Кіріспе

1930 жылдан 1952 жылға дейін Кеңес Одағының үкіметі, Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталиннің бұйрығымен және НКВД өкілі Лаврентий Берияның басшылығымен, түрлі топтардың халқын күштеп көшірді. Бұл әрекеттерді келесі негізгі санаттарға бөлуге болады: "кеңеске қарсы" саналатын халық санаттарын депортациялау (көбінесе "халық жаулары" деп аталды), толық ұлттарды депортациялау, еңбек күшін ауыстыру және этникалық тазаланған аумақтарды толтыру мақсатындағы ұйымдастырылған көші-қон. Декулакизация – тұтас бір әлеуметтік топтың алғаш рет депортациялануы болса, 1937 жылы кеңес корейлерінің депортациясы – нақты бір ұлттың толық депортациясының үлгісін көрсетті. Көбінесе олардың бағыты халқы сирек қоныстанған шалғай аймақтар болды (Кеңес Одағындағы мәжбүрлі қоныстарды қараңыз). Бұл КСРО-ға КСРО-дан тыс елдерден келген азаматтарды депортациялауды да қамтиды. Жалпы алғанда, ішкі мәжбүрлі көші-қон кем дегенде 6 миллион адамға әсер етті. Оның ішінде 1930-31 жылдары 1,8 миллион кулак, 1932-39 жылдары 1 миллион шаруа және этникалық азшылықтар депортацияланды, ал 1940-52 жылдары тағы 3,5 миллион этникалық азшылықтар қайта қоныстандырылды. Кеңес мұрағаттары кулактардың мәжбүрлі қоныс аударуы кезінде 390 000 адамның қаза болғанын, ал 1940 жылдары мәжбүрлі қоныстарға депортацияланғандардың арасында 400 000-ға дейін адамның қаза болғанын тіркеді. Алайда, Николас Верт депортация салдарынан қаза тапқандардың жалпы саны 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін жетеді деп есептейді. Қазіргі заманғы тарихшылар осы депортацияларды адамзатқа қарсы қылмыс және этникалық қырып-ұяту деп сипаттайды. Ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие екі жағдай геноцид ретінде танылды: Қырым татарларының депортациясын Украина және тағы үш ел геноцид деп жариялады, ал чечендер мен ингуштардың депортациясын Еуропа Парламенті геноцид деп мойындады. 1991 жылдың 26 сәуірінде Ресей Федеративтік Социалистік Кеңес Республикасының Жоғарғы Кеңесі, төрағасы Борис Ельцин басшылығымен, "Сталиннің жамандау және геноцид саясаты" деп айқындалған барлық жаппай депортацияларды айыптайтын 2-баппен бірге, репрессияланған халықтарды қалыпқа келтіру туралы заң қабылдады. Кеңес Одағы басып алынған аумақтарда да депортациялар жүргізді, нәтижесінде Балтық елдерінен 50 000-нан астам адам қаза тапты, ал Шығыс Еуропадан немістерді қуу кезінде советтік депортациялар, жаппай қырғындар және тұтқын лагерьлері мен еңбек лагерьлері салдарынан 300 000-нан 360 000-ға дейін адам қаза тапты.

Әлеуметтік топтарды депортациялау

Көптеген совет шаруалары, нақты табысына немесе мүлкіне қарамастан, коллективтеуге қарсылық көрсеткені үшін "кулактар" деп белгіленді. Бұл термин тарихи тұрғыдан алғанда, кейінгі Ресей империясынан бері салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы шаруаларды білдірген. Кулак – депортацияланған кеңес азаматтарының ең көп кездесетін санаты. "Кулак" деп ресми түрде тағайындалған адамдарды қоныс аудару 1950 жылдың басына дейін жалғасты, оның ішінде бірнеше ірі толқындар болды: 1951 жылдың 5 қыркүйегінде Кеңес үкіметі Литва КСР-інен "колхоздарға қарсы жауырық әрекеттері" үшін кулактарды депортациялауға бұйрық берді, бұл осы әлеуметтік топтың соңғы қоныс аударуларының бірі болды. Ұлтына және тегіне қарамастан, көптеген "кулактар" Сібір мен Орталық Азияға қоныс аударылды. 1990 жылы жарияланған кеңес мұрағаттарының мәліметтері бойынша, 1930 және 1931 жылдары еңбек колониялары мен лагерьлерге 1 803 392 адам жіберілді, ал 1 317 022 адам бағытталған жеріне жетті. 1931 жылдан кейін де шағын көлемде депортациялар жалғасты. 1932 жылдан 1940 жылға дейін еңбек колонияларында қайтыс болған кулактар мен олардың туыстарының саны 389 521 адамды құрады. Депортацияланғандардың жалпы саны әлі де даулы. Сақтықпен бағалаулар бойынша, 1 679 528 – 1 803 392 адам депортацияланды, ал ең жоғары бағалаулар бойынша, 1937 жылға дейін 15 миллион кулак және олардың отбасылары депортацияланды, сондай-ақ депортация кезінде көптеген адамдар қаза болды, бірақ нақты саны белгісіз.

Этникалық операциялар

1930 жылдары «халық жауы» деп аталатын адамдарды жіктеу әдеттегі марксистік-лениндік, кластық сипаттамалардан, мысалы, «кулак» терминінен, этникалық негіздегі сипаттамаларға ауысты. Потенциалды түрде дүрлігін тудыруы мүмкін этникалық топтарды ішінара жою – Иосиф Сталин өзінің билігі кезінде тұрақты түрде қолданған тәсіл болды; 1935 және 1938 жылдар аралығында ғана кем дегенде он түрлі ұлттың өкілдері депортацияланды. Германияның Кеңес Одағына басып кіруі кеңестік этникалық тазалаудың күрт өршуіне әкелді. 1926 жылы жоспарланған, 1930 жылы басталған және 1937 жылы іске асырылған Кореялықтарды КСРО-дан депортациялау – КСРО-да тұтас ұлтты жаппай көшірудің алғашқы мысалы болды. 1937 жылдың қазан айында совет халқының ішіндегі этникалық корейлердің дерлік барлығы (171 781 адам) Ресейдің Шығыс аймақтарынан Қазақ КСР және Өзбек КСР-інің сирек қоныстанған аймақтарына күштеп көшірілді. Сталиннің билігінің барлық кезеңін қарастыратын болсақ, мыналарды атап көрсетуге болады: поляктар (1939–1941 және 1944–1945), Кола норвегиялықтары (1940–1942), румындар (1941 және 1944–1953), эстондықтар, латыштар және литвалықтар (1941 және 1945–1949), Волга немістері (1941–1945), Ингрия финдері (1929–1931 және 1935–1939), Карелия финдері (1940–1941, 1944), Қырым татарлары, Қырым гректері (1944) және Кавказ гректері (1949–1950), калмыктар, балкарлар, Қырым итальяндары, қарашайлар, месхетиялық түріктер, қарапапақтар, Қиыр Шығыс корейлері (1937), чечендер және ингуштар (1944). Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, соғыс кезінде және одан кейін Сталин Совет Одағының этникалық картасына терең әсер еткен, өте кең ауқымды депортациялар сериясын жүргізді. 1941 және 1949 жылдар аралығында шамамен 3,3 миллион адам Сібірге және Орталық Азия республикаларына депортацияланды деп есептеледі. Кейбір бағалаулар бойынша, қоныс аударған халықтың 43%-ы аурулар мен нашар тамақтанудан қаза тапты.

Батыс аннексиялары мен депортациялар, 1939-1941

Лаврентий Берия, сол кездегі кеңестік құпия полициясы – НКВД-нің бастығы, сол кездегі этникалық азшылықтардың көптеген депортациясын ұйымдастыру және орындауға жауапты болды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болған Германияның Польшаға шабуылынан кейін, Кеңес Одағы Польшаның шығыс бөліктерін (Польшада Кресси деп аталады, ал КСРО-да және Беларусьте, Украинада Батыс Беларусь және Батыс Украина деп аталады) – Екінші Польша Республикасының шығыс бөліктерін аннексиялады, ол кейін Белоруссия КСР және Украина КСР-нің батыс бөліктеріне айналды. 1939–1941 жылдары аймақта тұрған 1,45 миллион адам кеңес үкіметі тарапынан жер аударылды. Польша тарихшыларының мәліметінше, олардың 63,1%-ы поляктар, ал 7,4%-ы еврейлер болды. Бұрын кеңестердің қолынан шамамен 1,0 миллион поляк азаматы қаза тапқан деп есептелген, бірақ соңғы кезде польша тарихшылары, негізінен кеңес архивтеріндегі зерттеулеріне сүйене отырып, 1939–1945 жылдары жер аударылған 350 000 адам қайтыс болды деп бағалайды. Осы саясат Балтық республикалары – Латвия, Литва және Эстонияда да іске асырылды (Эстониядан, Латвиядан және Литвадан кеңес депортацияларын қараңыз). 1940–1953 жылдары Балтықтан 200 000-нан астам адам жер аударылған деп есептеледі. Сонымен қатар, кем дегенде 75 000 адам ГУЛАГқа жіберілді. Балтық аймағының барлық ересек халқының 10%-ы жер аударылды немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. 1989 жылы туған латыштар өз елдерінің халқының 52%-ын құрады. Эстонияда бұл көрсеткіш 62% болды. Литвада жағдай жақсырақ болды, себебі сол елге жіберілген көшпенділер бұрынғы Шығыс Пруссияға (қазіргі Калининград) көшті, ол бастапқы жоспарларға қайшы, ешқашан Литваның құрамына кірген жоқ. Сол сияқты, Черновцы облысы мен Молдавиядан келген румындар да көптеп депортацияланды, олардың саны 200 000-нан 400 000-ға дейін жетеді. (Бессарабиядан кеңес депортациясы туралы мақаланы қараңыз).

Екінші дүниежүзілік соғыс, 1941-1945

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе 1943-1944 жылдары, Кеңес үкіметі бірқатар депортация жүргізді. 1,9 миллионға жуық адам Сібір мен Орталық Азия республикаларына жер аударылды. Кеңестердің мәліметінше, шамамен 183 000 қырым татарының 20 000-ы немесе жалпы халықтың 10%-ы неміс батальондарында қызмет еткен, бірақ бұл көрсеткіш немістермен ынтымақтасуға дайын болғандардың санын бағалауға арналған бір ғана SS есебінен алынған және ресми статистикалық деректерге қайшы келеді. Статистикалық деректерге сәйкес, бұл көрсеткіш шамамен 3000-ға жуық, ал еріктілердің саны 800-ге жетпейді. Осыған байланысты, соғыс аяқталғаннан кейін татарлар да кеңестік билік тарапынан жер аударылды. Вячеслав Молотов бұл шешімді былай деп түсіндірді: "Соғыс кезінде бізге жаппай сатқындық туралы хабарлар келіп түсті. Кавказдықтар бізге қарсы тұрып, арттан шабуыл жасады. Бұл өмір мен өлім мәселесі болды, егжей-тегжейді зерттеуге уақыт болмады. Әрине, бейкүнә адамдар зардап шекті. Бірақ менің ойымша, аталған жағдайларда біз дұрыс әрекет еттік". Тарихшы Иан Грей былай деп жазады: "Мұсылман халықтарына қатысты немістер игі, тіпті әкешелік саясат ұстанды. Қарашай, балқар, ингуш, чечен, калмық және қырым татарлары белгілі бір дәрежеде неміс жақтастарына симпатия танытты. Бірақ немістердің Сталинград шайқасынан кейін Кавказдан асыққан түрде шығып кетуі ғана мұсылман халықтарын тиімді антисоветтік қозғалысқа ұйымдастыруға кедергі келтірді. Дегенмен, немістер Кавказда өзінен кейін күшті "бесінші колонна" қалдырғанын мақтан тұтты". Волга немістері және Қырым мен Солтүстік Кавказдың жеті (славян емес) ұлты депортацияланды: қырым татарлары, калмықтар, чечендер, ингуштар, балкарлар, қарашайлар және месхетиялық түрктер. 1944 жылдың 18 мамырында барлық қырым татарлары Өзбекстанға және Кеңес Одағының басқа да алыс аймақтарына арнайы қоныстандырушылар ретінде жаппай жер аударылды. НКВД деректеріне сәйкес, келесі бір жарым жыл ішінде жер аударылудан шамамен 20% көз жұмды. Қырым татарларының белсенділері бұл көрсеткішті шамамен 46% деп бағалайды. (Қырым татарларының депортациясы туралы қараңыз.) Қара теңіз жағалауынан қуылған басқа да аз ұлттардың ішінде болгарлар, қырымдық гректер, румындар және армяндар болды. Кеңес Одағы Балтық елдерінен, Польшадан және немістер басып алған аумақтардан да адамдарды депортациялады. 1974 жылы Германия үкіметі жариялаған зерттеуде 1945-1948 жылдар аралығында немістерді Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қуу кезінде жасалған қылмыстардың құрбаны болған неміс азаматтарының саны 600 000-нан асып кеткені анықталды, Одер және Нейседен шығысқа қарайғы аймақтарда 400 000-ға жуық адам қаза тапты (шамамен 120 000-ы тікелей зорлық-зомбылықтан, көбінесе совет әскерлерінің, сондай-ақ поляктардың қолынан, 60 000-ы поляк және 40 000-ы советтік концентрациялық лагерьлерінде немесе түрмелерде аштықтан және аурудан, ал 200 000-ға дейін азаматтық депортацияланғандардың мәжбүрлі еңбекке тартылуынан немістердің Кеңес Одағында қаза болуы), 130 000-ға дейін Чехословакияда (оның 100 000-ы лагерьлерде) және 80 000-ға дейін Югославияда (оның 15 000-ден 20 000-ға дейін лагерьтерде және олардың сыртындағы зорлық-зомбылықтан, ал 59 000-ы лагерьлерде аштықтан және аурудан қайтыс болды). Польша мен Украина халық алмасуын жүзеге асырды: Польша мен Совет Одағының шекарасының шығысында тұратын поляктар Польшаға депортацияланды (шамамен 2,1 миллион адам), ал Польша мен Совет Одағының шекарасының батысында тұратын украиндықтар Совет Украинасына жер аударылды. Халықты Совет Украинасына көшіру 1944 жылдың қыркүйегінен 1946 жылдың сәуіріне дейін (шамамен 450 000 адам) жүргізілді. Кейбір украиндықтар (шамамен 200 000 адам) 1944-1945 жылдар аралығында Польшаның оңтүстік-шығысын көбінесе ерікті түрде тастап кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оралмандар

Соғыс 1945 жылдың мамыр айында аяқталғанда, мыңдаған совет азаматы (өз еркінен тыс) КСРО-ға күштеп қайтарылды. 1945 жылдың 11 ақпанында Ялта конференциясының қорытындысы бойынша АҚШ және Ұлыбритания КСРО-мен қайта оралу туралы келісімге қол қойды. Осы келісімнің түсіндірілуі совет азаматтарының барлығын, олардың тілегіне қарамастан, мәжбүрлеп елге қайтаруға әкелді. Одақтас әскерлерінің басшылары Еуропадағы әскери күштеріне КСРО-ның миллиондаған бұрынғы тұрғындарын (соның ішінде немістермен ынтымақтасқандарды) Совет Одағына депортациялауға бұйрық берді, олардың арасында ондаған жылдар бұрын Ресейден кетіп, басқа ел азаматтығын алған адамдар да болды. Күштеп қайтару операциялары 1945 жылдан 1947 жылға дейін жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде, Германиядағы тұтқында мұнда 5 миллионнан астам совет адамы тірі қалды. Олардың шамамен 3 миллионы Германия мен оккупацияланған аумақтарда мәжбүрлі жұмысшы (Ostarbeiter) ретінде еңбек еткен. Тірі қалған 1,5 миллиондай әскери тұтқын, қайтарылған Ostarbeiter және басқа да депортацияланған адамдар, барлығы 4 миллионнан астам адам, арнайы НКВД сүзгі лагерьлеріне (ГУЛАГ емес) жіберілді. 1946 жылға қарай, азаматтардың 80 пайызы және әскери тұтқындардың 20 пайызы босатылды, азаматтардың 5 пайызы және әскери тұтқындардың 43 пайызы қайта әскерге шақырылды, азаматтардың 10 пайызы және әскери тұтқындардың 22 пайызы еңбек батальондарына жіберілді, ал азаматтардың 2 пайызы және әскери тұтқындардың 15 пайызы (барлығы 1 539 475 адамның ішінде 226 127 адам) НКВД-ға, яғни ГУЛАГ-қа жіберілді.

Перестройка жылдарында

Кеңес дәуірінде, Кеңес мемлекетінің жауларын қолдады деген айыппен тарихи тұрғылықты жерлерінен күштеп шығарылған адамдардың басынан өткен қиындықтар тек қайта құру жылдарында ғана қоғамның назарына түсті. Қуғынға ұшыраған халықтарға қатысты тарихи әділдікті қалпына келтірудегі алғашқы қадамдардың бірі – 1989 жылғы 14 қарашадағы «Күштеп қоныстандырылған халықтарға қатысты заңсыз және қылмыстық репрессиялық әрекеттерді мойындау және олардың құқықтарын қамтамасыз ету туралы» КСРО Жоғарғы Кеңесінің Декларациясы болды. Осы Декларацияға сәйкес, барлық қуғын-сүргінге ұшыраған халықтар ақталып, мемлекеттік деңгейде оларға қарсы жала жабу, геноцид, мәжбүрлеп көшіру, ұлттық мемлекеттік құрылымдарды тарату, және арнайы қоныстардағы террор мен зорлық-зомбылық режимін орнату сияқты репрессиялық әрекеттер заңсыз және қылмыстық шаралар деп танылды.

Кеңес Одағынан кейінгі Ресейде

1991 жылғы 26 сәуірде РСФСР-ның № 1107-I «Қудаланған халықтарды оңалту туралы» заңы қабылданды, онда халықтарды депортациялау «жала жабу және геноцид саясаты» ретінде танылды (2-бап). Заңда, басқа да мәселелермен қатар, қуғын-сүргінге ұшыраған халықтардың конституцияға қайшы келетін күштеп шекара өзгерту саясатынан бұрынғы аумақтық тұтастығын қалпына келтіру, оларды таратудан бұрынғы ұлттық мемлекеттік құрылымдарын қалпына келтіру және мемлекет келтірген зиянды өтеу құқығы танылды. Мұхарбек Дидигов бұл заңды тарихи әділеттіліктің жемісі деп атады. Оның пікірінше, мемлекеттің қуғынды заңсыз, әділсіз адамдарға қарсы бағытталған, адамдық емес әрекет деп мойындауы – демократиялық институттардың дамуының көрсеткіші және депортацияланған халықтар үшін ерекше моральдық маңызға ие. Оның сөзіне қарағанда, заң мұндай оқиға қайталанбайды деген сенімділік береді. «Қудаланған халықтарды оңалту туралы» заңды іске асыру мақсатында бірнеше заңнамалық актілер қабылданды, соның ішінде Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 16 шілдедегі «Казактарды оңалту туралы» қаулысы; Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының 1993 жылғы 1 сәуірдегі «Ресей корейлерін оңалту туралы» қаулысы; Ресей Федерациясы Үкіметінің 1992 жылғы 24 қаңтардағы «Дағыстан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының қуғынға ұшыраған халықтарының заңды құқықтарын қалпына келтіру бойынша басым шаралар туралы» қаулысы; Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының 1993 жылғы 29 маусымдағы «Ресей финдерін оңалту туралы» қаулысы және т.б. КСРО-да мойындалғаннан кейін 15 жыл өткен соң, 2004 жылғы ақпанда Еуропалық Парламент 1944 жылғы шешендер мен ингуштардың депортациясын геноцид актісі ретінде мойындады. 2012 жылғы 24 қыркүйекте «Біртілді Ресей» партиясының депутаттары Мемлекеттік Думаға қуғын-сүргінге ұшыраған халықтардың өкілдеріне қосымша көмек көрсету туралы заң жобасын енгізді. Заң жобасын дайындаушылар саяси тұтқындарға көмек көрсету үшін федералдық бюджеттен 23 миллиард рубль қаражат бөлуді ұсынды. Авторлардың пікірінше, бұл қаражат ай сайынғы төлемдерге және жоғалған мүлік үшін 35 мың рубльге дейін өтемақы төлеуге жұмсалуы керек.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Бірнеше тарихшылар, соның ішінде ресейлік тарихшы Павел Полян және Йель университетінің литвалық ғылыми қызметкері Виолетта Даволюте, бейбіт тұрғындарды жаппай жер аударуды адамзатқа қарсы қылмыс деп санайды. Олар көбінесе советтік этникалық тазалау ретінде сипатталады. Гарвард университетінің профессоры Терри Мартин: Басқа ғалымдар мен елдер қырым татарлары, шешендер мен ингуштардың жер аударылуын геноцид деп атауға барады. Польшалық еврей тегіндес заңгер Рафаэль Лемкин, геноцид туралы конвенцияны қадағалап, геноцид терминін өзі қойған, геноцидті шешендер, ингуштар, Волга немістері, қырым татарлары, калмықтар және қарашайлардың жаппай жер аудару контекстінде жасалғанын болжады. Профессор Лайман Х. Легтерс советтік жазалау жүйесі мен оның қоныс аудару саясаты геноцид ретінде қарастырылуы керек деп мәлімдеді, себебі үкімдер нақты белгілі бір этникалық топтарға ең ауыр тиді, ал олардың өмір тіршілігі өздерінің нақты отанына байланысты болғандықтан, бұл этникалық топтардың қоныс аударуы "топты тек отанына қайтару арқылы түзетілетін геноцидтік салдарға ие болды". Кеңес диссиденттері Илья Габай мен Петр Григоренко да қырым татарларының халқын көшіруді геноцид деп санады. Тарихшы Тимоти Снайдер оны "геноцид стандартына сай келетін" советтік саясаттар тізіміне қосты. Француз тарихшысы және коммунистік зерттеулер жөніндегі сарапшы Николас Верт, неміс тарихшысы Филипп Тер, профессор Энтони Джеймс Джоз, американдық журналист Эрик Марголис, канадалық саясаттанушы Адам Джонс, Массачусетс Дартмут университетінің ислам тарихы профессоры Брайан Глин Уильямс, ғалымдар Майкл Фредхолм және Фанни Э. Брайан да шешендер мен ингуштардың халқын көшіруді геноцид қылмысы деп қарады. Немец журналисі Латц Клевеман шешендер мен ингуштардың депортациясын "баяу геноцидке" теңеді. 2015 жылдың 12 желтоқсанында Украина Парламенті қырым татарларының депортациясын геноцид деп тану туралы қаулы қабылдады және 18 мамырды "Қырым татарлары геноцидының құрбандарын еске алу күні" деп белгіледі. Латвия Парламенті бұл оқиғаны 2019 жылдың 9 мамырында геноцид актісі деп таныды. Литва Парламенті 2019 жылғы 6 маусымда да солай жасады. Канада Парламенті 2019 жылдың 10 маусымында Крым татарларының 1944 жылғы депортациясын (Сүргунлик) совет диктаторы Сталин жасаған геноцид ретінде тану туралы ұсынысты қабылдады, 18 мамырды еске алу күні деп белгіледі. Чечендер мен ингуштардың депортациясы 2004 жылы Еуропалық Парламент тарапынан геноцид актісі ретінде мойындалды: Сталиннің бұйрығымен 1944 жылғы 23 ақпанда бүкіл чечен халқының Орталық Азияға депортациясы 1907 жылғы Төртінші Гаага конвенциясы және БҰҰ Бас Ассамблеясы 1948 жылғы 9 желтоқсанда қабылдаған геноцид қылмысын алдын алу және оны жазалау туралы конвенция мағынасында геноцид актісі болып табылады деп есептеледі. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының сарапшылары 1944 жылғы оқиғаларды Чечняны геноцидке қарсы бақылау тізіміне енгізу себебі ретінде атады. Чечняның сепаратистік үкіметі де оны геноцид деп таныды. Кейбір ғалымдар депортацияны геноцид деп санауға келіспейді. Профессор Александр Статьев Сталин әкімшілігінің депортацияланған халықтарды жоюға саналы ниеті болмағанын, бірақ советтік "саяси мәдениет, нашар жоспарлау, асығыс және соғыс уақытындағы тапшылықтар олардың арасындағы геноцидтік өлім-жітімге себеп болды" деп мәлімдейді. Ол осы депортацияларды "көзге көрінбейтін ұлттарды" кеңестік ассимиляцияның мысалы деп санайды. Профессор Әмір Вайнердің айтуынша, "режим олардың физикалық өмір сүруін немесе тіпті ерекше этникалық ерекшеліктерін емес, олардың аумақтық үзеділігін жоюға тырысты". Профессор Франсин Хирштің пікірінше, "Советтік режим кемсітушілік пен мұқтаждық саясатын жүргізсе де, замандастары нәсілдік саясат деп ойлағанды қолданған жоқ". Оның ойынша, бұл жаппай депортациялар ұлттардың "расалық биологиялық топтар емес, ортақ санасы бар әлеуметтік-тарихи топтар" деген түсінікке негізделген. Бұл пікірге қарсы, Джон К. Чанг депортация шын мәнінде этникалық негізде болды және Батыстың "әлеуметтік тарихшылары" Совет Одағындағы маргиналданған этникалық топтардың құқықтарын қорғауға жеткіліксіз көңіл бөлді деп мәлімдейді.

Мүмкін себептері

Ресей және КСРО тарихшылары арасында басым көзқарас Гарвардтың Терри Мартиннің және оның "Совет ксенофобиясы" теориясы болды және қалып тастады. Бұл теорияда Кеңес Одағы 1937-1951 жылдар аралығында КСРО шекаралық халықтарын (ішінде Кавказ бен Қырымды) саяси адалдығы күдікті немесе Совет социализміне қарсы болған кеңес ұлттарын жою үшін этникалық тазартуды жүзеге асырды. Осы көзқарас бойынша, КСРО тікелей теріс этникалық ниет немесе кемсітушілік танытпады ("Ешбір жағдайда Кеңес мемлекетінің өзі осы депортацияларды этникалық деп қарастырмады"). Барлық совет халықтарының саяси идеологиясы басты мәселе болды. Мартин совет шекаралық халықтарының түрлі депортациялары 1932-33 жылдары ұжымдастыру кезінде басталған "негізінен таптық негіздегі террордан" "ұлттық/этникалық" негіздегі террорға (1937) ауысудың "логикалық нәтижесі" екенін айтты. Сәйкесінше, Мартин ұлттардың депортациясы "этникалық емес, идеологиялық" екенін мәлімдеді. Оны орыстар емес ұлтты жек көру емес, шетелдік капиталистік үкіметтерге деген идеологиялық жек көру және күдік тудырды. Оның "Совет ксенофобиясы" атты теориясы КСРО мен сталиндік режимді саясатта, білім беруде және совет қоғамында салыстырмалы түрде таза социализм мен марксистік практикаларды жүзеге асырған және қолданған деп сипаттайды. Бұл пікірді КСРО-ның көптеген ірі тарихшылары, сондай-ақ орыс және тіпті корей зерттеулеріндегі мамандар, мысалы, Фицпатрик, Суни, Ф. Хирш, А. Вайнер және А. Парк қолдады. А. Парк мұрағаттық жұмысында корейлердің адалдығын нақты дәлелдегеніне немесе дәлелдей алғанына күмән келтірмейтінін анықтады, осылайша шекаралық аймақтардан депортацияның "қажеттілігін" тудырды. Роберт Конквест бұл ұлттардың "Сталиннің пікірінше, немістерді қабылдаған немесе қарсы қоймаған" себептерімен ауыстырылғанын айтты. Керісінше, Дж. Отто Поль және Джон К. Чанг совет Одағының, оның шенеуніктерінің және қарапайым азаматтарының өздерінің славян емес халықтарына қатысты нәсілдік (примордиалистік) көзқарастарды, саясаттарды және троптарды (сарайлық дәуірден бастап) жасағанын және қайта жасайтынын растады. Норман М. Наймарк сталиндік "ұлттарды депортациялау" ұлттық мәдени геноцидтің формалары деп есептеді. Депортациялар жер аударылған халықтардың мәдениетін, өмір салтын және дүниетанымын өзгертіп, олардың көпшілігі Совет Одағының Орталық Азиясы мен Сібірге жіберілді. "Примордиализм" – этностық шовинизм немесе расизмді айтудың тағы бір тәсілі, себебі аталған "примордиалистік" халықтар немесе этникалық топтар "тұрақты" қасиеттер мен ерекшеліктерге ие деп есептеледі және оларды бір ұрпақтан екіншісіне жеткізеді. Чанг пен Мартин екеуі де сталиндік режимнің 1930 жылдары ұлттық мәселеге примордиалистік көзқарасқа бет бұрғанына келіседі. 1930 жылдардың ортасында сталиндік режим "примордиалистік бұрылыс" жасағаннан кейін совет гректері, финдер, поляктар, қытайлар, корейлер, немістер, қырым татарлары және басқа депортацияланған халықтар өздерінің титулдық ұлттарына (немесе совет емес саяси құрылымдарына) адал екені көрінді, себебі совет мемлекеті 1930 жылдары ұлттық (этникалық) және саяси адалдықты (идеологияны) примордиалистік эквиваленттер деп қарастырды. Осылайша, режимнің "депортацияны" таңдауы таңқаларлық емес. Мартиннің басқаша түсіндірмесі бойынша, совет режимі диаспорадағы түрлі халықтарды олардың ұлтына байланысты депортацияламады. Керісінше, ұлт (этникалық немесе фенотип) депортацияланған халықтардың саяси идеологиясының белгісі немесе анықтамасы ретінде қызмет етті. Амир Вайнердің пікірі Мартиннің "ксенофобиясына" "аумақтық сәйкестік" ұғымын қосу арқылы ұқсас. "Совет ксенофобиясы" туралы аргумент семантикалық тұрғыдан да дұрыс емес. Ксенофобия – бұл шетелдіктердің басып кіруінен немесе аумағы мен ықпалын жоғалтудан туындаған қорқу. "Орыстар" және басқа да шығыс славян халықтары жерлестердің (депортацияланған халықтардың) аумағына кіріп жатыр, олар жай ғана совет ұлттық азшылықтары еді. Олар шетелдік элементтер емес еді. Ресей империясы Азияның Қиыр Шығысында, Кавказда және депортацияланған халықтардың көптеген басқа аймақтарында "туған" мемлекет, саяси құрылым немесе үкімет болған жоқ. Когурё, одан кейін Пархае/Балхае/Бохай Ресейдің Қиыр Шығысындағы алғашқы мемлекеттер болды. Джон Дж. Стефан КСРО мен Ресейдің аймақтағы қытай және корей тарихын (мемлекеттік құрылым, мәдени үлес, халықтар) "жоюын" – "бос орынның" қасақана тууы деп атады. Чангтың айтуынша, расизмнің барлық түрлерін осылай түсіндіруге болады. Дегенмен, Сталиннің 1937-1951 жылдар аралығындағы он үш ұлтты "толық депортациялау" туралы барлық бұйрықтарында әр халықтың этникалық тегі және мемлекетке қарсы қылмыс айыбы көрсетілген. Совет заңнамасы бойынша, адамның кінәлі екені немесе кінәсіздігі (мемлекетке қарсы қылмыс үшін) сотталу алдында жеке және сотта анықталуы тиіс (1936 жылғы Конституцияға сәйкес). Соңында, "примордиалистік" спектрдің екінші ұшында, шығыс славян халықтары (орыстар, украиндер, белорустар) кеңестік халықтың адалдығы мен өкілдігі жағынан жоғарырақ деп есептелді. Бұл социализм мен марксизм-ленинизмнен айқын қатеу болды.

Викибағана

Мемлекеттік қорғаныс комитетінің № 5859ss қаулысы: Қырым татарлары туралы (№ 5859ss қаулысына үш жауапты да қараңыз)