Кіріспе
Витория (виˈtɔɾjɐ;) – Бразилияның Эспириту-Санту штатының астанасы. Қала бірнеше өзеннің теңізге құятын шығанақтың ішіндегі шағын аралда орналасқан. Ол 1551 жылы негісталған. Қаланың халқы 365 855 адамды (2020 жылғы мәлімет бойынша) құрайды, ал Үлкен Витория агломерациясының халқы 1 857 616 адамға жетеді (2013 жылғы мәлімет бойынша), бұл Бразилиядағы 14-ші орын. Витория – Витория шығанағымен қоршалған, өзендермен тіршік көретін арал. Бастапқыда 50 арал болған, олардың көпшілігі құрылыс қалдықтарын толтыру арқылы ең үлкен аралға қосылған. 1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Виторияны Бразилиядағы тұруға ең қолайлы төртінші штат астанасы деп бағалап, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік жақсарту жобаларын ескерді. Бразилия астаналары арасында Гетулио Варгас қорының зерттеулеріне сәйкес, Витория қазіргі таңда адам даму индексінің (АДИ) екінші ең жоғары көрсеткішін (Флорианополистен кейін) сақтап тұр. 2013 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Виторияны Сау-Каетану-ду-Сул, Агуас-де-Сан-Педро және Флорианополис қалаларынан кейін Бразилиядағы тұруға ең қолайлы төртінші қала деп таныды және оның жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші ең жоғары деп санайды. Қаланың екі маңызды порты бар: Витория порты және Тубарао порты. Бұл порттар елдегі ең ірі порт кешенінің құрамына кіреді және Бразилиядағы сапасы бойынша үздік деп есептеледі. Жағалауда орналасқан қала Эспириту-Санту тауларына жақын орналасқан. Қалалық кеңес, қаланың порты арқылы, жағалаудағы Триндаде және Мартим Ваз аралдарын басқарады, олар стратегиялық орналасқандықтан маңызды метеорологиялық базалар болып табылады: олар ауа массаларының таралу аймағында орналасқан.
Vitória (viˈtɔɾjɐ; ) is the capital of the state of Espírito Santo, Brazil. It is located on a small island within a bay where a number of rivers meet the sea. It was founded in 1551. The city proper is and has a population of 365,855 (2020), whilst the Greater Vitória metropolitan area has a population of more than 1,857,616 (2013), the 14th largest in Brazil. Vitória is a riverine island surrounded by Vitória's Bay. In addition to Vitória, the main island, another 34 islands and a mainland portion are part of the municipality, totalling Originally there were 50 islands, many of which were joined to the largest island by landfill. In 1998, the United Nations rated Vitória as the fourth best state capital in Brazil to live in, rating cities on health, education, and social improvement projects. Among the Brazilian capitals, Vitória currently maintains the second best human development index (HDI) (after Florianópolis) according to research from the Getulio Vargas Foundation. It was considered the fourth best Brazilian city to live in by the United Nations in 2013, behind São Caetano do Sul, Águas de São Pedro and Florianópolis, and it was ranked as having the highest GDP per capita. The city has two major ports: the Port of Vitória and the Port of Tubarão. These ports are part of the largest port complex of the country, which are considered the best in quality of Brazil. The city, which lies on the coast, is close to the mountains of Espírito Santo. Through the city's port authority, the city council also manages the Trindade and Martim Vaz islands, off the coast, which are important meteorological bases because of their strategic position: located in an area of dispersion of air masses.
Көңіл көтеру
Аралдардың рельефі – құрлықтың жалғасы болып табылады, граниттен тұрады, теңізбен қоршалған және бразилиялық жергілікті рестинга мен мангр өсімдіктеріне ие. Витория аралының орталық массиві, Моро да Фонте Гранде, 308,8 метр биіктікте орналасқан, ал негізгі гранитті шығыңдар – Педра дос Дойс Ольос (296 метр) және Моро де Сан Бенедито (194 метр биіктікте). Виторияның ең жоғары нүктесі – Триндаде аралындағы Пико до Десежадо, биіктігі 601 метр, материктік жағалаудан мың бір жүз шақырым қашықтықта жатыр.
Климат
Қаланың климаты тропикалық, орташа жылдық температурасы 23 °C (73 °F) және жауын-шашынның көбінесе қазаннан қаңтар айларына дейін жаууымен сипатталады. Қыста температура күрт өзгеруі мүмкін, құрғақшылық кезінде 30 °C (86 °F) дейін көтеріліп, суық фронттар келгенде 12 °C (54 °F) дейін төмендеуі мүмкін. Мұндай кезде мұхиттың суының температурасының төмендеуі де байқалады. Қалада тіркелген ең жоғары абсолютті температура 2006 жылдың 25 ақпанында INMET бойынша 39,6 °C (103 °F) болды, ал ең төменгі температура 9 °C (48 °F) төмендеді, бұл Фолкленд ағынының салдарынан болды. Витория Рио-де-Жанейромен бірге Бразилиядағы жауын-шашын мөлшері ең аз болатын қалалардың бірі болып табылады. Витория Эспириту-Санту штатындағы температураның ең төмен диапазонына ие, бұл мұхиттық климатының және таулардың ауа массаларының әсерінен болатын ауа райының күрт өзгерістерінен қорғауының нәтижесі. Атмосфералық ластану, көптеген ғимараттардың шоғырлануы және аралдағы таулардың оңтүстік желді тоқтатуының салдарынан Витория штаттағы ең ыстық қалалардың бірі болып есептеледі, бұл дәстүрлі түрде штаттың суық күндерінде болады. Бұл қаланың ең төменгі температурасының штаттың орташа температурасынан жоғары болуына себеп болады. Бұл жылулық өзгерісті Виторияның температурасын жақын орналасқан Вила-Велха қаласымен салыстыру арқылы байқауға болады. Барлық маусымдарда, әсіресе қыста Вила-Велханың ең төменгі температурасы Виториядан 1 °C (34 °F) төмен болады.
Тарих
Вила-Велха, Эспириту-Санту капитандығының астанасы болған, тупи-гуарани тілінде сөйлейтін және, мүмкін, кейбір макро-же тілінде сөйлейтін жергілікті халықтар мен француз және голланд шабуылдарына үнемі ұшырады. Португалдар астананы көшіруге шешім қабылдады және құрлыққа жақын, кейбір жергілікті халықтар Гуанаани аралы деп атаған аралды таңдады. Вила-Нова-ду-Эспириту-Санту, деп аталған қала 1551 жылдың 8 қыркүйегінде негісталды, кейіннен капитандықтың иесі Васко Фернандеш Кутиньо басқарған үлкен шайқаста жеңіске жеткенінің құрметіне Витория деп өзгертілді. Соңғы ғасырға дейін қазіргі Эспириту-Санту астанасының шекарасы Сан-Жуан форты болды, қазір қала орталығына жақын орналасқан Club de Regatas Saldanha da Gama және Вила Рубимдегі Санта-Каза-де-Мисерикордия ауруханасы орналасқан төбе болды. Қала биік жазықта салынған, нәтижесінде көптеген тар көшелер пайда болды. Жазық жерлер шабуылға ұшырағандықтан, жағалауда бірнеше бекіністер салынды. 1823 жылдың 24 ақпанында Витория кенті қала мәртебесін алды, бірақ оның аралдық оқшаулығы дамуына кедергі келтірді. 1894 жылдан бастап қаланың төменгі бөлігінде көптеген толқындар құрылды, бұл аралдың пішінін өзгертіп, оны қалалық кеңістікке айналдырды. Осылайша бірнеше жаңа аудандар құрылды, оларды жоғары жазықтармен байланыстыру үшін қоғамдық баспалдақтар салынды және ескі үйлер бұзылды. Сонымен қатар, санитарлық жағдай жақсартылды. 1927 жылы аралды құрлықпен байланыстыратын көпір ашылды, ал 1941 жылы алғашқы порттық пирс салынды. Порт маңызды дамуға ие болды. Толқындардың үстінен кең далалар ашылды. Бұл өзгерістердің нәтижесінде қала Эспириту-Санту штатының ең ірі қалалық кеңістігіне, мегаполиске айналды. 1970 жылы Витория порты елдегі ең маңызды порттардың біріне дейін өсті, ал қала өнеркәсіптік даму процесін бастады. Аралдың жаңғыруы отарлық және Императорлық Бразилия дәуірінің іздерінің жоғалуына әкелді.
Экономика
Виторияның экономикасы портық қызметке, белсенді саудаға, өнеркәсіпке және туризмге қызмет көрсетуге негізделген. Эспириту-Санту штатының астанасында елдің ең маңызды екі порты орналасқан: Витория порты және Тубарао порты. Ең ірі өнеркәсіп орындары – әлемдік болат өндіруші ArcelorMittal Tubarão (бұрынғы CST) және тау-кен компаниясы Vale (бұрынғы Companhia Vale do Rio Doce, CVRD). Виторияның ЖІӨ-сі штаттың экономикасының 20%-ын құрайды. Қызмет көрсету секторы Витория экономикасының көп бөлігін қамтиды, жергілікті экономиканың құнының 60%-ына жетеді. Бұл көрсеткішке жергілікті мемлекеттік басқару кірмейді. Есептеуде сауда және қызметтер ескеріледі. Витория экономикасының 30%-ы өнеркәсіпке тиесілі, онда Petrobras сияқты өндіруші секторлардағы ірі компаниялар орналасқан.
Сауда
Витория қаласындағы ең ірі сауда орталығы – 400-ден астам дүкені, кең тамақтандыру аймағы және кинотеатры бар "Shopping Vitória". Сонымен қатар, 99 дүкені бар "Shopping Norte Sul", "Shopping Centro da Praia", "Shopping Boulevard" және тағы да басқалары бар.
Білім
Португал тілі – ресми ұлттық тіл, демек мектептерде басты тіл ретінде оқытылады. Бастауыш және жоғары сыныптардың ресми оқу бағдарламасында екінші тіл міндетті түрде оқытылады. Екінші ең көп таралған тіл – ағылшын тілі, одан кейін испан, француз және итальян тілдері келеді. Қызығы, Эспириту-Санту штатында неміс тілі (әсіресе Шығыс Померания диалектісі) француз және итальян тілдерімен шамалас деңгейде сөйленеді, бірақ көптеген мектептерде ресми оқу бағдарламасына енгізілмеген.
Әуежай
Эурико де Агиар Саллес әуежайы (Goiabeiras) 5,2 миллион шаршы метрден астам жер учаскесінде орналасқан. 1946 жылы бірінші кезеңі аяқталғаннан бері Витория әуежайы бірнеше рет кеңейтіліп, жаңартылды, бірақ қазіргі сұраныс жылына 2,9 миллион жолаушыға арналған сыйымдылығын асып түсті. Жолаушылар терминалы кондиционерленген, құрылыс алақаны шамамен 17 000 шаршы метрді құрайды, тіркеу залы, 25 тіркеу тірегі және ұшу және келген жолаушылар күту залдары бар. Жақында алқаптарда жаңа ұшақ тұрақтарының салынуы әуежайдың жұмыс тиімділігін арттырды. 2012 жылы әуежайды 3,7 миллионнан астам жолаушы пайдаланды, ал 2013 жылы бұл көрсеткіш 4 миллионға жуықтап, өсті. Витория – Infraero желісіндегі 32 әуежайдың бірі, онда жүк терминалы бар. 1999 жылдың мамырында Витория мен АҚШ (Маями) арасындағы алғашқы тікелей халықаралық жүк рейсі Виторияға қатынай бастады, бұл Эспириту-Санту штатына импорттық тасымалды жеңілдетті. Бүгінде аптасына бес рет мұндай рейстер орындалады.
Қоғамдық көлік
Виторияда екі қалалық көлік жүйесі бар. Біріншісі, тек қалада ғана жұмыс істейтін, жергілікті тұрғындар автобустардың түсіне байланысты "вердиньо" деп атайды. Муниципалдық автопарк үш автобус компаниясынан тұрады, олар 52 қалыпты бағыт пен 2 таңдамалы, кондиционерленген бағытты пайдаланады. Жол төлемі электрондық билеттер арқылы жүзеге асырылады және қаланың барлық аудандарында қолжетімді. Транскол жүйесі астананы Виторияның басқа қалаларымен байланыстырады, бағыттар Виктория даңғылы және Бейра Мар даңғылы сияқты негізгі бағыттармен өтеді. Қаланың кейбір аудандары, басты даңғылдардан алыс орналасқандықтан, арнайы бағыттармен қамтамасыз етілген, мысалы, Jardim Camburi, ол Carapina терминалымен және Serra муниципалитетіндегі Laranjeiras қаласымен 800 нөмірі арқылы байланысады, ал Grande Sao Pedro және Grande Santo Antonio бағыттары 518 және 535 нөмірлі бағыттар арқылы қызмет көрсетеді және Ibes (Vila Velha), Jardim America (Cariacica), Campo Grande (Cariacica) және Carapina (Serra) терминалдарымен байланыстырылған. Метрополиялық аймақтың стратегиялық нүктелерінде орналасқан автобус терминалдары арқылы интеграциялық жүйе бар. Дегенмен, 2009 жылы Don Bosco терминалы жабылғаннан бері астанада Transcol жүйесіне қатысты терминалдар жоқ.
Автомобиль жолдары
Негізгі кіру жолдары – Бразилияның оңтүстігі мен солтүстік-шығысын Ұлы Витория метрополиялық аймағымен байланыстыратын BR 101 автожолы, Орталық аймақты Виториямен байланыстыратын BR 262 және Родовия-ду-Сол (Күн автожолы). Ұлттық трассалардан өзге, ES 060 қаладан өтеді, ол жергілікті жағалау аймақтарын байланыстырады.
Порттар
Қалада екі порт бар: Витория порты және Порто-ду-Тубарао. Порто-де-Витория Бразилиядағы кемелерге кіру үшін ең қиын порт болып табылады. Витория шығанағы өте тар, жартастар мен төбелер кемелердің, әсіресе жүк тасымалдайтын кемелер мен теңіз круиздерінің кемежайларға кіруін қиындатады. Кемелер, көліктер және адамдар кеңістік үшін бәсекелеседі. Портты пайдалануды шектеу үшін көлікке қатысты шектеулер қойылған. Қазіргі уақытта порт көбінесе круиздік кемелерді қабылдауға, сондай-ақ кемелерді және мұнай платформаларын жөндеуге пайдаланылады. Порто-ду-Тубарао порты 1960 жылдары Companhia Vale do Rio Doce компаниясымен Витория порты толып кету белгілерін көрсеткен кезде жобаланды. Ол теңізге әлдеқайда оңай қол жеткізуді ұсынады. 1966 жылы ашылғаннан бері оның сыйымдылығы біртіндеп артты және соңғы он жылда жылына 80 миллион тоннаға жетті. Бастапқыда темір кенін экспорттау үшін салынған, бірақ соңғы жылдары астық пен соя шротын сақтауға арналған элеваторлар қосылды. Порт Камбури жағалауының бір шетінде орналасқан.
Темір жолдар
Орталық аймақтан жүк тасымалдайтын Витория-Минас темір жолы, сонымен қатар Виториядан Бело-Оризонтеге жолаушыларды да тасымалдайды.
Көпір
Депутат Дарси Кастело де Мендонса көпірі, сондай-ақ Үшінші көпір (португалша: Terceira Ponte) деп те аталады, Бразилиядағы екінші биік көпір болып табылады және Вила-Велха мен Витория қалаларын байланыстырып, арақашықтықты қысқартады.
Футбол
Қалада төрт кәсіби футбол командасы бар: Рио Бранко Атлетико Клубе, көбінесе жай ғана Рио Бранко деп аталады, Витория Футбол Клубе (ES), көбінесе жай ғана Витория (немесе Витория ES) деп аталады, Эспириту Санто Футбол Клубе, көбінесе жай ғана Эспириту Санто деп аталады, Doze Futebol Clube, көбінесе Doze деп аталады. Олар қазіргі уақытта Campeonato Capixaba бірінші лигасынде ойнап жатыр.