Кіріспе
1404–1419 жылдардағы Бургундия герцогы Иоанн I (; Jan zonder Vrees; 28 мамыр 1371 – 10 қыркүйек 1419) – 1404 жылдан 1419 жылы қаза тапқанға дейін Бургундия мемлекетін басқарған француз патшалық отбасының мүшесі. Ол 15 ғасырдың басында француз ұлттық саясатында, әсіресе психикалық ауруға шалдыққан король Карл VI, оның туысы үшін елді билеу күресінде және Англиямен жүз жылдық соғыста маңызды рөл атқарды. Сараң, қатігез және принципсіз саясаткер Жан патшаның інісі Орлеан герцогін өлтіріп, үкіметті бақылауға алуға тырысты, бұл Францияда Арманьяк-Бургундия азамат соғысының басталуына және оның 1419 жылы өзінің қазасына әкелді. Француз тағының мұрагері Карлтың оның қазасына қатысы болғандықтан, Иоаннның ұлы және жаңа герцог Филип ағылшындармен одақ құруға тырысты, осылайша Жүз жылдық соғыс соңғы сатысына жетті. Иоанн еуропалық соғыстарда ұңғылданған артиллерияның дамуында маңызды рөл атқарды және оны әскери науқандарында кеңінен және табысты қолданды.
John I (; Jan zonder Vrees; 28 May 137110 September 1419) was a scion of the French royal family who ruled the Burgundian State from 1404 until his assassination in 1419. He played a key role in French national affairs during the early 15th century, particularly in the struggles to rule the country for the mentally ill King Charles VI, his cousin, and the Hundred Years' War with England. A rash, ruthless and unscrupulous politician, John murdered the King's brother, the Duke of Orléans, in an attempt to gain control of the government, which led to the eruption of the Armagnac–Burgundian Civil War in France and in turn culminated in his own assassination in 1419. The involvement of Charles, the heir to the French throne, in his assassination prompted John's son and successor Philip to seek an alliance with the English, thereby bringing the Hundred Years' War to its final phase. John played an important role in the development of gunpowder artillery in European warfare, making extensive and successful use of it in his military campaigns.
Ерте өмір
Джон 1371 жылғы 28 мамырда Дижон қаласында Бургундия герцогы Филипп Батыл мен Фландрия графинясы Маргарет III-нің отбасында дүниеге келді. 1384 жылы анасының әкесі, Фландрия графы Людовик II қайтыс болғаннан кейін, ол Невер графлығын иеленді. 1385 жылы Камбреде Бургундия әулетінің екі неке тойы өтті. Джон Голландия графы Альберт I-нің қызы Маргаретқа үйленді, ал сол кезде оның қарындасы Маргарет Альберттің ұлы Вильгельмге үйленді, бұл Джонның Төмен Жерлердегі беделін нығайту мақсатында жасалды. Бұл неке Джонның Франция королі Карл V-нің қызы Екатеринамен жасалған бұрынғы келісімін бұзғаннан кейін болды, ол кезде Екатерина әлі бала болған. Бургундия герцогтығына тағайындалғанға дейін Джон, Венгрия королі Сигизмундқа султан Баязидке қарсы соғысында көмекке жіберілген француз әскерлерінің маңызды басшыларының бірі болды. Джон 1396 жылғы 25 қыркүйекте Никополь шайқасында осындай ынтамен және батырлықпен шайқасты, осыдан кейін оған "Қорқынышсыз" (Санс Пур) деген лақап ат қойылды. Оның жеке батырлығына қарамастан, асығыс басшылығы Еуропалық экспедицияның апатқа ұшыруына әкелді. Ол тұтқындалды және үлкен құн төленгеннен кейін бір жылдан кейін ғана босатылды.
Орлеанмен қақтығыс
1404 жылы Джон әкесі қайтыс болғаннан кейін Бургундия герцогтығын, ал 1405 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін Бургундия, Фландрия және Артуа графтықтарын мұраға алды. Ол дереу Францияның алаңдаған патшасы Карл VI-ның кіші інісі Орлеан герцогы Людовик I-мен ашық қақтығысқа түсті. Екеуі де ақыл-есінен айныған патша қалдырған билік вакуумын толтыруға тырысты. Джон өзінің қызы Маргарет Бургундияны Мишель Валуаға алмастыру арқылы некелер ойынына қатысты, ол оның мұрагері Филипп Жақсыға үйленбек еді. Маргарет өзінің кезегінде 1401 жылдан 1415 жылы қайтыс болғанға дейін француз тағына мұрагер болған Гвиен герцогы Людовикке үйленді. Аристократиялық саясатқа толыққанды назар бөлгеніне қарамастан, Джон саудагерлер мен қолөнершілердің орта таптарын немесе Париж университетінің маңыздылығын елемей қалмады. Людовик Карл VI-ның әйелі, Франция королевасы Изабельдің құрметін алуға тырысты және оның сүйіктісі болуы мүмкін. Оның күйеу баласы, дофин Луи екі тараптан ұрланып, қайта табылды, содан кейін Бургундия герцогы корольдік жарлық бойынша – патшаның «жоқ» кезеңдерінің бірінде, психикалық ауру өзін көрсеткенде – дофин мен король балаларының қамқоршысы болып тағайындалды. Бұл Джон мен Орлеан герцогының арақатынастарын жақсартпады. Көп ұзамай екі қарсылас ашық түрде қорқытулар жасады. Олардың туысы, Джон, Берри герцогы, 1407 жылдың 20 қарашасында салтанатты татуласуға уәде берді, бірақ үш күннен кейін, 1407 жылдың 23 қарашасында Людовик Париж көшелерінде қатыгездікпен өлтірілді. Бұйрық Бергундия герцогынан шыққан деген күмәнді ешкім болған жоқ, ол көп ұзамай оны мойындап, оны «тирандыққа қарсы» әрекет деп жариялады. Томас Уолсингхэмнің айтуынша, Орлеан жазасын алды, өйткені ол «бұзғын әйелдермен, жезөкшелермен, туысқандық қатынаста» ләззаттанды және аты-жөні белгісіз рыцарьдың әйелімен адалсыздық жасады, ол Бургундия герцогының қорғауында оны өлтіріп, кек алды. Парижден қашып, Орлеандықтарға қарсы бірнеше шайқастан кейін Джон корольдің құрметін қайта алды. 1409 жылдың 9 наурызында қол қойылған Шартр шартында король Бургундия герцогын қылмыстан босатты, ал Луидің ұлы Карл татуласуға уәде берді. Кейінгі жарлық Джонның дофинге қамқорлық етуін жаңартты. Ол Регенттікке өзіне иеленуге одан да жақындады, ол Жан де Монтегюді, Францияның Ұлы шебері және корольдің ұзақ жылдар бойы сүйіктісі және әкімшісі, Орлеандықтармен байланысты болғанда, Карлдың тағы бір маниялық эпизоды кезінде тұтқындады, ал Бургундиялық саясатшылар жүргізген жеделдетілген соттан кейін Монтегю 1409 жылдың 17 қазанында Монфоконның Гиббетінде бас кесілді. Орлеандықтармен болған дау оның пайдасына шешілгенімен, Джон тыныш өмір сүрген жоқ. Шарль, өлтірілген Орлеан герцогының ұлы және мұрагері, әкесі қайтыс болған кезде 14 жаста болды және Бургундия герцогынан тәркіленген мүліктеріне қатысты талаптарын қолдау үшін одақтастарға қатты тәуелді болуға мәжбүр болды. Бұл одақтастардың бастысы оның қайын атасы Бернард VII, Арманьяк графы болды. Осы одақтың арқасында олардың тобы бургундтарға қарсы Арманьяктар деп аталды. 1410 жылы салтанатты түрде ант берген фракциялар арасындағы бейбітшілікпен Джон Бургундияға оралды, ал Бернард Парижде қалды, онда ол патшайымның төсегін бөлісті. Арманьяк партиясы өзінің саяси билігіне қанағаттанбады, ал азаматтарға қарсы шабуылдар мен наразылықтар сериясынан кейін Джон астанаға қайта шақырылды, содан кейін 1413 жылы Бургундияға қайта жіберілді. Сол кезде Англия королі Генрих V француз жеріне басып кірді және Парижге шабуыл жасаумен қорқытты. Арманьяктармен бейбіт келіссөздер кезінде Генрих король Карл VI-дан Франция билігін тартып алуға құштар болған Джонмен де байланыста болды. Осыған қарамастан, ол француз халқының арасындағы үлкен беделін жоямын деп қорқып, ағылшындармен одақ құрудан сақ болды. Генрих өзінің Франция патшасы болу талабына Бургундияның қолдауын талап еткенде, Джон кері шегініп, Арманьяктармен одақтасуға шешім қабылдады. Ол өзінің егеменіне көмектесу туралы айтса да, оның әскерлері 1415 жылы Агинкур шайқасына қатыспады, бірақ оның ағаларының екеуі, Брабант герцогы Антуан және Невер графы Филипп II, шайқаста Франция үшін соғысып қайтыс болды.
Дофинмен қақтығыс
Екі жыл өткен соң, Аженкурдағы ойсыратып жеңіліске байланысты бургундтар мен арманьяктар арасындағы бәсекелестік ең жоғары шарына жеткенде, Жанның әскерлері Парижді басып алу міндетіне кірісті. 1418 жылдың 30 мамырында ол қаланы басып алды, бірақ болашақ Франция королі Карл VII, жаңа дофин, қашып кеткенше бұл орын алған жоқ. Содан кейін Жан Парижге орналасып, өзін корольдің қорғаушысы деп жариялады. Англиямен ашық одақтас болмаса да, Жан 1419 жылы Руанның тапсырылуына кедері келтірмеді. Солтүстік Францияның барлығы ағылшын қолында болғанда және Париж Бургундияның бақылауында болғандықтан, дофин Жанмен келісуге тырысты. Олар шілде айында кездесіп, Мелунге жақын Пуи-ле-Форт көпірінде бейбітшілікке ант берді. Пуидегі кездесу бейбітшіліктің жеткілікті түрде қамтамасыз етілмегеніне байланысты, дофин 1419 жылдың 10 қыркүйегінде Монтеро көпірінде жаңа кездесу ұсынды. Бургундияның Жан өзінің дипломатиялық кездесу деп есептейтін шараға өзінің сүйемелдеушілерімен бірге келді. Алайда, оны дофиннің серіктері өлтірді. Кейіннен ол Дижонда жерленді. Осыдан кейін оның ұлы және мұрагері Филипп Жақсы ағылшындармен одақтасты, бұл жүз жылдық соғысты ондаған жылдарға созып, Франция мен оның халқына есептелемейтін зиян келтірді.