарихындағы өкілді демократияның сирек кездесетін жылдарын көрсететін он жылдық Гватемала революциясының маңызды тұлғасы болды. Президенттік лауазымда Арбенс жүзеге асырған аграрлық реформаның маңызды бағдарламасы Латын Америкасы бойынша зор ықпалға ие болды. Арбенс 1913 жылы швейцариялық-неміс әкесі мен гватемалалық анасынан туған бай отбасында өсті. 1935 жылы әскери академияны үздік бітіріп, 1944 жылға дейін әскерде қызмет етті, тез өрлеп жоғары шендерге көтерілді. Осы кезеңде ол АҚШ қолдаған диктатор Хорхе Убиконың аграрлық еңбекшілерді қатыгездікпен қуғындауына куә болды және тұтқындардың тізбектелі топтарын сүйреп әкеуге жеке өзі қатысты, бұл оның прогрессивті көзқарастарының қалыптасуына әсер етті. 1938 жылы ол Мария Вилановамен танысып, үйленді, ол оған зор идеологиялық ықпал етті, сондай-ақ гватемалалық коммунист Хосе Мануэль Фортуни де оның көзқарастарына әсер етті. 1944 жылдың қазан айында Арбенс пен Франсиско Арана басшылығындағы бірнеше азаматтық топтар мен прогрессивті әскери фракциялар Убиконың репрессивті саясатына қарсы көтерілді. Одан кейін өткен сайлауда Хуан Хосе Аревало президент болып сайланды және әлеуметтік реформаның өте танымал бағдарламасын бастады. Арбенс Қорғаныс министрі болып тағайындалды және 1949 жылы әскери төңкерістің жолын кестіруде маңызды рөл атқарды. Арананың қайтысынан кейін Арбенс 1950 жылы өткен президенттік сайлауға қатысып, өзінің ең жақын қарсыласы Мигель Идигорас Фуэнтесті 50%-дан астам дауыспен жеңді. Ол 1951 жылдың 15 наурызында қызметке кірісіп, өзінің алдыңғысының әлеуметтік реформа саясатын жалғастырды. Бұл реформаларға сайлау құқығын кеңейту, жұмысшылардың ұйымдасу мүмкіндігі, саяси партияларды заңдастыру және қоғамдық пікірталасқа рұқсат беру кірді. Оның саясатының басты бөлігі – аграрлық реформа туралы заң болды, оған сәйкес ірі жер иеліктерінің өңделмеген бөліктері өтемақы төленіп иелiктен алынып, кедей шаруаларға қайта бөлінді. Бұл жарлықтан шамамен 500 000 адам пайда көрді. Олардың көп бөлігі испандықтар басып алғаннан кейін жерлерінен айырылған жергілікті халық еді. Оның саясаты АҚШ үкіметіне оны құлату үшін лобби жасаған United Fruit Company компаниясымен келіспеді. АҚШ Гватемала үкіметінде коммунистердің болуынан да алаңдады, соның салдарынан Арбенс 1954 жылғы Гватемала төңкерісінде АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэрдің үкіметі АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Орталық барлау агенттігі арқылы ұйымдастырған төңкеріс кезінде биліктен қуылды. Полковник Карлос Кастильо Армас оны президент лауазымында алмастырды. Арбенс бірнеше елге жер аударылды, онда оның отбасы біртіндеп ыдырады, ал оның қызы өзіне қол жұмсады. Ол 1971 жылы Мексикада қайтыс болды. 2011 жылдың қазан айында Гватемала үкіметі Арбенстің биліктен құлатылуына байланысты ресми түрде кешірім сұрады.
Juan Jacobo Árbenz Guzmán (xwaŋ xaˈkoβo ˈaɾβens ɣusˈman; 14 September 191327 January 1971) was a Guatemalan military officer and politician who served as the 25th President of Guatemala. He was Minister of National Defense from 1944 to 1950, before he became the second democratically elected President of Guatemala, from 1951 to 1954. He was a major figure in the ten year Guatemalan Revolution, which represented some of the few years of representative democracy in Guatemalan history. The landmark program of agrarian reform Árbenz enacted as president was very influential across Latin America. Árbenz was born in 1913 to a wealthy family, son of a Swiss German father and a Guatemalan mother. He graduated with high honors from a military academy in 1935, and served in the army until 1944, quickly rising through the ranks. During this period, he witnessed the violent repression of agrarian laborers by the United States backed dictator Jorge Ubico, and was personally required to escort chain gangs of prisoners, an experience that contributed to his progressive views. In 1938, he met and married María Vilanova, who was a great ideological influence on him, as was José Manuel Fortuny, a Guatemalan communist. In October 1944, several civilian groups and progressive military factions led by Árbenz and Francisco Arana rebelled against Ubico's repressive policies. In the elections that followed, Juan José Arévalo was elected president, and began a highly popular program of social reform. Árbenz was appointed Minister of Defense, and played a crucial role in putting down a military coup in 1949. After the death of Arana, Árbenz contested the presidential elections that were held in 1950 and without significant opposition defeated Miguel Ydígoras Fuentes, his nearest challenger, by a margin of over 50%. He took office on 15 March 1951, and continued the social reform policies of his predecessor. These reforms included an expanded right to vote, the ability of workers to organize, legitimizing political parties, and allowing public debate. The centerpiece of his policy was an agrarian reform law under which uncultivated portions of large land holdings were expropriated in return for compensation and redistributed to poverty stricken agricultural laborers. Approximately 500,000 people benefited from the decree. The majority of them were indigenous people, whose forebears had been dispossessed after the Spanish invasion. His policies ran afoul of the United Fruit Company, which lobbied the United States government to have him overthrown. The US was also concerned by the presence of communists in the Guatemalan government, and Árbenz was ousted in the 1954 Guatemalan coup d'état engineered by the government of US president Dwight Eisenhower through the US Department of State and the Central Intelligence Agency. Colonel Carlos Castillo Armas replaced him as president. Árbenz went into exile through several countries, where his family gradually fell apart, and his daughter committed suicide. He died in Mexico in 1971. In October 2011, the Guatemalan government issued an apology for Árbenz's overthrow.
Ерте өмір
Арбенс 1913 жылы Гватемаланың екінші ірі қаласы Кетцальтенангода дүниеге келді. Ол 1901 жылы Гватемалаға көшіп келген швейцариялық-германдық фармацевт Ханс Якоб Арбенц Гроблидің ұлы болды. Оның анасы Октавия Гусман Кабальерос орта тапқа жататын отбасынан шыққан ладино әйел болған және бастауыш мектепте мұғалім болып жұмыс істеген. Кейін Мемлекеттік хатшының орынбасары Бедделл Смит UFC директоры болды, ал UFC-тің қоғамдық байланыстар директорының әйелі Эйзенхауэрдің жеке хатшысы болды. Осы байланыстар Эйзенхауэр басшылығына Гватемала үкіметін құлатуға көмектесті.
PBS операциясының табысы
1953 жылғы тамызда Эйзенхауэр Якобо Арбензді құлатуға бағытталған ЦРУ операциясына, «PBSuccess» кодынмен белгіленген операцияға рұқсат берді. 1949 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін елден қуылған Арананың лейтенанты Карлос Кастильо Армас төңкеріске жетекшілік ету үшін таңдалды. Кастильо Армас Гватемаладан шеттетілгендер мен көрші елдердің азаматтарынан шамамен 150 жалдамалы сарбазды жинады. 1954 жылғы қаңтарда осы дайындықтар туралы ақпарат Гватемала үкіметіне жетіп, «Солтүстік үкіметінің» Арбензді құлатуға қатысты екенін мәлімдеді. АҚШ үкіметі бұл айыптауларды жоққа шығарды, ал АҚШ БАҚ-тары бірінен соң бірі үкіметті қолдады; екеуі де Арбенздің коммунистік пропагандаға бой алғанын айтты. АҚШ 1951 жылы Гватемалаға қару сатуды тоқтатты, содан кейін Канада, Германия және Родезиядан қару сатып алуға тыйым салды. 1954 жылға қарай Арбенз қару-жараққа мұқтаж болды және оларды Чехословакиядан құпия түрде сатып алуға шешім қабылдады, бұл Америкада коммунистік плацдарм құрылғаны ретінде қарастырылды. ЦРУ бұл қарулардың жеткізілуін АҚШ-тың арт жағында кеңестіктердің араласуы деп сипаттап, ЦРУ-ның төңкерісін бастауына түрткі болды. Арбенз Альфемнен қару-жарақ жеткізілімін әскердің сенімсіздігі жағдайында шаруалар жасақтарын күшейту үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ АҚШ Гватемала армиясының басшыларына жүк туралы хабарлап, Арбензді оларды әскерге беруге мәжбүр етті, бұл оның және армия басшылары арасындағы шиеленісті күшейтті. Кастильо Армас күштері 1954 жылғы 18 маусымда Гватемалаға басып кірді. Басқыншылық Кастильо Армастың жеңісін дайын факт ретінде көрсеткен қарқынды психологиялық соғыспен бірге жүрді, мақсаты Арбензді отставкаға кетуге мәжбүрлеу болды. Ең кең таралған психологиялық құрал – «Азаттық дауысы» деп аталған радиостанция болды, ол басқыншы әскерлердің астанаға жақындап келе жатқаны туралы хабар таратты және армия мен азаматтық халық арасында үлкен әлсіздікке себеп болды. Арбенс Кастильо Армасты әскери жолмен жеңуге сенімді болды, бірақ Кастильо Армас жеңіліске ұшыраса, АҚШ басып кіруі мүмкін деп қорқады. Арбенс армия басшысы Карлос Энрике Диасқа қарсы шабуылға жетекшілік ететін офицерлерді таңдауды бұйырды. Диас жеке адалдығымен және Арбензге берілгендігімен танылған офицерлер тобын таңдады. 21 маусымда Гватемала сарбаздары полковник Виктор М. Леонның басшылығымен Закапаға жиналды, ол Арбензге адал деп саналды. Коммунистік партияның жетекшілері де күдік туғызып, тергеу үшін бір өкілді жіберді. Ол 25 маусымда оралып, армияның қатты әлсірегенін және соғыспайтынын хабарлады. PGT Бас хатшысы Альварадо Монсон Арбензге хабарласты, ол дереу өзінің жеке тергеушісін жіберді, ол Арбензден отставкаға кетуін сұраған хабарлама әкелді. Офицерлер АҚШ көтерілісшілерді қолдағандықтан жеңіліс сөзсіз екенін және Арбензті кінәлі деп санады. Хабарламада егер Арбенз отставкаға кетпесе, армия Кастильо Армаспен келісімге келуі мүмкін екені айтылды. 25 маусымда Арбенс армия үкіметті тастап кеткенін және елді қорғау үшін азаматтарды қаруландыру қажеттігін мәлімдеді, бірақ тек бірнеше жүз адам ғана ерікті болды. Мұны көрген Диас президентті қолдаудан бас тартып, басқа жоғары әскери шенеуніктердің көмегімен Арбензді құлатуды жоспарлады. Олар АҚШ елшісі Джон Пьюрифойға бұл жоспар туралы хабарлап, Арбенздің отставкасына жауап ретінде жаулық әрекеттерді тоқтатуды сұрады. Пьюрифой соғыс бітіру туралы келісімге келуге уәде берді, ал заговоршылар Арбензге барып, өз шешімдерін хабарлады. Арбенс, қатты шаршап, өзі енгізген демократиялық реформалардың кем дегенде бір бөлігін сақтап қалуға тырысып, келісті. Кабинетіне шешімі туралы хабардар еткеннен кейін, ол 1954 жылғы 27 маусымда кешкі сағат 8-де президенттік сарайдан шығып, бір сағаттан кейін эфирге шыққан отставка туралы мәлімдемесін жазды. Онда ол «басқыншылықтың сылтауын» жою үшін отставкаға кететінін және Қазан төңкерісінен алынған табыстарды сақтағысы келетінін мәлімдеді. Ол жақын маңдағы Мексика елшілігіне барып, саяси баспана сұрады.
Шөгерудің басталуы
Арбенс отставкаға кеткеннен кейін оның отбасы 73 күн бойы Гватемаладағы Мексика елшілігінде болды, онда шамамен 300 жер аударылған адамдар толысқан. Осы кезеңде ЦРУ Арбенске қарсы жаңа операциялар бастады, мақсаты – бұрынғы президенттің беделін түсіру және оған қарсы жағымсыз пікір қалыптастыру. ЦРУ Арбенстің жеке құжаттарының бір бөлігін алды, оларды өңдеп, кейбір бөліктерін жариялады. ЦРУ сондай-ақ Арбенс сияқты жер аударылғандар Гватемалада сотталуы керек деген ойды таратты. Елден кетуге рұқсат алғанда, Арбенс әуежайда қорланды: билік өкілдері оны камералар алдында киімін шешіп, әйелі Мария Кристина Вилановаға Нью-Йорктегі Тиффани дүкенінен сатып алған зергерлік бұйымдарды жасырғанын айтты; зергерлік бұйымдар табылған жоқ, бірақ тексеру бір сағатқа созылды. Осы уақыт аралығында Гватемала баспасөзінде Арбенс туралы жарияланымдар ЦРУ кампаниясының ықпалымен өте теріс болды. Содан кейін отбасы ұзақ сапарға шықты: алдымен Мексикаға, содан кейін Канадаға, онда Арбенздердің үлкен қызы Арабелланы алып, Нидерланды және Париж арқылы Швейцарияға барды. Олар Арбенстің швейцариялық тегіне сүйене отырып, Швейцария азаматтығын алуға үміттенді. Алайда, бұрынғы президент Гватемала азаматтығынан бас тартқысы келмеді, себебі мұндай қадам оның саяси мансабының аяқталуын білдіретінін сезінді. Арбенс пен оның отбасы 1954 жылдан 1960 жылға дейін ЦРУ ұйымдастырған және қарқынды жамандау науқанының құрбаны болды. Арбенстің жақын досы Карлос Мануэль Пеллесер ЦРУ-ға жұмыс істейтін шпион екені белгілі болды.
Еуропа және Уругвай
Швейцарияда азаматтық алу мүмкіндігінен айырылған Арбенз отбасы Парижге көшіп барды. Француз үкіметі оларға бір жылға саяси қызметке қатыспау шартымен тұруға рұқсат берді, содан кейін олар Чехословакияның астанасы Прагаға барды. Үш айдан кейін ол Мәскеуге көшіп барды, ол үшін ол Чехословакияда көрген қаталдықтан құтылу болды. Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропаға саяхаттағанда, Гватемала мен АҚШ баспасөзінде оны коммунистік идеологиясын көрсеткені үшін үнемі сынап жатты. Мәскеуде қысқа уақыт болғаннан кейін Арбенс Прагаға, содан кейін Парижге оралды. Содан ол әйелінен ажырасты: Мария отбасылық мәселелермен айналысу үшін Эль-Сальвадорға кетті. Ажырысу Арбенз үшін өмірді одан да қиындатты, ол депрессияға түсіп, көп ішімдік іше бастады. Латын Америкасына қайта оралуға бірнеше рет тырысты, және 1957 жылы Уругвайға көшуге рұқсат алды. ЦРУ Арбензге уругвайлық виза алуына кедергі келтіруге бірнеше рет әрекеттенді, бірақ бәрі сәтсіз аяқталды, ал Уругвай үкіметі Арбензге саяси босқын ретінде баруға рұқсат берді. Арбенс 1957 жылдың 13 мамырында Монтевидеоға келді, онда оны ЦРУ ұйымдастырған жаулы "қарсы алу комитеті" күтіп алды. Дегенмен, ол қаладағы солшыл айналымдарда белгілі бір беделге ие болды, бұл ЦРУ-ның жаулылығын ішінара түсіндірді. Арбенс Монтевидеода тұрғанда, әйелі оған қосылды. Одан кейін бір жыл өткен соң Арэвало да оны аралап қайтты. Арэвало мен Арбенз отбасы арасындағы қарым-қатынас бастапқыда достық болғанмен, екеуінің арасындағы келіспеушіліктерге байланысты тез нашарлады. Арэвалоның өзі Уругвайда бақылауда болған жоқ және кейде танымал баспасөз арқылы өз пікірін білдіре алды. Ол Венесуэлаға келгеннен кейін бір жыл өткен соң мұғалім болып жұмыс істеуге кетті. Уругвайда болған кезінде Арбенс бастапқыда полицияға күнделікті есеп беруге міндетті болды, бірақ ақырында бұл талап жеңілдетіліп, сегіз күнде бір рет есеп беруге ауыстырылды. Кейінірек Мария Арбенс олардың Уругвайда алған қонақжайлықтан ләззат алғанын және рұқсат болғанда онда мәңгі қалуға дайын екендерін айтты.
Мұра
Тарихшы Роберто Гарсия Феррейра 2008 жылы Арбенстің мұрасы Гватемаланың өзінде әлі де қызу дау-жанжалдың нысаны екенін жазды, сонымен қатар Арбенстің бейнесін 1954 жылғы төңкерістен кейін ЦРУ-дың бұқаралық ақпарат құралдарында жүргізген науқаны айтарлықтай қалыптастырды деп мәлімдеді. Гарсия Феррейра революциялық үкіметтің "мемлекеттік билікті ұлттың көпшілігінің мүддесін қорғау үшін пайдаланған" сирек кезеңдердің бірі болғанын айтты. Форстер Арбенстің мұрасын былай сипаттады: "1952 жылы Аграрлық реформа заңы елді шарпып, плантаторлардың гегемониясын мәңгілікке жойды. Арбенс, тиімді түрде, жаңа әлеуметтік тәртіпті заңдастырды. Революциялық онжылдық Гватемала тарихында орталық рөл атқарады, өйткені ол бұрынғы және кейінгі кез келген реформадан гөрі толыққанды болды". Ол сондай-ақ Гватемала үкіметінің ішінде Арбенстің "түпкі халықтың, шаруалардың және жұмысшылардың талаптарына толыққанды көңіл бөлгенін" қосты, бұл Аревалоның осы қозғалыстарға күдікпен қарауынан өзгеше болды. Сол сияқты Грег Грандин жер реформасы туралы жарлықты "Гватемаланың билік қатынастарындағы түбегейлі өзгерісті білдірді" деп мәлімдеді. Арбенс өзі бір кезде аграрлық реформа заңын "революцияның ең құнды жемісі және жаңа ел ретінде ұлттың негізгі құрылысы" деп атады. Дегенмен, Арбенс пен Аревало әкімшіліктерінің заңнамалық реформаларының көп бөлігі АҚШ қолдаған әскери үкіметтер тарапынан кері қайтарылды.
Танымал мәдениетте
Гватемалалық фильм "Нетоның үндемеуі" (1994), Антигуа Гватемалада түсірілген, Арбенз үкіметінің соңғы айларында өтеді. Ол сол кездегі елдегі күрес аясында Арбенз отбасының қамқорлығында болған 12 жасар баланың өмірін баяндайды. Арбенздің өмірі және ЦРУ қолдауымен жасалған төңкеріс туралы әңгіме бірнеше кітапта жарық көрді, атап айтқанда Марио Оверолл мен Дэниел Хагедорнның (2016) "PBSuccess: ЦРУ-ның Гватемала президенті Жакобо Арбензді құлату жөніндегі жасырын операциясы (маусым-шілде 1954)", Закари Фишердің (2014) "Америкалық пропаганда, БАҚ және Жакобо Арбенз Гузманның құлауы", сондай-ақ Дэвид Талботтың (HarperCollins 2015) "Нью-Йорк Таймс" бестселлері "Құншақ тақтасы". Арбенз оқиғасы Андреас Хоесслидің 1997 жылы түсірген, бірнеше марапатқа ие болған "Devils Don't Dream!" деректі фильмінің де тақырыбы болды.