Кіріспе

Шахматта ашылған шабуыл – бір фигура екінші фигураның жолынан кенеттен жылғалысымен ашылатын тікелей шабуыл. Ашылған шабуылдар өте күшті болуы мүмкін, себебі жылғалысымен ашылған фигура, ашылған фигурадан тәуелсіз түрде қауіп тудыра алады. Шахматтың көптеген тактикалық қадамдары сияқты, олар көбінесе қарсылас бірден екі қауіпке тойтарыс бере алмайтындықтан сәтті аяқталады, егер шабуылға ұшыраған фигура бірден өз шабуылынан қашып, екінші шабуылдаушы фигураны ұстап алмаса. Көбінесе ашылған шабуылдың нәтижесінде материалдық пайда табуға болады, бірақ тиімді болу үшін осыған қол жеткізу міндетті емес; бұл тактика тек уақытты жеңіп алу үшін де қолданылуы мүмкін. Егер ашылған шабуыл шах болса, ол ашылған шах деп аталады.

Түрлері

Қозғалатын фигура қарсыластың короліне шах бергенде, бұл маневр көбінесе шахпен ашылған шабуыл деп сипатталады. Егер ашылған шабуыл өзі шах болса, ол табылған шах деп аталады. Егер екі фигура да шах берсе, қос шах болады. Ашылған шабуылдар, әсіресе шахпен ашылған шабуылдар, қозғалатын фигура қарсыластың басқа фигурасымен қорғалған фигурасын тұтқанда материалды жеңіп алуға мүмкіндік береді. Егер қарсылас ашылған шабуылды жолмен шешсе (шах болса, міндетті түрде), шабуылдаушы ойыншы қозғалатын фигураны қауіпсіз жерге қайтаруға уақыт алады. Бұл жағдай көбінесе тұтқынмен бірге ашылған шабуыл (немесе шах) деп аталады. Егер қозғалатын фигура қарсыластың қорғалмаған басқа фигурасына шабуыл жасаса, табылған шах материалды жеңіп алуға да көмектеседі. Бұл жағдайда қарсылас қозғалатын фигураны бірінші болып тұтқындауға мүмкіндік алмайды, егер король тұтқындамаса. Қозғалатын фигура келесі жүрісте шахмат беру қаупі бар қалпына келгенде, бұл тактика шахматпен қауіп төндіретін ашылған шабуыл деп аталады. Ашылған шахматтың өзі де мүмкін. Көбінесе бір жүріс бірнеше шабуылды ашып береді, мысалы, бірінші диаграммада, аттың кетуі екі қиылысқан диагональды ашады. Ерекше жағдайларда екі шахтың бір мезгілде ашылуы да мүмкін. Дәстүрлі шахматта мұндай оқиғаның болуының жалғыз жолы – en passant тұтқыны арқылы. Екінші диаграммада көрсетілген жағдайда, қаралар 1...g7–g5 ойнады. Ақ 2. hxg6++ деп жауап береді. Нәтижесінде қос шах болады: біріншісі – тұтқынға алынған пионның жүрісімен ашылған мұнара береді, екіншісі – тұтқынға алынған пионды алып тастау арқылы епископ жасап береді. (Епископтың шағы ашылған шах емес, өйткені қара пион тұтқындалады, жылжытылмайды.) Мұндай шах практикалық ойында өте сирек кездеседі, бірақ кейде есептерде кездесуі мүмкін.

Мысал

Диаграмма француз қорғанысының алдын ала өзгерісіндегі тұзақты көрсетеді, ол ашылған шабуылға негізделген. Егер 1. e4 e6 2. d4 d5 3. e5 c5 4. c3 Nc6 5. Nf3 Qb6 6. Bd3 cxd4 7. cxd4 болғанда, қаралар қателесіп, 7...Nxd4 8. Nxd4 Qxd4 (диаграмма) арқылы ақтардың d пішінін жеңуге тырысса, ақтар 9. Bb5+ ойынын жасауы мүмкін – ашылған шабуыл (ақтардың пілi ақтардың патшайымының жолынан шығады) қаралардың патшайымына қарсы, шахпен. Қаралар шахтан шығуға тиіс, содан кейін ақтар 10. Qxd4 арқылы шабуылды жалғастыра алады.