Кіріспе
НАТО мемлекеттерінің көпжақты форумы – Еуроатлантикалық әріптестік кеңесі (ЕАӘК) – Солтүстік Атлантика келісім ұйымының (НАТО) суық соғыстан кейінгі институты. ЕАӘК Еуропа мен Орталық Азиядағы НАТО және НАТО-ға мүше емес елдер арасындағы қарым-қатынастарды жақсарту мақсатында құрылған көпжақты форум. Мемлекеттер саяси және қауіпсіздік мәселелерін ынтымақтастықпен талқылайды. Ол 1997 жылғы 29 мамырда Португалияның Синтра қаласында өткен Министрлер кеңесінде, 1991 жылы құрылған Солтүстік Атлант ынтымақтастығы кеңесінің (NACC) орнына құрылды. ЕАӘК НАТО-ның Еуроатлантикалық аймақтағы серіктес елдерімен ынтымақтастығының жалпы саяси аясын қамтамасыз етеді. Ол 1994 жылғы қаңтарда құрылған «Бейбітшілік үшін серіктестік» (PfP) бағдарламасымен бірге жұмыс істейді. Кеңесте барлығы 50 мүше бар, оның ішінде НАТО-ның 32 мүшесі және «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасының 18 қатысушысы. Мүше елдердің арасында АҚШ ерекше рөл атқарады. Суық соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ ЕАӘК-тің маңызды мүшесі болып, Ресеймен – ЕАӘК серіктес елімен байланысты күшейтуге ықпал етті.
The Euro Atlantic Partnership Council (EAPC) is a post–Cold War, North Atlantic Treaty Organization (NATO) institution. The EAPC is a multilateral forum created to improve relations between NATO and non NATO countries in Europe and Central Asia. States meet to cooperate and discuss political and security issues. It was formed on 29 May 1997 at a Ministers’ meeting held in Sintra, Portugal, as the successor to the North Atlantic Cooperation Council (NACC), which was created in 1991. The EAPC provides an overall political framework for NATO’s cooperation with its partner countries in the Euro Atlantic area. It works alongside the Partnership for Peace (PfP), which was created in January 1994. There are 50 members, including all 32 NATO member countries and 18 Partnership for Peace countries. Of its members, the United States has had a notable role in the council. In the post Cold War era, the United States served as one of the key members of the EAPC that continued to push for engagement with Russia, which is an EAPC partner country.
NACC және PfP
EAPC – NACC-тің жалғасы болып табылады. 1991 жылы құрылған NACC, НАТО-ның бұрынғы Варшава шартының қарсыластарымен пікір алмасу және ынтымақтастық үшін форум ретінде құрылды. NACC 1990-жылдардың басында сенімділікті арттыруға көмектесетін көпжақты саяси консультациялар мен ынтымақтастыққа мүмкіндік берді. Сонымен қатар, NACC 1994 жылы «Бейбітшілік үшін серіктестік» (PfP) бағдарламасын іске қосуға жол ашты. НАТО «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасын тек диалогпен шектеліп қалмай, нағыз бейбіт серіктестік құру мақсатымен бастады. Оның міндеті – Еуропа бойынша саяси және әскери ынтымақтастықты кеңейту және күшейту, тұрақтылықты арттыру, бейбітшілікке қауіп төндіретін факторларды азайту және қарым-қатынастарды нығайту болды. Дегенмен, «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасына осы міндеттерді орындау үшін EAPC сияқты басқа ұйымның көмегі қажет болды. 1997 жылға қарай NACC-қа қатысқан елдер Батыс Еуропаның басқа да серіктестерін қамтитын қауіпсіздік форумын құруға ниетті екенін білдірді. Серіктестер НАТО-мен ынтымақтастықты тереңдетуді бастады және қорғаныс реформасын және демократиялық өзгерістерді қолдау күшейді. Оларға үлкен және күрделене түскен қарым-қатынастарға сай келетін форум қажет болды, сондықтан 1997 жылы EAPC NACC-тің орнын басып алды.
Орындауы мен құрылымы
ЕАӨК ынтымақтастыққа жалпы саяси аяқ берумен қатар, НАТО мен жекелеген серіктес елдер арасындағы ПФП бағдарламасы шеңберінде дамыған екіжақты қарым-қатынастар үшін де аяқ жасайды. ЕАӨК-тың іс-қимылдары екі жылдық іс-қимыл жоспарларына негізделеді. Бұл жоспарлар саяси және қауіпсіздікке қатысты кең ауқымды мәселелер бойынша консультациялар мен ынтымақтастыққа бағытталған. ЕАӨК аясында елшілер ай сайын, ал сыртқы істер мен қорғаныс министрлері жыл сайын кездеседі. Кеңестің мақсаты – ұзақ мерзімді консультациялар мен ынтымақтастықты сақтау, дағдарыстарды басқару және бейбітшілікке қолдау көрсету операцияларын жүргізу, өңірлік мәселелерді қарастыру, қару-жарақ бақылау, жаппай қырып-жою қаруларының таралуы және халықаралық терроризмге қатысты мәселелерді шешу болып табылады. Қорғаныс саласында ЕАӨК жоспарлау, бюджеттеу, саясат пен стратегия, азаматтық төтенше жағдайларды жоспарлау, апаттарға дайындық, ядролық қауіпсіздік, әуе кеңістігін бақылау және ғылыми зерттеулерге жауапты. Бұдан өзге, ЕАӨК терроризмге қарсы күрес, шекара қауіпсіздігі, жаппай қырып-жою қарулары мен шағын қару-жарақтардың таралуына қарсы күрес сияқты маңызды салалардағы практикалық ынтымақтастықты және тәжірибе алмасуды ілгерілетумен және үйлестірумен жүктелген. НАТО мен ЕАӨК саясаты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің әйелдер, бейбітшілік және қауіпсіздік туралы 1325-ші қаулысына қатысты халықаралық күш-жігерді қолдауға және адам саудасына қарсы күреске келісім берді.
Қауіпсіздік форумдары
2005 жылдың 24-25 мамырында ЕАӨК Швецияның Аре қаласында өзінің бірінші қауіпсіздік форумын өткізді. Онда НАТО және серіктес елдердің министрлері мен жоғары деңгейдегі шешім қабылдаушылар, сондай-ақ азаматтық қоғам мен сарапшылық орталықтардың өкілдері қатысты. Форумның мақсаты – азаматтық қоғаммен байланыс орнату және бейбітшілік құру мен қайта құру саласындағы НАТО күнтәртібіндегі бейүкіметтік ұйымдардың рөлін мойындау, әсіресе Балқан және Ауғанстан аймақтарында. НАТО делегаттардың еуроатлантикалық мәселелерді әдеттегі министрлер кездесулерімен салыстырғанда тереңірек талқылау мүмкіндігіне ие болғанын атап өтті. 2007 жылдың маусым айында екінші форум Солтүстік Македония Республикасының Охрид қаласында өтті. Оның негізгі мәселелері – Ауғанстанға қатысты кешенді тәсіл табу, энергетикалық қауіпсіздік және Балқанды еуроатлантикалық құрылымға интеграциялау. Форумға министрлер, жоғары лауазымды шенеуніктер, парламентарийлер, ғалымдар, бейүкіметтік ұйымдар мен журналистер қатысты. НАТО-ның бас хатшысы Яап де Хоп Шеффер қатысушылардың түрлі салалардағы мамандарынан жаңа идеялар әкеліп, ашық пікір алмасып, әртүрлі көзқарастарды түсінуін қалайтынын мәлімдеді.
АҚШ-тың ЕАӨК-ге қатысуы
АҚШ 1991 жылғы желтоқсанда ЕАӨК-нің алдындағы NACC-тің негізін қалаушы мүшелерінің бірі болды. NACC тарағаннан кейін және PfP мен EAPC біріккеннен кейін, АҚШ оның маңызды мүшелерінің бірі ретінде EAPC-дегі қызметін жалғастырды. Қылы соғыстан кейінгі кезеңде АҚШ-тың мақсаты дағдарыстар мен қиындықтарға қарсы тұрудағы жаһандық мүдделерін нығайту болды. АҚШ ресми тұлғалары Ресеймен ынтымақтастыққа қол жеткізуге үміттенді. Ингрид Лундстадтың "Дұшпаннан досқа: Қылы соғыстан кейінгі Еуроатлантикалық қауіпсіздік ынтымақтастығына Ресейді қосудағы АҚШ мақсаттары" еңбегінде айтылғандай, Ресейді EAPC-ге қосу АҚШ және Еуроатлантикалық аймаққа келісім мен тұрақтылық әкелуі күтілді.
Ресей мен ЕАӨК
1990 жылдардың басында НАТО одақтастары Мәскеуді Еуро-Атлантикалық серіктестікке тарту үшін бірнеше қадам жасады. Олар Еуроатлантикалық аймақта, әсіресе суық соғыс кезеңінен кейін Ресеймен демократиялық және экономикалық реформаларды ілгерілетуді көздеді. Ресей Еуро-Атлантикалық ынтымақтастық кеңесінде (ЕАҚК) серіктес ел ретінде қатысады. Олардың қатысуы Солтүстік Атлантика ынтымақтастығы кеңесінің 1991 жылғы 20 желтоқсандағы алғашқы отырысына дейін жетеді. Отырысқа НАТО, Шығыс Еуропа елдері және КСРО қатысты. Осы отырыстың соңында Кеңес елшісіне кездесу өтіп жатқанда, келесі күні Кеңес Одағы таратылатыны туралы хабарлама жетті. Сол сәтте Кеңес елшісі енді Кеңес Одағының емес, тек Ресей Федерациясының өкілі ғана екенін мәлімдеді. 1994 жылы Ресей «Бейбітшілік үшін серіктестік» (PfP) бағдарламасына қосылып, Ресей мен НАТО арасындағы байланысты нығайтты. «Бейбітшілік үшін серіктестік» және ЕАҚК біріктірілгеннен кейін Ресей 1997 жылы ЕАҚК-нің толыққанды мүшесі атанды. Сол жылы «НАТО-Ресей негізгі актісіне» де қол қойылды, бұл суық соғыс кезеңінен кейінгі ынтымақтастықтың белгісі болды. Ресей одақ құру идеясын қабылдамаса да, НАТО және оның ұйымдарымен, мысалы, Еуро-Атлантикалық серіктестікпен практикалық ынтымақтастыққа басымдық берді. 1990 жылдары Ресей НАТО-мен бірқатар серіктестіктерге қол қойып, олармен белсенді жұмыс істеді, соның ішінде 1997 жылы НАТО-Ресей тұрақты бірлескен комиссиясына (НАТО-Ресей ТБК) айналған НАТО-Ресей серіктестік комиссиясы (НРК) бар.
Нәтижелер
Ресей және ЕАӨК бөлімінде талданғандай, ЕАӨК бұрын АҚШ-Ресей қарым-қатынастарында, сондай-ақ НАТО-Ресей қарым-қатынастарында "қайта орналасу" мүмкіндігі ретінде танылды. Бүгін ЕАӨК мүшелері серіктестік және диалогты жалғастырып келеді. Ол Еуроатлантикалық аймақтағы қауіпсіздік, тұрақтылық және демократиялық трансформацияға баса назар аударуда.