Кіріспе

Нитерой (нитеˈɾɔj) – Бразилияның оңтүстік-шығыс аймағындағы Рио-де-Жанейро штатындағы муниципалитет. Ол Гуанабара шығанағының ар жағында, Рио-де-Жанейро қаласына қарама-қарсы орналасқан және Рио-де-Жанейро агломерациясының құрамына кіреді. 1834 жылдан 1894 жылға дейін және 1903 жылдан 1975 жылға дейін Рио-де-Жанейроның астанасы болған, бұл оның алтын тәжбен белгіленген. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың халқы шамамен 515 317 адамды құрайды және ауданы , бұл оны штаттың ең халқы көп бесінші қаласы етеді. 2010 жылы Бразилия муниципалитеттері арасындағы Адами Даму Индексі бойынша ең жоғары көрсеткішке ие және жетінші орында тұр. Жан басына шаққандағы орташа айлық табыс бойынша Бразилиядағы екінші муниципалитет және білім беру саласындағы әлеуметтік көрсеткіштер бойынша елдің муниципалитеттері арасында 13-орында. Қаланың «Күлкілі қала» (Cidade Sorriso) деген лақап аты бар. 2011 жылғы маусымда Гетулио Варгас қоры жүргізген зерттеулер Нитеройды Бразилияның ең бай қаласы деп таныды, оның халқының 55,7%-ы «А» класына жатады. «А» және «В» кластарын ескергенде, Нитерой да бірінші орында, осы кластардағы халықтың үлесі 85,9%-ды құрайды. IBGE-нің 2010 жылғы деректеріне сәйкес, Нитеройдың номиналды жалпы ішкі өнімі 11,2 миллиард реалды құрады, бұл штаттың ең жоғары жалпы ішкі өнімі бар бесінші муниципалитет. Қала Рио-де-Жанейро штатындағы екінші ірі ресми жұмыс беруші болып табылады, бірақ тұрғындар саны бойынша бесінші орында. Қала Рио-де-Жанейро штатының маңызды қаржы, сауда және өнеркәсіптік орталықтарының бірі, Бразилияда бизнес жүргізу үшін ең жақсы 100 қаланың ішінде 12-орында. Нитерой 1573 жылдың 22 қарашасында тупи басшысы Арарибоя құрған, ол кейіннен күштеп католицизмге көшті және португалдық саяхатшы Мартим Афонсо де Соузаның құрметіне Мартим Афонсо деген христиандық есім алды. Бұл Бразилияда христиан емес, ассимиляцияланбаған жергілікті тұрғын құрған жалғыз қала. Муниципалитет 1991 жылы құрылған Серра-да-Тиририка мемлекеттік паркінің бір бөлігін қамтиды.

Топоним

"Нитерой" сөзі тупи тілінен шыққан және "суды жасыратын жер" деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда Ницхерой немесе Нитеррой деп жазылатын, бұл 1554 жыл шамасында Рио-де-Жанейро қаласының портының жергілікті атауы болды. 1834 жылы, бұрын "Вила Реал да Прая Гранде" деп аталған қала, Рио-де-Жанейро провинциясының астанасы болған кезде "Нитерой" ескі жергілікті топонимі қабылданды. Тупи тіліндегі бұл терминнің мағынасына қатысты бірнеше түсінік бар: "қисық порт".

Франция Антарктика

1555 жылы француз теңізшісі Николя Дюран де Вильгейньон Гуанабара шығанағын бақылаған тупинамба тайпасымен одақтасып, аймақта Франция Антарктикасы деп аталатын француз колониясын құрды. Тупинамба тайпасының қатігездігіне байланысты португалдар бұл аймақтан қашып жүрді. Аймақ Вильгейньон басшылығымен дамыды, ол мұнда қала салуды жоспарлады. Біраз уақыттан кейін Франциядан колонияға көшіп келген кальвинистер Францияға қайтып, Вильгейньонды протестанттарға деген көзқарасының дұрыс болмауы және басқарудағы кемшіліктерде айыптады. Француз теңізшісі өзін-өзі ақтау үшін Францияға оралуға мәжбүр болды. Француз басшысының кеткенінен кейін португал тәжі Рио-де-Жанейро шығанағының Португалиядан Африка мен Азиядағы колонияларына теңіз жолы үшін стратегиялық маңызға ие екенін, сондай-ақ Оңтүстік Бразилияны қорғау үшін маңызды алдыңғы бекет болатынын байқады. Қорғаныс қамалдары салынды және жергілікті тупи-гуарани тайпаларымен одақ құрылып, елді мекенді басқа еуропалық шабуылшылардан қорғауға кірісті. 1560 жылы португал басшысы Мем де Са Гуанабара шығанағындағы француз бекінісі – Колинь бекінісіне шабуыл жасап, қиратты, бірақ француздарды аймақтан толығымен ығыстыра алмады. Соғысты жалғастырған Мем де Саның жүйесі Эстасио де Са Темиминос тайпасының басшысы Арарибоядан көмек сұрады, ол губернатордың португалдарға француздарды Гуанабара шығанағынан қууға көмектесу туралы өтінішін қабылдады. 1567 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Эстасио де Са Арарибоя мен Темиминос тайпасын Гуанабара шығанағына кіреберістің оң жағын, Эстасионың 1565 жылы құрған Сан-Себастьяно-ду-Рио-де-Жанейро қаласына қарама-қарсы жағын басып алуға шақырды. Осылайша, шығанаққа кіру толығымен қауіпсіз болады. Арарибоя билеген жер "Банда Д’Алем" (Арғы жақ жер) деп аталды, ол шығанақтың шығыс жағында, Маруи өзенінен бастап Грагоата мен Боа Виажем жағалаулары арасындағы Қызыл тосқауылдарға дейін созылды. Бұл аймақ қазіргі Нитерой муниципалитетінің солтүстік-батыс бөлігіне сәйкес келеді, оған қалалық аймақтың орталық және солтүстік бөліктері кіреді. Сол жерде, "Арғы жақта" Арарибоя үндістердің Сент-Лоуренс қаласын (португал тілінде Vila de São Lourenço dos Índios) құрды, ол болашақ Нитерой қаласының бастауы болды. Нитерой атауы тупи тілінен аударғанда "Жасырын сулар" деген мағынаны білдіреді.

Император дәуірі

Ауылға 1816 жылы Бразилия королі Жуан VI келді, ол 1819 жылғы 10 мамырда Рио-де-Жанейродан босату туралы жарлық шығарды және жаңа құрылған муниципалитетке Вила Реал да Прая Гранде (Үлкен жағажайдың патшалық қаласы) деген жаңа атау берді. 1834 жылы Бразилияның жаңа құрылған Империясының астанасы Рио-де-Жанейро қаласы Рио-де-Жанейро провинциясының қалған бөлігінен бөлінді; Вила-Реал-да-Прая-Гранде сол провинцияның жаңа астанасы болып таңдалды, ал Рио-де-Жанейро қаласы Ато Адисионалдан кейін бейтарап муниципалитетке айналды. Нитерой 1975 жылға дейін астана қызметін атқарды – 1894 және 1903 жылдар аралығындағы уақытша Петрополис қаласына көшірілген кезеңді қоспағанда. Вила Реал да Прая Гранде 1835 жылғы 6 наурызда Нитерой (тупи тілінде "жасырын сулар") деп атау алды. Бұл ескі жазу 20-ғасырдың ортасына дейін сақталды, содан кейін қазіргі Niterói жазуы қабылданды. Астана мәртебесі қаланың дамуына бірнеше жаңалықтар әкелді, мысалы, бу кемелері, кит майымен жарықтандыру, сумен жабдықтау және қаланы провинцияның ішкі аймақтарымен байланыстыру үшін жаңа көлік құралдары пайда болды. Тоғыз жыл өткен соң, император Педро II Нитерой қаласына Императорлық қала атағын берді. Бұл атақ ең маңызды қалаларға берілді, оларға белгілі бір автономия және аймақтық билік құқығы берілді. 19-ғасырдың соңында, шамамен 1885 жылы, трамвай жүйелері құрылды, бұл қаланың Икараи, Понта-д'Арея және Итайпу аудандарына кеңейуіне мүмкіндік берді.

Республика дәуірі

1890 жылы Бразилия провинциялары штаттар деп аталды және бейтарап муниципалитет (Рио-де-Жанейро қаласы) өз мәртебесін Федералды округке (немесе жай ғана DF, португал тіліндегі Distrito Federal аббревиатурасы) өзгертті. 1893 жылы монархистік флот көтерілісі өндірістік қызметке нұқсан келтіріп, астана штаб-пәтерін Петрополиске көшіруге мәжбүр етті. 1903 жылы Нитерой Рио-де-Жанейро штатының астанасы болды. Бұл қаланың жаңғыруына жаңа серпін берді, нәтижесінде алаңдар, платформалар, саябақтар, су жолдары стансасы және кәріз желісі салынды, сондай-ақ көшелер мен басты даңғылдар кеңейтілді. 1961 жылдың 17 желтоқсанында қаладағы цирк өртінен 323 адам қаза тапты; кейіннен өртті наразы цирк қызметкерлерінің қасақана тұтандырғандығы анықталды. Бұл Бразилия тарихындағы ең ауыр трагедиялардың бірі және әлемдік цирк тарихындағы ең қасіретті оқиға. 1960 жылы Бразилия астанасы Бразилиаға көшірілгеннен кейін Рио-де-Жанейро қаласы Гуанабара деп аталған қала-штатқа айналды. Бұл штат 1975 жылы Рио-де-Жанейро штатымен біріктірілді; содан бері Нитерой штат астанасы мәртебесін Рио-де-Жанейро қаласының пайдасына жоғалтты. 2010 жылдың 8 сәуірінде ауыр жаңбыр салдарынан болған топырақ көшкіні кем дегенде 200 адамның өмірін қиды. Тағы да топырақ көшкіні болғандықтан кем дегенде 11 000 адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды.

География

Нитеройдың ауданы 129,375 шаршы шақырымды құрайды және Гуанабара шығанағының (батысында), Атлант мұхитының (оңтүстігінде), Мариканың (шығысында) және Сан-Гонсалоның (солтүстігінде) арасында орналасқан. Аймақта Praia de Fora және Praia do Imbuí сияқты тарихи маңызы бар бірнеше жағажайлар бар; сондай-ақ, ең көп келінішітін Пиратининга, Камбоинхас, Итаипу және Итакоатиара жағажайлары, Praia do Sossego, Praia Adam and Eve және Prainha жағажайлары да бар. Онда Пиратининга және Итайпу деген екі тұзды су лагунасы бар. Бірінші лагуна 1946 жылы Ұлттық санитария департаменті ашқан Камбоата каналы арқылы екінші лагунамен байланысты. Итайпу лагунасы 1979 жылы салынған Итайпу каналы арқылы теңізге қосылады. Жер бедері кристалдық тау жыныстарынан тұрады, олар массивтерге және жағалау төбелеріне бөлінеді. Массивтер оңтүстікте басым және Мальхиеро, Калабока және Тиририка тауларын құрайды, олардың арасында муниципалитеттің ең биік нүктесі – 412 метр биіктіктегі Пил тасы орналасқан. Жағалау жазықтары теңізге жақын орналасқан шөгінділерден тұрады. Ең кең аумақ Пиратининга және Итайпу лагуналарының барлық аумағын қамтиды.

Климат

Нитеройда тропикалық климат, нақтырақ айтқанда тропикалық муссондық климат, жыл бойы жылыдан ыстыққа дейін температуралар мен салыстырмалы түрде жиі жауын-шашын байқалады.

Саясат

Нитеройде атқарушы билікті Федералды Конституция ұсынған үлгіге сәйкес мэр және хатшылар кабинеті құрайды. Дегенмен, муниципалитеттің органикалық заңы мен қолданыстағы Бас жоспар мемлекеттік басқарудың халыққа демократиялық қатысуды іске асыру үшін тиімді құралдарды ұсынуы керектігін белгілейді. Осыған байланысты, қала аймақтық хатшылықтарға бөлінген (бұрын аймақтық басқармаларға бөлінген болатын), олардың әрқайсысын мэр тағайындайтын хатшы басқарады. Заң шығарушы билік Нитерой муниципалитетіне (CMN) тиесілі, ол төрт жылдық мерзімге сайланған 21 кеңесшіден тұрады (Федералды Конституцияның 29-бабының талаптарына сәйкес, ол муниципалитеттердің халқының санына қарай ең төменгі және ең жоғары шектерін анықтайды). Осы орган әкімшілік және атқарушы билікке қатысты негізгі заңдарды әзірлеуге және бекітуге құқылы, әсіресе қатысушы бюджетті (Бюджеттік бағыттар туралы заң). Нитеройдың қазіргі мэрі – 2020 жылы Бразилияда жалғасып жатқан коронавирус пандемиясы кезінде сайланған Демократиялық еңбек партиясының өкілі Аксель Грейл. Ол 2012–2016 жылдар аралығында бұрынғы мэр Родриго Невестің орынбасары, ал 2017–2020 жылдар аралығында жоспарлау жөніндегі хатшы болып жұмыс істеді.

Экономика

Нитерой – Рио-де-Жанейро штатының ең маңызды қаржылық және сауда орталықтарының бірі, қазіргі заманғы қала сияқты, қазіргі заманғы ғимараттары мен бірнеше сауда орталықтарына ие. Оның экономикасы сауда және коммерциялық қызметтерге, мысалы, жылжымайтын мүлік корпорацияларына, графикалық дизайнға, веб-дизайнға және жарнамаға негізделген. Сонымен қатар, онда тағамдық (әсіресе теңіз өнімдері), киім, шам және теңізден алынатын заттар өндіріледі. Қала Рио-де-Жанейроның орталық аймағынан 25 минуттық жерде орналасқан. Нитерой Рио-де-Жанейро штатындағы төртінші бай қала және Рио-де-Жанейро агломерациясындағы үшінші қала болып табылады. Нитерой қазіргі заманғы өнер мұражайы – қаланың ең танымал нысаны, оның дизайнын әйгілі бразилиялық модернист архитектор Оскар Нимейер жасаған. Қаланың орталық бөлігінің көрінісін Нитерой мұнарасы биік цилиндр пішіндес кеңсе ғимараты басып алады, ол Нитерой сауда орталығына тиесілі.

Өсу

Босатылу кезінде Нитерой қалалық аймағы оның орталық аймағы мен Сан-Домингоға ғана сәйкес келді. Оңтүстік аймақ – Икарай, Санта-Роза, Виталь Бразилия – 1841 жылы Санта-Роза шаруашылығы меншікке бөлінген кезде қалалануға кірісті, ал Джуружуба ежелгі балықшылар елді мекенінен өркендеді. Сан-Франциско мен Чаритас, бұл жерлер католик шіркеуінің құрметіне, Джуружуба шығанағының жанында әулие Франциск атымен аталды, 1940 жылға дейін сирек қоныстанды. Нитеройдың солтүстік аймағының қалалануы 19 ғасырдың соңында трамвай іске қосылған кезде басталды, бұл қаланың солтүстік және солтүстік-шығысқа қарай кеңеюіне, сондай-ақ көршілес Сан-Гонсалу муниципалитетінің қалалық өсуіне серпін берді. Нитеройдың шығысында орналасқан, бұрынғы егістік жерлер мен орманның кең аймағы – Итайпу 1943 жылы муниципалитетке қосылды. Ол өзінің ауылдық сипаттамаларын жоғалтты және 1960 жылдардың соңынан бастап қалалық халқы қарқынды өсті. 20 ғасырдың басында Нитерой өнеркәсіптік дамуының өрбу кезеңін бастады.

Дін

Нитерой қаласында көптеген ашық діни сенімдер кездеседі. 2010 жылғы халық санауы бойынша, Нитеройдың жалпы халқының арасында 258 391 рим католигі (53%), 97 759 евангелист (35%) және 34 484 спиритист (11%) бар. Бразилиядағы Католик шіркеуінің бөлінісіне сәйкес, Нитерой Бразилияның Ұлттық епископтар конференциясының Шығыс I аймақтық епископтық кеңесіне кіреді, ал архиепископтық тақ Нитерой қаласында орналасқан. Нитерой архиепископиясы астана аймағы мен Рио-де-Жанейро штатының ішкі аймақтарындағы 14 муниципалитетті қамтиды, барлығы 73 приходтан және 6 викариатқа бөлінген 1 квази-приходтан тұрады. Бұдан өзге, Рио-де-Жанейроның Израиль федерациясына біріктірілген еврей қауымы да бар, сонымен қатар түрлі протестанттық діни ағымдар, буддизм, мессиандық, афро-бразилиялық діндер және тағы да басқалары кең таралған.

Білім

Нитерой қаласы Бразилияның ең маңызды ғылыми орталықтарының бірі – Флуминенс федералды университетінің орналасқан жері. ISE La Salle және Cândido Mendes университеті сияқты басқа да колледждер де бар. Католик мектептері, әсіресе Ла Саль институты мен Сан-Висенте-де-Паулу мектептері, қаланың ең дәстүрлі бастауыш және жоғары мектептері саналады. Сондай-ақ, PH, Марилия Матосо, Педро II, Гей Лусак, Абель институты, Носса Сеньора Дас Мерсес колледжі, Салезиан жоғары мектебі, ETE – Энрике Лаже (Faetec деп те аталады), Освальдо Круз институты және Нитерой қаласының Канад мектебі де маңызды оқу орындары болып табылады. Нитеройдың Адам даму индексі (АДИ) ең жоғары көрсеткішті алып, Рио-де-Жанейро штатындағы сауаттылық деңгейі ең жоғары болып табылады.

Автобус

Нитерой қаласында қоғамдық көліктің жалғыз түрі қалалық автобус қызметі. Барлығы жеке компаниялар басқаратын, елуге жуық белсенді бағыт бар. Көптеген қалалық автобус бағыттарының соңғы аялдамасы Нитерой қаласының орталығында (Жоао Гуларт автобус терминалында) орналасқан, немесе олар қала орталығынан өтеді.

Кеме

Нитерой мен Рио-де-Жанейро қалалары арасындағы теңіз жолы екі бағытпен жүзеге асырылады, екеуі де Praça XV станциясына жетеді. Нитеройдегі станциялар Арарибоя алаңында, қала орталығында және Шаритас ауданында орналасқан. Арарибоя алаңы мен 15 қараша алаңы арасындағы қатынас 2000 жолаушыға дейін сыйымдылығы бар үлкен кемелермен жасалады, саяхат шамамен жиырма минутқа созылады. 2006 жылдан бері кемелер біртіндеп сыйымдылығы аз (1200 жолаушыға дейін) үлкен катамарандармен алмастырылуда, бірақ бұл бағытты 12-15 минут ішінде жүріп өтуге болады. Шаритас станциясы мен 15 қараша алаңы арасындағы қатынас шағын катамарандармен жүзеге асырылады, бұл қызмет таңдамалы көлік түрі саналады.

Пойыз

Жолаушылар тасымалы үшін 33 шақырымдық теміржол желісі салынды, ол Нитеройді Итабораи муниципалитетімен байланыстырып, Сан-Гонсало қаласынан өтеді. 2007 жылы тоқтатылғанға дейін бұл желіні мемлекеттік "Central" компаниясы пайдаланды. Соңында, 1950 жылғы ескірген пойызды қолдана отырып, күніне екі рет, әр бағытқа бір реттен сапар жасалатын. Қазіргі таңда желі тоқтатылған, ал бірнеше учаскеде Сан-Гонсало және Нитерой муниципалитеттері рельстерді алып тастады. Болашақта бұл желінің төсегін Рио метрополитенінің Нитерой мен Итабораи арасындағы жоспарланған 3-ші желісін салу үшін пайдалану ұсынылып отыр.

Мәдениет

Нитерой – Бразилиядағы ең ірі тарихи және мәдени орталықтардың бірі. Оның мәдениеті балықшылар ауылдарымен (Журужуба), қамалдармен, мұражайлармен және болашаққа бағытталған ескерткіштермен ерекшеленеді, мысалы, қазіргі заманғы өнер мұражайы – муниципалитеттің символы, модернист архитектор Оскар Нимейер салған және Нитерой халық театры. Әлеуметтік мәдениет өте қонақжай халыққа негізделген, соның нәтижесінде Нитеройға «күлімсіреген қала» деген лақап ат қойылды. Нитерой сәулеті өткен мен қазіргі заман арасындағы контрастпен сипатталады. Нитерой мемлекеттік кітапханасы, Әділет сарайы, Нитерой пошта ғимараты, Нитерой қалалық театры, Кантарейра станциясы, Инга сарайы, Жамбейро үйі және Нитерой қалалық әкімдігі сияқты тарихи ғимараттар, мысалы, қазіргі заманғы өнер мұражайы, Юсселино Кубичек алаңы, Нитерой халық театры және Нимейер жолының қалған бөлігі сияқты болашаққа бағытталған туындылармен қатар тұр. Бразилиядағы ең үздік скаут тобы – 4-ші GEMAR Gaviões do Mar да осы қалада бар. Католик шіркеулері де нитеройлық мәдениеттің маңызды бөлігін құрайды. Сан-Лоуренсо-дос-Индиос шіркеуі – муниципалитеттің негізі, Сан-Себастьян-де-Итайпу шіркеуі, Носса-Сеньора-да-Боа-Вайажем, Балықшы Әулие Петр шіркеуі, Әулие Иоанн Баптист соборы және Біздің Анамыздың Көмекшісі Базиликасы барокко, классикалық және отарлық сәулеттерімен көшелерді көркейтіп тұр.

Спорт

Леонардо, Эдмундо және Герсон сияқты жұлдыздардың туған қаласы болумен қатар, қала 1913 жылы құрылған және 1940 жылдары Рио-де-Жанейро қаласынан тыс Рио-де-Жанейро чемпионатына қатысқан жалғыз клуб Канто-ду-Рио футбол клубының отаны. Клубтың әнұранын Ламартин Бабо жазған, ол 1941 жылғы Рио-де-Жанейро чемпионатының барлық қатысушылары үшін әнұрандарды радио арқылы жариялағаннан кейін жазған. Қазіргі уақытта қала ұлттық футбол элитасында өкілдік етілмейді. Қаладағы басқа футбол клубтары – жақында кәсіби футболға оралатынын жариялаған Фонсека Атлетика Клубы және Риодағы алғашқы чемпионатта үшінші орын алған Рио Крикет және Атлетика Ассоциациясы, сондай-ақ чемпионат осы стадионда өткен. Рио Крикет, сонымен қатар, Рио-де-Жанейро футбол тарихындағы алғашқы дербиде, Рио-де-Жанейро қаласындағы Паиссанду Атлетико Клубымен күш сынасты, бұл клуб Рио Крикет негізін қалаушылар құрған және Рио-де-Жанейро чемпионатының жеңімпазы атанған. Қалада Санта-Роза ауданында орналасқан Каио Мартинс стадионы да бар, ол көп жылдар бойы Канто-ду-Рио клубының, ал 2000-ші жылдарда Ботафого клубының үй стадионы болды. 2007 жылы стадиондағы спорт залында әйелдер волейболынан Суперлига финалы өтті, онда Рио-де-Жанейро командасы жеңіске жетті. Бүгінде стадион Ботафого клубының жаттығуларына және FFERJ ұйымдастырған ойындарға пайдаланылады, көбінесе төменгі лигалардың чемпионаттарында.