Кіріспе

Дакельх (немесе Карьер) – Канаданың Британ Колумбиясының орталық ішкі аймағының кең аумағындағы жергілікті халық. Дакель/Карьер өздерін Йинка Дене ("жер бетіндегі халық") деп атайды, ал Бабине Витсувитен тайпалары оған балама ретінде Йинка Вут'ен ("жер бетіндегі халық") атауын қолданады. Дакель халқы – Британ Колумбиясының орталық ішкі аймағындағы алғашқы халықтардың бірі. Француз саяхатшылары оларды "Карьер" деп атағаннан бері, бұл ат ағылшын тілінде кеңінен қолданылып келеді. Дакель халқы екі туысқан тілде сөйлейді. Олардың бірі – Бабине Витсувитен, ол кейде "Солтүстік Карьер" деп те аталады. Екіншісі – "Орталық Карьер" және "Оңтүстік Карьер" деп белгіленетін тілдерді қамтиды. "Дакельх / Дакельх не" (ᑕᗸᒡ, "суда саяхаттайтын халық", нақтырақ айтқанда, "күннің ертесінде қайықпен жүретін халық" – "uda ukelh and ne" сөздерінің бірігіп айтылуы). Ауылдардың немесе мекен-жайлардың атына "xwoten" ("халықтың") немесе "t’en" ("адамдардың") жұрнақтарын қосып, нақты топтарды атауға болады (мысалы, Tl’azt’en, Wet’suwet’en). Wetʼsuwetʼen (Whutsot'en, ᗘᙢᗥᐣ, "Wet'sinkwha/Wa Dzun Kwuh өзенінің, яғни Bulkley өзенінің халқы", "көк және жасыл өзеннің халқы"; сондай-ақ "Батыс Карьер" деп те белгілі) және Babine (Nadot'en) (Nadot'enne, ᘇᑎᗥᐣ, "Көлдегі Бабине халқы"; сондай-ақ "Солтүстік Карьер" деп те аталады) – Дакельх/Карьер халқының бір тармағы және олар "Батыс Карьер" деп те танылады. Олар Витсувитен немесе Бабине/Недут'ен тілдерінде сөйлейді, бұл тілдер Бабине Витсувитен тілінің диалекттері болып табылады және оның туысқан тілі Дакель тілі сияқты, Солтүстік Атабаска тілдерінің Орталық Британ Колумбиясы тармағына жатады. Олар Солтүстік Атабаска немесе Дене халықтарына жатады (Дене – Атабаска тілдеріндегі "халық" сөзі).

География

Дакель аймақтары Кейох деп аталады, Фрейзер өзенінің бойындағы аймақты қамтиды (Lhtakoh – "бір-біріне құятын өзендер") Принс Джорджтың солтүстігінен (Lheidli – "қосылған жер") Кеснелдің оңтүстігіне дейін, сондай-ақ Баркервилл Уэллс аймағын, Нечако өлкесін, Стюарт көлін (Nak'albun – "Папа тауы көлі"), Тремблеур көлін (Dzinghubun – "күннен кейінгі көл"), Такла көлін (Khelhghubun – "көлемнен кейінгі көл"), Фрейзер көлін (Nadlehbun – "(балық) жүретін көл") және Бабин көлін, Балкли аңғарын, сонымен қатар Батыс Роуд өзені бойындағы аймақты, батысқа қарай Хазелтон таулары мен Жағалау тауларының Китимат жоталарын, ішінде Клуск көлін (Lhoosk'uz – "Тау ақ балығының орны"), Оутса көлін (Oosa Bunk'ut – "шелек көл"), Кванчус және Фауни жоталарын, сондай-ақ Чеслатта көлін (Tsetl'adak Bunk'ut – "Шыңдық тас көл") қамтиды. Дакель аймақтары көбінесе көптеген көлдермен тізілген суббореалды орманды құрайды. Сансыз өзендер бар, олардың барлығы, негізінен, Фрейзер өзені арқылы Тынық мұхитына құйылады. Климаты континенттік, суық қыста өзендер мен көлдер қатып, өсімдік өсу маусымы қысқа. Аймақ төбелі, таулары орташа биіктікте. Роки таулары Дакель аймақтарының шығыс шекарасын құрайды, бірақ Дакель халқы тау етегімен көп таныс емес, себебі соңғы уақытта бұл аймақты Кри (Dushina, ᑐᙘᘇ) жайлап алған. Жағалау тауларының және Хазелтон тауларының бір бөлігі Вит'сувит'ен аймағына кіреді. Оңтүстікке қарай, 'Ulkatcho халқы Жағалау жотасын Жағалау Салиштің Nuxalkmc (Белла Кула) тайпасымен бөліседі, ал солтүстік Чилкотин жазығын Солтүстік Атабаска тілінде сөйлейтін күшті жауынгер ұлтымен бөліседі (оның саяси ықпалы оңтүстіктегі Симилкамин аймағынан (Британдық Колумбия), батыстағы Тынық мұхитының жағалауы және шығыстағы Роки тауларынан). Цилхокот'ин (Chilkot'in, ᗘᙢᗥᐣ).

Мәдениет

Дакельдің дәстүрлі өмір салты маусымдық айналымға негізделген, ең көп белсенділік жаз айларында болады – осы кезде жидектер жиналады, балық ауланып, сақталады. Экономиканың негізгі тірегі – әрбір отбасылық кейохтың (аумақ, елді мекен, аң аулау жолы) шеңберінде, тұқым қуалайтын басшы – кейох иеленушісі немесе кейох ухудачун басшылығымен жүзеге асырылатын жинау шаралары. Балық, әсіресе, лососьтың түрлері, қысқа дайындалып, көп мөлшерде сақталады. Бұғы, қалақай, елік, қара аю, бобёр және қоянды аулау арқылы ет, киімге арналған тері және құрал жасауға қажетті сүйектер алынды. Басқа да терілі жануарлар да ауланды, бірақ тері саудасының дамуына дейін бұл іс-әрекет көлемі шағын болды. Жемістерді және қарағайдың (lodgepole pine) қабығы мен өсіндісін есептемегенде, өсімдіктер тағам ретінде аз маңызға ие, бірақ Дакель халқы өсімдіктердің қасиеттілігін жоғары бағалайды. Дакельхелер жеуге жарамды өсімдіктердің көптеген түрлерін біледі және оларды кейде қолданады. Өсімдіктер медицинада кеңінен пайдаланылады. Қысқы іс-әрекеттер шектеулі, мұз астында балық аулау, аң аулау және тұзақ қою жүргізіледі. Бүгінде көптеген Дакельдер жұмыс істеп, дәстүрлі емес экономикаға қатысса да, балық, аң және жидектер диетаның маңызды бөлігін құрайды. Дакельдер "май жолдары" деп аталатын жолдар арқылы жағалаумен кең сауда-саттық жүргізді. Экспортталатын тауарлар негізінен тері, құрғатылған ет және құрғатылған жидектерден жасалған төсеніштер болды. Импортқа әртүрлі теңіз өнімдері кірді, олардың ең маңыздысы – елахоннан (кейде "шам балығы" деп те аталады) алынатын "май", оны шіріту, қайнаған су қосып, бетінен майын жинау арқылы өндірді. Бұл май өте қоректі және басқа майлардан айырмашылығы, қажетті май қышқылдарына ие. Басқа да маңызды импорт – түтінделген елахон және кептірілген қызыл лавер теңіз балдыры. "Май" және түтінделген елахон әлі де көптеген адамдар үшін деликатес саналады және батыстан келген қонақтардың бағалы сыйы болып табылады. 1793 жылы сэр Александр Маккензи және оның серіктері Фрейзер өзенінен батысқа қарай, құрлықпен Солтүстік Американы бірінші рет кесіп өтіп, Тынық мұхитына жеткен жол – май жолы болды. Басқа мысалдарға Чеслатта жолы және Ньянь Вэти кіреді.

Ас үйде қолданылатын өсімдіктер

Олар Vaccinium vitis idaea жидесінен джем жасайды.

Дәрілік мақсатта қолданылатын өсімдіктер

Олар асқазан ауыруына қарсы Виола адунканың бүкіл өсімдігінен жасалған қайнатылмасын ішеді. Оңтүстік тасымалдаушылар көз жуу үшін Орфилияның тамырынан күшті қайнатылма қолданады. Олардың этноботаникасының толық тізімін http://naeb.brit.org/uses/tribes/27/, http://naeb.brit.org/uses/tribes/28/ және http://naeb.brit.org/uses/tribes/29/ сілтемелерінде табуға болады.

Құтқару археологиясы

1940 жылдардың соңында Британдық Колумбия университетінің профессоры Чарльз Эдвард Борден, Твидсмир паркіндегі Dakelh аңшылық аумағының үлкен бөлігін суға батыратын жоспарланған Кемано су қоймасы туралы білгеннен кейін, назарын Нечако каньонындағы шұғыл құтқару археологиясына аударды. 1951 жылы ол "Carrier Indian site" деп аталатын жердегі археологиялық құтқару жұмыстарын жүргізу үшін Alcan және Британдық Колумбия Білім министрлігінен қаржы алды. 1951 жылы Борден мен оның шәкірті, антропология студенті Уилсон Дафф, Cheslatta T'en тарихы үшін маңызды 130-дан астам жерді анықтады. Олар аймақ суға батқанға дейін оны жан-жақты зерттеді. Бөгет салу "дәстүрлі аумақтарында орналасқан алғашқы халықтар қауымдастықтары үшін, аборигендердің жерлеу орындары, аумақтары, күнкөрісі және археологиялық ескерткіштерінің қирауына дейін, қатты өзгерістерге" әкелді. 1957 жылы Alcan Skin's Lake-ке ағынды қақпаны ашып, Cheslatta қабірлерін ұлықтады, бұл мәселе Аборигендер жөніндегі Корольдік комиссия кезінде көпшілік назарына түсті. 1951 жылы Борден осы жерді зерттеу және қазба жұмыстарын бастады және 1970 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін әр жазда сол жерде жұмыс істеді. Оның 1979 жылы Science журналында жарияланған соңғы мақаласы 1977 жылы Намудағы ерте микрошлюх жинақтарының қазбаларына негізделген.

Жапсырмалар

Этностық термин ретінде, Carrier немесе Dakelh тілінде Dakelh тілі мен оның бауырлас тілі Babine Witsuwit'en тілдерін сөйлейтіндер бар, екеуі де жойылып кету қаупі бар тілдер.

Band | IPA Translation | Language | Tribal Council | Location
------- | -------- | -------- | -------- | --------
Cheslatta Carrier Nation | Dakelh | Independent | Cheslatta Lake
Kluskus Indian Band (Lhoosk’uzt’en) | "ақ балықтың жартысы немесе жағы ақ" | Dakelh | Carrier Chilcotin Tribal Council | Kluskus (банд кеңселері Квеснелде (Genel))
Lheidli T'enneh Band (Lheidlit'en, ᘱᐉᘬᗥᐣ) | "Көтерілістің халықтары, яғни Принс Джордж" | Dakelh | Independent | Принс Джордж (Lheidli)
Nadleh Whut'en First Nation (Nadleht'en / Nadleh Whut'enne, ᘇᘫᑋᗥᐣ) | " (бөлім) халқы, яғни Nautley өзені бойында" | Dakelh | Carrier Sekani Tribal Council | Fort Fraser
Nak'azdli Indian Band (Nak'azdlit'en, ᘇᘀᙆᘬᗥᐣ) | "Стюарт өзенінің басталуынан келген халық, яғни Стюарт көлінен" | Dakelh | Independent | Fort St. James
Nazko Indian Band (Nazkot’en) | "оңтүстіктен ағатын өзен бойындағы халық, яғни Nazko өзені" | Dakelh | Carrier Chilcotin Tribal Council | Nazko
Red Bluff Indian Band (Nak'azdlit'en, ᘇᘀᙆᘬᗥᐣ, or Lhtakot’en) | "ағыс төменнен келген халық" немесе "үш өзеннің кездесетін жерінен келген халық" (бұрынғы Quesnel Band) | Dakelh | Carrier Chilcotin Tribal Council | Quesnel (Genel)
Saik'uz First Nation (Saik'uzwhut'en / Saik'uẕ Whut'enne, ᙓᐉᗽᙆᗘᗥᐣ) | "Тасты сарқырама ауылының халқы", "құмда" | Dakelh | Carrier Sekani Tribal Council | Vanderhoof
Stellat'en First Nation (Stellat'en / Stella Whut'enne) | "мүйіс халқы, әдеби. Stella(koh) ауылының халқы" (бұрынғы Stellaquo үнділік тобы) | Dakelh | Carrier Sekani Tribal Council | Fraser Lake
Tl'azt'en Nation | "көлдің соңының халқы" | Dakelh | Carrier Sekani Tribal Council | Stuart Lake Trembleur Lake
Ulkatcho First Nation (‘Ulkatchot’en) | “жердің байлығы” немесе "өнімді жер" | Dakelh | Carrier Chilcotin Tribal Council | Anahim Lake
Yekooche First Nation | Yekoh өзенінің аузы | Dakelh | Independent | Stuart Lake
Lake Babine Nation (Nat'oot'en / Nadot'enne) | "Бабин көлінің халқы" | Babine Witsuwit'en | Independent | Burns Lake & Babine Lake
Witset First Nation | Babine Witsuwit'en | Independent | Witset
Nee Tahi Buhn Band | Babine Witsuwit'en | Independent | Францис көлінің оңтүстігі
Skin Tyee Band | Babine Witsuwit'en | Independent | Skins Lake, Францис көлінің оңтүстігі
Takla Lake First Nation | көлдің соңы | Babine Witsuwit'en and Sekani | Carrier Sekani Tribal Council | Takla Lake
Wet'suwet'en First Nation (Whutsot'en, ᗘᙢᗥᐣ) | Babine Witsuwit'en | Carrier Sekani Tribal Council | Burns Lake
Ts’il Kaz Koh First Nation (Burns Lake Indian Band) | бал ағыны | Mixed Dakelh Babine Witsuwit'en (тарихи тұрғыдан Carrier) | Carrier Sekani Tribal Council | Burns Lake
Hagwilget | Babine Witsuwit'en | Hereditary Chiefs | Hagwilget

Синонимиясы

Кейбір әдебиеттерде Дакель халқы француз тіліндегі "Портеры" деген атаумен белгілі. Кейде "Такулли" деген термин де кездеседі, сондай-ақ оның әр түрлі жазылу варианттары бар. Бұл – әке Адриен Габриэль Мориц қолданған дыбыстамалық белгілеудің тілдік тұрғыдан дұрыс емес бейімделуі. Дакель халқы туралы ең алғашқы жазба сэр Александр Маккензидің күнделігінде "Нагайлер" терминімен келтірілген.

Атаудың этимологиясы

Дакельдердің секани атауының шығу тегі туралы қабылданған пікір, оның ағылшынша атауы аударма болып табылады, ол қайғы кезеңінде жесір әйелдің күйеуінің күлін арқасында көтеріп жүретін Дакельдердің ерекше жаназа рәсіміне сілтеме жасайды. Бұл гипотезаның бір мәселесі – осы әдет-ғұрыптың бар екенін көрсететін дәлелдер аз, ал оның туралы хабарлама Морис әкеге қатысты. Лизетт Холлдың (1992) әкесі Луи Билли Принстің айтуынша, ол Морис әкеге үй шаруасы болып қызмет еткен және оны жақсы білген. Морис әке Дакельдерді атаудың шығу тегі туралы тым көп сұрақтармен мазалаған, соңында олар оны қанағаттандыру үшін жесірлердің күлді көтеріп жүруі туралы әңгіме айтқан. Басқа бір болжам бойынша, бұл Дакельдердің, Секанилерден өзгеше, жағалаумен сауда жасағандығына байланысты болуы мүмкін, бұл майлы жолдар арқылы тауарларды тасымалдауды қажет еткен.