Кіріспе

Неоген – палеоген кезеңінің аяқталуынан қазіргі төртінші кезеңнің басталуына дейін 20,45 миллион жылды қамтитын геологиялық кезең және жүйе. Неоген екі эпохаға бөлінеді: ерте миоцен және кейінгі плиоцен. Кейбір геологтар неогенді қазіргі геологиялық кезең – төртіншіден (Quaternary) анық ажырату мүмкін емес деп санайды. Бұрынғы терциарлық кезең термині қазір палеоген мен неогенді қамтитын уақытты анықтау үшін қолданылған. Ресми стратиграфиялық термин ретінде танылмағанына қарамастан, «терциарлық» кейде бейресми қолданыста кездеседі. Осы кезеңде сүтқоректілер мен құстар қазіргі заманғы түрлерге эволюциялануын жалғастырды, ал тіршілік әлемінің басқа топтары салыстырмалы түрде өзгеріссіз қалды. Алғашқы адамдар (Homo habilis) осы кезеңнің соңына қарай Африкада пайда болды. Кейбір континенттік қозғалыстар болды, ең маңыздысы – плиоценнің соңында Панама аралшасында Солтүстік және Оңтүстік Американың қосылуы. Бұл Тынық мұхитынан Атлант мұхитына жылы ағыстардың өтуін тоқтатты, тек Гольфстрім арнасы ғана Арктика мұхитына жылу жеткізуге қалды. Неоген кезеңінің барысында жаһандық климат айтарлықтай суыды, нәтижесінде төртінші кезеңде континенттік мұзжағдайлардың тізбегі пайда болды.

География

Неоген дәуіріндегі құрлықтар қазіргі орналасқан жерлеріне өте жақын болды. Панама мойыны пайда болып, Солтүстік және Оңтүстік Американы жалғастырды. Үндістан субконтиненті Азиямен қағысып, Гималай тауларын құрастырды. Теңіз деңгейі төмендеп, Африка мен Еуразия, және Еуразия мен Солтүстік Америка арасында құрлық көпірлері пайда болды.

Климат

Әлемдік климат маусымдық бола түсті және палеоген кезінде басталған жалпы құрғақтап, суыну үрдісін жалғастырды. Ерте миоцен салыстырмалы түрде салқын болды; ерте миоценнің орта ендіктегі теңіз суы мен құрлықтың жылу градиенттері қазіргідей болды. Орта миоценде Жер орта миоцен климаттық оптимумы (MMCO) деп аталатын жылы кезеңге енді, шамамен 11 миллион жыл бұрын орта миоцен жылы аралығы әлдеқайда салқын кеш миоценге ұласты. 7 мен 5,3 миллион жыл аралығында ғаламдық температураның төмендеуі, яғни Кейінгі миоцен салқындауы (LMC) болды, ол көмірқышқыл газы концентрациясының төмендеуімен байланысты. Плиоцен кезінде, шамамен 5,3-тен 2,7 миллион жылға дейін тағы бір жылы аралық болды, ол Плиоцен жылы аралығы (PWI) деп аталады, бұл ұзақ мерзімді суыну үрдісін тоқтатты. Плиоцендік жылулық максимум (PTM) 3,3 пен 3,0 миллион жыл аралығында болды. PWI қазіргі заманғы атмосфералық көмірқышқыл газы деңгейімен шамалас болды және антропогендік жаһандық жылыну нәтижесінде болашақтағы климаттың болжамды үлгісі ретінде қарастырылады. Плиоценнің соңында Индонезия ағысының әлсіреуінен Антарктикаға жылу тасымалы азайды, бұл Жерді суытты, ал теңіз деңгейі төмендеп, ITF әлсірегенде және Лиуин ағысы оңтүстікке тасымалдаған жылуды шектегенде бұл процесс оң кері байланыс арқылы күшейді. Осы кезеңнің соңында қазіргі мұз дәуірінің алғашқы мұз басулары басталды.

Флора мен фауна

Теңіз және құрлық флорасы мен фаунасы қазіргі заманғы түрге ие. Choristodera тобының рептилиялары кезеңнің басында жойылып, ал Allocaudata деп аталатын екімекенділер кезең соңында жоғалып кетті. Неоген кезеңінде Langstonia және Barinasuchus рептилиялық туыстары, крокодилдермен туыс Sebecosuchia тобының соңғы тірі қалған мүшелері болған, құрлықтағы жыртқыштар да жойылып бітті. Мұхиттарда мегалодон мен ливиатан сияқты ірі етқоректілер басым болды, ал 19 миллион жыл бұрын пелагикалық акула түрлерінің шамамен 70%-ы жоғалып кетті. Сүтқоректілер мен құстар жер бетіндегі омыртқалы жануарлардың басым бөлігі болып қала берді және әртүрлі ортаға бейімделіп, көптеген түрлерге айналды. Миоцен мен плиоцен шекарасында урсидтердің қарқынды эволюциясы орын алды. Адамның алғашқы ата-бабалары – гоминидтер Оңтүстік Еуропада пайда болып, Африкаға қоныс аударған болуы мүмкін. Алғашқы адамдар (Homo habilis түріне жататын) кезеңнің соңына қарай Африкада пайда болды. Ауа райының суынуына байланысты тропикалық өсімдіктер жапырақты түрлерге ауысып, көптеген ормандық жерлер шөптесін далаларға айналды. Сондықтан шөптер кең түрленді, сонымен қатар шөп жейтін сүтқоректілер де дамыды, осылайша қазіргі жылқылар, антилопалар мен бизондар сияқты жайылымдық жануарлар пайда болды. Плиоценде мамонттар мен жүнді мүйізтұмарлар сияқты мұз дәуірінің сүтқоректілері кең таралды. Атмосферадағы көміртегі диоксидінің деңгейі төмендегеніне байланысты, өсімдіктер өсіп, соңғы 10 миллион жыл ішінде далаларда экологиялық үстемдікке ие болды. Сондай-ақ, астралылар (күлтегіндер) маңызды бейімделу эволюциясынан өтті. Эвкалипт жапырақтарының қазба қалдықтары Жаңа Зеландияның миоценінде табылды, онда бұл туыс қазіргі кезде өспейді, бірақ Австралиядан әкелінген.

Келіспеушіліктер

Неоген дәуірі дәстүрлі түрде Плиоцен эпохасының соңында, Квартер кезеңінің басталуының бұрынғы анықтамасынан бұрын аяқталады; көптеген уақыт шкалалары осы бөліністі көрсетеді. Дегенмен, геологтар арасында (әсіресе теңіз геологтары) неогенге ағымдағы геологиялық уақытты (квартер) қосуға ұмтылыс болды, ал басқалары (әсіресе құрлық геологтары) Квартердің өзгеше жазбасы бар жеке кезең екенін қатыстырады. Геологтар арасындағы шатастыратын терминология мен қай иерархиялық шекараны қайда жүргізу керектігі туралы келіспеушіліктер уақыт бірліктерінің қазіргі заманға қарай ұсақтап бөлінуіне және геологиялық сақталуға байланысты туындайды, бұл ең жас шөгінді геологиялық жазбаның әлдеқайда кең аумақта сақталуына және ескі геологиялық жазбаға қарағанда көптеген орталарды көрсетуіне себеп болады. Кенозой дәуірін жеті эпоханың орнына үш (немесе мүмкін екі) кезеңге (Палеоген, Неоген, Квартер) бөлу арқылы кезеңдердің ұзақтығы Мезозой және Палеозой дәуірлеріндегі кезеңдерге жақын болады. Халықаралық стратиграфия комиссиясы (ХСК) бір кезде Квартерді Неогеннің субэрасы (sub erathem) деп қарастыруды ұсынды, оның басталу күні 2,58 млн жыл, атап айтқанда Геласия эпохасының басталуы. 2004 жылғы ХСК ұсынымында Неоген Миоцен және Плиоцен эпохаларынан тұратын болды. Халықаралық Квартер зерттеулер одағы (ХҚЗО) Неоген мен Плиоценнің 2,58 млн жыл бұрын аяқталуын, Геласияның Плейстоценге көшірілуін және Квартердің Кенозойдың үшінші кезеңі ретінде мойындалуын ұсынды, 2,58 млн жыл бұрын болған Жердің климатында, мұхиттарында және биотасындағы маңызды өзгерістерді және оның Гаусс-Матуяма магниттік стратиграфиялық шекарасына сәйкестігін келтірді. 2006 жылы ХСК мен ХҚЗО Квартерді субэра ретінде қарастырған, Кайнозойды ескі классикалық Үшінші және Төртінші дәуірге бөлген келісімге келді, бірақ Геологиялық ғылымдардың халықаралық одағы бұл келісімді қабылдамады, себебі ол Неогенді де, Плиоценді де екіге бөліп тастады. 2008 жылы Норвегияның Осло қаласында өткен Халықаралық геологиялық конгрестегі ресми талқылаулардан кейін 2009 жылдың мамырында ХСК Квартерді 2,58 млн жыл бұрын негізі қаланған және бұрын Неоген дәуірінің және Плиоцен эпохасының бөлігі саналған Геласия жасын қамтитын, Кенозой дәуірінің ең жас кезеңі деп белгілеуді шешті. Осылайша Неоген дәуірі 2,58 млн жыл бұрын Квартер кезеңімен аяқталады.