Кіріспе
Арнольфо Ариас Мадрид (15 тамыз 1901 – 10 тамыз 1988) – панамалық саясаткер, дәрігер және жазушы, 1940 жылдан 1941 жылға дейін, 1949 жылдан 1951 жылға дейін және 1968 жылдың қазан айында 11 күн Панама президенті болды. Өмірі бойы ол Панама саясатындағы әскерилердің артуы туралы ескертіп, олардың ықпалын азайтуға уәде берді. 1948 жылы әскерилер оның президенттік сайлаудағы жеңісіне кедергі келтірді. Ол үш рет әскери төңкеріс арқылы сайланған президенттік лауазымынан алынды.
the Panamanian corregimiento
Arnulfo Arias Madrid (15 August 1901 – 10 August 1988) was a Panamanian politician, medical doctor, and writer who served as the President of Panama from 1940 to 1941, again from 1949 to 1951, and finally for 11 days in October 1968. Throughout his adult life, he warned about the increasing influence of the military in Panamanian politics and vowed to reduce that. In turn, he was denied his presidential electoral success in 1948 by the military. He was removed from his duly elected presidency thrice in military coups.
Өмірбаян
Арнульфо Ариас Мадрид 1901 жылғы 15 тамызда Кокле провинциясының Пенономе қаласында дүниеге келді. Ол Антонио Ариас пен Кармен Мадридтің ұлы, сондай-ақ 1931 жылғы қаңтарда 13 күнге және 1932 жылдан 1936 жылға дейін Панама президенті қызметін атқарған Хармодио Ариастың бауыры болды. Ариас білімін туған қаласындағы француз христиан бауырластығында (қазір Ла-Салле деп аталады) бастады және Нью-Йорк қаласында орта мектепті бітірді. Ол Гарвард және Чикаго университеттерінде медицина мен хирургияны оқыды. Кейіннен психиатрия, акушерлік және эндокринология салаларында маманданған.
Саяси өмір
1925 жылы Ариас Панамаға оралып, ұлтшыл «Патриоттық-қоғамдық әрекет» ұйымының басшылығын қабылдады. Бұл ұйым Панамада АҚШ-тың елге күшті ықпалына қарсы наразылық толқынына сезімталдық танытты. Ол қазіргі «Панаменист» партиясының ядросын құрады. 1903 жылы Колумбиядан тәуелсіздік алғаннан бері Панама, тиімді түрде, АҚШ-тың протектораты болып келді. Ариас ұлтшыл деп танылды. 1931 жылы Ариас либералдық президент Флоренсио Хармодио Аросеменаны биліктен құлатқан төңкеріс жасады. Келесі жылы ол ағасы Хармодио Ариастың президент болуына көмектесті. Кейіннен ол Бенито Муссолини билігі кезінде Панаманың Италиядағы елшісі ретінде кабинетте және дипломатиялық қызметтерде жұмыс істеді. Ариас, әулетінде африкалық тегі болғанына қарамастан, нәсілшіл болды. Ол қытайлықтардың, Батыс Үндістандық қара нәсілділердің және басқа да азшылықтардың Панамаға көшіп келуіне наразылық білдірді. Ол «жағымсыз» этникалық топтарға шектеулер енгізуді ұсынды және Панамада «этникалық тазалықты жақсарту» үшін кавказдық, солтүстік еуропалық иммиграцияны қолдады. Бір жазбасында Ариас Мадрид ашық түрде нәсілшіл көзқарасын білдірді: «Осы себепті біз ағылшын тілінде сөйлейтін қараңғы бұлттың біздің басты қаламыздың жаңа аудандарын басып алып, Лас-Сабанас, Пуэбло-Нуэво, Рио-Абахо маңындағы қалашықтарға таралып жатқанын қорқынышпен көріп отырмыз. Бұл халқымыздың үлкен бөлігінің нәсілдің деградациясына қарсы шаралар қабылдау немесе кем дегенде паразиттік нәсілдердің кіруіне кедергі келтіруге ниетті екенін көрсетеді». 1940 жылы ол Ұлттық революциялық партияның (PNR, 1940 жылдардың ортасында «Панаменист» партиясына айналған) кандидаттығымен бұрын-соңды болмаған көпшілік дауысымен президент болып сайланды. Билікке келгеннен кейін көп ұзамай Ариас әйелдерге сайлауға қатысу құқығын берген жаңа конституцияны қабылдады. 1941 жылдың қазанында полиция жасаған төңкеріс салдарынан ол биліктен қуылды. Ариас ашық ұлтшыл болды. Италиядағы Муссолини дәуіріндегі қызметі оның кейбіреулерін «Ось» жақтасы деп айтуға себеп болды. Соғыс қаупі туған кезде Вашингтондағы кейбір саясаткерлер Панаманы басқаратын Ариасқа күдікпен қарады. Кейбір тарихшылар Рузвельт оның президенттік лауазымынан кетуін қолдады деп санайды. Ариас полицияның саясаттағы ықпалына үнемі қарсы шығып, оны «саяси организмдегі ісік» деп атады. Ол 1948 жылы өзінің партиясы мен «Шынайы революциялық» партиясының коалициясынан кандидат ретінде тағы бір рет президенттікке түсіп, анық жеңіске жетті, бірақ оған отыруға рұқсат берілмеді. Бірақ бір жылдан кейін Ұлттық Ассамблея оның шын мәнінде жеңіске жеткенін жариялады. Ол өзінің ұзақ жылдар бойы серігі болған Норберто Наварроны Мемлекеттік жұмыстар министрі етіп тағайындады. Полицияның күшейіп бара жатқан араласуына тап болған Ариас конституцияны тоқтатты және полиция билігіне қарсы тұру үшін мемлекеттік органдар құрды. Бірақ ол олардың күшін тоқтатуға қол жеткізе алмады. 1951 жылы Панама қаласының полиция бастығы полковник Хосе Ремон Кантера оны құлатты, елде әскер болған жоқ. Ариас елден қашып кетті, бірақ халық арасында танымал болып қала берді. Ол 1964 жылы үміткер болды, содан кейін 1968 жылғы сайлауда бес партиялық коалицияның туындысы ретінде жеңіске жетті. Қазан айында билікке келген ол Ұлттық гвардияның басқару құрылымын қайта құруға тырысты. Президенттік лауазымнан кейін он бір күн өткен соң, ол үшінші рет биліктен қуылды және түн ортасында Канал аймағына қашып кетті. Бұрынғы әкімдіктерде болған қателіктерді қайталап, Ариас жемқорлық туралы жазбаларын жоюды ұмытты, ал оның қарсыластары бірден осы мүмкіндікті пайдаланды. Президенттік сарайға Омар Торрихостың адамдары шабуыл жасады. Ариас күзетшілерінің жоғалып кеткенін көрді және Коста-Рика президенті Хосе Хоакин Трехос Фернандес шекара жабық екенін ескерткеннен кейін, ол өзінің штаб бастығы Хилдебрандо Никосиямен бірге сарайдан шықты. Никосия Майкл Дж. Мерриге, оның күйеу баласы және АҚШ байланыс компаниясының директорына телефон соғып, Ариас пен үш мемлекеттік министрді алдын ала келісілген жерден алуды өтінді. Сол кезде әскери патрульдер қалада Ариасты іздеп жүрді. Ел басшылары мен автоматты қару-жарақ арсеналымен бірге Мерри әскери блокада арқылы Панама каналы аймағына қауіпсіз жерге барды, онда эмиграциядағы үкімет штабы дайындалған еді. Канал аймағы тәуелсіз саяси бірлік болғандықтан, билік қаруды өз аумағында қалдыруға рұқсат бермеді, Мерри Ұлттық гвардияның шекаралық блокадасы мен патрульдерінен өтіп, Панама қаласына қауіпсіз оралуға мәжбүр болды. Ариас және Никосия кейін Канал аймағынан Флорида штатының Майами қаласына кетті. Оның 93 жастағы анасы, алайда, жоғары қабатта ұйықтады, бірақ оған ешқандай зиян келтірмеді, тіпті ұйықтау үшін естіме аппараттарын шешіп тастады. АҚШ Омар Торрихос әскери басшысын өзінің режимін либералдауға мәжбүрлегеннен кейін Ариас пен Никосия 1978 жылы Панамаға оралды. Эмиграцияда болған кезде Ариастың «Панаменист» партиясындағы шағын оппозициялық топ Торрихос коалициясына қосылып, партияның тіркеуін өз қолына алды. Партияның көпшілігі Ариаспен бірге қалды және өзін «Шынайы Панаменист» партиясы деп атады. 1990 жылы ол «Арнульфист» партиясы болып қайта аталды, ал 2005 жылы бұрынғы атауын, «Панаменист» партиясын қайта алды. 1984 жылы 83 жастағы Ариас тағы бір рет президенттікке түсті. Оның науқаны Нориэганың көмегімен израильдік «Моссад» тарапынан таратылған «Панамадағы Холокост» атты кітаппен қиындыққа тап болды, онда Ариас 1941 жылы еврейлерге қарсы қырғынды ұйымдастырғаны туралы жалған мәлімдеме жасалған. Сайлаудан кейін Ариасқа үлкен артықшылық бар екенін көрсеткен шығу сауалнамаларынан кейін үкімет, енді Мануэль Нориэганың бақылауында, дауыс санауын тоқтатып, өзінің сүйікті үміткері Николас Ардито Барлеттаның бар болғаны 1713 дауыспен жеңіске жеткенін жариялады. Тәуелсіз бақылаушылар сайлау әділ өткен жағдайда Ариас үлкен жеңіске жетер еді деп бағалады. Нәтижесінде Барлетта «Фраудито» деген лақап атты, ол «алдау» және оның орташа аты, Ардитоның қосындысынан тұрады. Ариас тағы бір рет Флоридаға қашып кетті. Бұл Нориэганың әскери диктатурасының басталуы болды.
Өлім
1988 жылдың 10 тамызы күні таңертең Арнульфо Флорида штатының Майами-Дейд округіне қарасты Коралл Гейблс үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қасында әйелі Мирея Москосо болды. Оның өлімі Панамада жалпыұлттық аза тұрғызуға себеп болды. Денесі Панама қаласына жеткізілген соң, оның жақтастары Нориегаға қарсы наразылық білдірген зор жерлеу рәсімінен кейін Ариас 15 тамызда, оның 87 жасқа толар күнінде Jardin de Paz зиратына (Parque Lefevre ішінде орналасқан) жерленді. Ол қайтыс болғаннан кейін Гиллермо Эндара 1989 жылғы президенттік сайлауда оппозициялық коалицияны басқарып, әскери диктатураға қарсы күрестің жетекшісіне айналды. Нориеганы қолдаған Карлос Дукеге үлкен артықшылықпен жеңілгеніне қарамастан, үкімет сайлау қорытындысын жойды, ал Эндара мен оның үміткерлері жарымәскери "Құрмет батальондары" тарапынан көшеде қатты ұрып-соғылды. Жеті айдан кейін АҚШ "Ақталған себеп" операциясын бастады, содан кейін Ариас партиясы билікті қайта иеленді. 2012 жылдың 8 қаңтарында, оның өлімінен кейін 23 жыл өткен соң және оның соңғы қалауын орындау мақсатында оның денесі эксгумацияланды және мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі өткізілді. Ол Панаманың Кокле провинциясының Пенономе қаласында орналасқан Ариас Мадрид отбасы мұражайының жанындағы мавзолейге қайта жерленді. Қазіргі уақытта оның есімімен бірнеше ескерткіштер, мектептер және қалалық проспектілер аталған.
Жеке өмір
Ариас 1927 жылы Ана Матильда Линареске үйленді және ол 1955 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. 1964 жылы Мирея Москосоға үйленді. Олар оның өліміне дейін бірге болды. Кейін Москосо 1999 жылғы сайлаудың нәтижесінде Панаманың алғашқы әйел президенті болды. Бірінші некесінде ол Герардо Эдилберто Ариас есімді ұлды асырап алды (1929–2002).