Кламэ́т тайпасы – Орегон мен Калифорниядағы жергілікті американдық халық. Балық шаруашылығымен айналысып, тамырлар мен тұқымдар жинаған. Тарихы, мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кламат халқы – Оңтүстік Орегон және Солтүстік Калифорниядағы Плато мәдени аймағының жергілікті американдық тайпасы. Бүгінде кламаттар мына федералды мойындалған тайпалардың құрамына кіреді:
The Klamath people are a Native American tribe of the Plateau culture area in Southern Oregon and Northern California. Today Klamath people are enrolled in the federally recognized tribes:
Кламат тайпалары (Кламат, Модок және Солтүстік Пайют үндістерінің Яхускин (Яхускин) тобы), Орегон
Кварц аңғары үнді қауымдастығы (Кламат, Карук (Карок) және Шаста (Часта) халқы), Калифорния.
Klamath Tribes (Klamath, Modoc, and Yahooskin (Yahuskin) Band of Northern Paiute Indians), Oregon
Quartz Valley Indian Community (Klamath, Karuk (Karok), and Shasta (Chasta) people), California.
Байланыс алдындағы
Кламат халқы Жоғарғы Кламат көлі (E ukshi “Көл”) және Кламат, Уильямсон (Kóke “Өзен”), Вуд-Ривер (E ukalksini Kóke) және Спраг (Plaikni Kóke “Жоғары өзен”) өзендерінің маңында өмір сүрді. Олар негізінен балықпен қоректенді, тамырлар мен тұқымдар жинады. Жақын көршілері туралы білімі болғанымен, Кламаттар Тынық мұхитының бар екенін білмеген көрінеді. Гатшет бұл жағдайды Кламаттардың сыртқы мәдениеттерден “ұзақ оқшаулану” күйінде қалғаны деп сипаттады. Олардың тайпалық территориясының солтүстігінде Молала (Kuikni maklaks) өмір сүрді, солтүстік-шығыста және шығыстағы шөл далаларында әртүрлі Солтүстік Пайют тайпалары (Shá'ttumi, Солтүстік Пайют, Баннок және Солтүстік Шошон үшін жинақталған атау) болды, олардың ішінде Гоятока тайпасы (“Қарнат жеушілер”), оңтүстікте Модок туыстары (Mo'dokni maklaks “Оңтүстік халқы, яғни Тьюл көлінің халқы”) қоныстанды, олар Модок үстіртін бөлісті. Оңтүстік-батыста Шаста халқы (S[h]asti maklaks) және Кламат өзенінен төмен қарай Карук пен Юрок (екеуі де: Skatchpalikni “Скотт өзенінің бойындағы халық”) өмір сүрді. Батыс және солтүстік-батыста Латгава (“Жоғарғы Такелма”) (Спиер бойынша: Walumskni “Дұшпан”) және Такелма/Дагельма (“Төменгі/Өзен Такелма”) (көбінесе екеуі де: Wálamsknitumi, Wálamskni maklaks “Рог өзенінің халқы”) қоныстанды. Каскад тауларының (Yámakisham Yaina “Солтүстіктердің таулары”) ар жағында, Рог өзенінің аңғарында (Wálamsh) “Рог өзені” Атабаска халқы (Wálamsknitumi, Wálamskni maklaks “Рог өзенінің халқы”) өмір сүрді. Одан оңтүстікке қарай Пит өзені бойында (Moatuashamkshini/Móatni Kóke “Оңтүстік тұрғындардың өзені”) Ачомави және Ацугеви (екеуі де: Móatuash maklaks “Оңтүстік тұрғыны” немесе “Оңтүстік халқы”) қоныстанды. Кламаттар көршілес тайпаларға, мысалы Пит өзеніндегі Ачомавиге шабуыл жасап, кейде тұтқындарды құл ретінде алып жүретін. Олар “Даллс” қаласында Васко-Вишрам тайпасымен сауда жасады. Алайда, Альфред Л. Кройбер және Лесли Спиер сияқты ғалымдар Кламаттардың құлдық шабуылдары жылқыны қолға түсіргеннен кейін ғана басталғанын айтады. Бұл жергілікті тұрғындар Оңтүстік Орегонды Мазама тауының атқылауын көріп, ұзақ уақыт мекен етті. Бұл тау – аңызға айналған жанартау, қазіргі әдемі табиғи құрылым саналатын Кратер көлінің (giˑw) жаратушысы.
The Klamath people lived in the area around the Upper Klamath Lake (E ukshi “Lake”) and the Klamath, Williamson (Kóke “River”), Wood River (E ukalksini Kóke), and Sprague (Plaikni Kóke “River Uphill”) rivers. They subsisted primarily on fish and gathered roots and seeds. While there was knowledge of their immediate neighbors, apparently the Klamath were unaware of the existence of the Pacific Ocean. Gatschet has described this position as leaving the Klamath living in a "protracted isolation" from outside cultures. North of their tribal territory lived the Molala (Kuikni maklaks), in the northeast and east in the desert like plains were various Northern Paiute bands (Shá'ttumi, collective term for Northern Paiute, Bannock and Northern Shoshone) among them the Goyatöka Band ("Crayfish Eaters"), direct south their Modoc kin (Mo'dokni maklaks "Southern People, i. e. Tule Lake People") with whom they shared the Modoc Plateau, in the southwest were living Shasta peoples (S[h]asti maklaks) and the Klamath River further downstream the Karuk and Yurok (both: Skatchpalikni "People along the Scott River"), in the west and northwest were the Latgawa ("Upland Takelma") (according to Spier: Walumskni "Enemy") and Takelma/Dagelma ("Lowland/River Takelma") (more likely both were called: Wálamsknitumi, Wálamskni maklaks “Rogue River People”). Beyond the Cascade Range (Yámakisham Yaina “mountains of the Northerners”) in the Rogue River Valley (Wálamsh) lived the "Rogue "River" Athabascan (Wálamsknitumi, Wálamskni maklaks “Rogue River People”) and further south along the Pit River (Moatuashamkshini/Móatni Kóke "River of the Southern Dwellers") lived the Achomawi and Atsugewi (both called: Móatuash maklaks "Southern Dweller", or "Southern People"). The Klamath were known to raid neighboring tribes, such as the Achomawi on the Pit River, and occasionally to take prisoners as slaves. They traded with the Wasco Wishram at The Dalles. However, scholars such as Alfred L. Kroeber and Leslie Spier consider these slaving raids by the Klamath to begin only with the acquisition of the horse. These natives made southern Oregon their home for long enough to witness the eruption of Mount Mazama. It was a legendary volcanic mountain who is the creator of Crater Lake (giˑw), now considered to be a beautiful natural formation.
Байланыс
1826 жылы Хадсон шығанағы компаниясының зерттеушісі Питер Скене Огден кламат тайпасымен алғаш рет кездесті, ал 1829 жылға қарай олармен сауда жасады. Америка Құрама Штаттарының шекараны зерттеушісі Кит Карсон олардың жебелеріне қызығушылық танытты, олар үйді тесіп өте алады деп айтылды.
In 1826, Peter Skene Ogden, an explorer for the Hudson's Bay Company, first encountered the Klamath people, and he was trading with them by 1829. The United States frontiersman Kit Carson admired their arrows, which were reported to be able to shoot through a house.
АҚШ-пен жасалған шарт
Кламаттар, модоктар және Солтүстік Пайют тайпасының Яхускин (Яхускин) тобы (пайют тілінде: Goyatöka "Омар жегіштер"), бұрыс Жоғарғы Спраг өзенінің жыландары деп аталған, Жылан тайпаларының тобы, Солтүстік Пайют, Баннок және Шошон Түпкілікті американдық тайпаларына берілген жиынтық атау, 1864 жылы АҚШ-пен келісімге қол қойды, ол Жоғарғы Кламат көлінің солтүстік-шығысында Кламат қорығын құрды. Бұл аймақ көбінесе ă′ukuckni Кламат тобының дәстүрлі билік еткен территориясының бір бөлігі болды. Келісім тайпаларды Кламат бассейнінің жерін, солтүстік шекарасы 44-ші параллельмен белгіленген, АҚШ-қа беруді талап етті. Қарсылығында АҚШ 35 000 доллар көлемінде біржолғы төлем жасауға, 15 жыл ішінде жалпы сомасы 80 000 доллар болатын жылдық төлемдер жасауға, сондай-ақ қорық үшін инфрақұрылым мен қызметкерлерді ұсынуға міндеттенді. Келісімде егер үндістер резервацияда маскүнемдік ішімдік ішсе немесе сақтаса, төлемдер тоқтатылуы мүмкін екендігі қарастырылған; АҚШ болашақта резервацияға қосымша тайпаларды орналастыруға құқылы болды. Тайпалар АҚШ-ты өкілдік ету үшін Линдси Апплегейтті агент ретінде тағайындауды сұрады. Келісімге қол қойылған кезде Үш тайпаның жалпы саны шамамен 2000 адамға жетеді деп есептелді.
The Klamaths, Modocs, and the Yahooskin (Yahuskin) Band of Northern Paiute (in Paiute known as: Goyatöka "Crayfish eaters"), which was erroneously called Upper Sprague River Snakes believed to be a Band of Snake Indians, the collective name given to the Northern Paiute, Bannock, and Shoshone Native American tribes, signed a treaty with the United States in 1864, establishing the Klamath Reservation to the northeast of Upper Klamath Lake. This area was largely part of the traditional territory controlled by the ă′ukuckni Klamath band. The treaty required the tribes to cede the land in the Klamath Basin, bounded on the north by the 44th parallel, to the United States. In return, the United States was to make a lump sum payment of $35,000, and annual payments totalling $80,000 over 15 years, as well as providing infrastructure and staff for the reservation. The treaty provided that, if the Indians drank or stored intoxicating liquor on the reservation, the payments could be withheld; the United States could also locate additional tribes on the reservation in the future. The tribes requested Lindsay Applegate as the agent to represent the United States to them. The Indian agent estimated the total population of the three tribes at about 2,000 when the treaty was signed.
Келісімнен кейінгі тарих
1954 жылы олардың тайпалық егемендігінің тоқтатылуынан бастап (федералды төлемдер 1961 жылға дейін жіберілмеген), Кламат және көршілес тайпалар өз үкіметтерін қайта құрып, тайпалық идентитіктерін жаңғыртты. Кламаттар, Модок және Яхускиндер бірлесіп, федералды мойындалған Кламат тайпалары конфедерациясын құрды. Олардың тайпалық үкіметі Орегон штатының Чилокин қаласында орналасқан. Кейбір Кламаттар Калифорния штатының Сискию округіндегі Кварц-Вэлли үнді қауымдастығында тұрады.
Since termination of recognition of their tribal sovereignty in 1954 (with federal payments not disbursed until 1961), the Klamath and neighboring tribes have reorganized their government and revived tribal identity. The Klamath, along with the Modoc and Yahooskin, have formed the federally recognized Klamath Tribes confederation. Their tribal government is based in Chiloquin, Oregon. Some Klamath live on the Quartz Valley Indian Community in Siskiyou County, California.
Неке
Неке – қазіргі Орегон, Калифорния, Невада және Айдахоның шекаралық аймақтарындағы көрші мәдениеттермен салыстырғанда, Кламаттар үшін ерекше дәстүр болды. Мысалы, Хупа, Карок және Юрок тайпаларынан өзгеше, Кламаттар келін үшін күйеуге беру ақысы үшін отбасылар арасында ресми келісімдер жасамайтын. Ерекше атап өтерлік жайт – әйелдердің күйеулерін тастап кетуіне мүмкіндік беретін мәдени норма болды, себебі олар "ешқандай жағдайда мүлік емес және оларды мүлік ретінде тастауға болмайды".
Marriage was a unique practice for the Klamath, compared to neighboring cultures found in the borderlands of modern Oregon, California, Nevada and Idaho. For example, unlike the Hupa, Karok, and Yurok, the Klamath didn't hold formal talks between families for a bride price. Especially notable was the cultural norm that allowed wives to leave husbands, as they were "in no sense chattel and certainly cannot be disposed of as a possession."
Этноботаника
Кламаттар Apocynum cannabinum өсімдігін талшық ретінде пайдаланады және Lomatium canbyi өсімдігінің тамырын жейді. Олар Sagittaria cuneata өсімдігінің тамырсабағын тамақ ретінде қолданады. Carex-ті пайдаланып, жапырақтарынан кілем тоқиды, сабағының шырынын сусын ретінде ішеді, жас сабақтарын жейді және сабақтың түйіндік бөлігін тамақ ретінде пайдаланады.
The Klamath use Apocynum cannabinum as a fiber and eat the roots of Lomatium canbyi. They use the rootstocks of Sagittaria cuneata as food. They use Carex, weaving the leaves into mats, using the juice of the pith as a beverage, eating the fresh stems for food and using the tuberous base of the stem for food.
Денталий
Денталиум қабықтары колонизацияға дейін кламаттар арасында кең таралған. Басқа жергілікті мәдениеттермен салыстырғанда, денталиум кламаттар үшін көп қаржылық пайда әкелмеген. Дегенмен, ұзын қабықтар көбінесе құндырақ саналған. Бірақ бұл қабықтар негізінен әшекей және жеке безендіру үшін бағаланды. Мұрынның кілегейі (септум) кламат отбасының жас мүшелеріне денталиумды орнату үшін жиі тесілген. Бірақ кейбір адамдар мұрын кілегейіне қабықтар салмайтын. Шпиер олардың қолданылуы туралы былай деп жазады:
Dentalium shells were common among the Klamath prior to colonization. Compared to other native cultures, dentalium didn't hold as much financial use among the Klamath. However, longer shells were generally held to be more valuable. Nonetheless these shells were esteemed primarily for as jewelry and personal adornment. Septum piercings were commonly given to younger members of Klamath families to allow inserting dentalium. Some individuals wouldn't however use any shells in their septum. Spier gives the following account for their usage:
Мұрынның кілегейі (септум) және құлақ жапырақтары тесіледі, соңғысы екі немесе одан да көп рет. Екі жыныстың өкілдері денталиум қабықтарын көлденеңінен септум арқылы орналастыратын. Құлаққа ілінетін әшекейлер – төрт денталиумнан тұратын топ, олар ұштарынан бір-біріне байланып тұрады. Денталиумды септумға орнату, басқа да әшекейлеу тәсілдерімен қатар, Васко-Вишрам тайпаларында да кең таралған.
The septum of the nose is pierced and the ear lobes, the latter twice or even more frequently. Both sexes insert dentalium shells horizontally through the septum Ear pendants are a group of four dentalia hung in a bunch by their tips. The use of dentalium in septum piercings, in addition to other means of ornamentation, was common among the Wasco Wishram as well.
Жіктеу
Кламат халқы Колумбия өзенінің жазығында түпнұсқада өмір сүрген Алаңдық үндістер тобына жатады. Олар ең жақын модок халқымен байланысты болған.
The Klamath people are grouped with the Plateau Indians—the peoples who originally lived on the Columbia River Plateau. They were most closely linked with the Modoc people.
Тіл
Кламаттар кламат-модок тілінің бір диалектісінде – солтүстік немесе "фи укшикни" диалектісінде сөйлеген, ал модок халқы, кламаттардың оңтүстігінде тұрғандықтан, "оңтүстік" диалектінде сөйлеген. Бұрын оқшау тіл деп есептелген кламат-модок тілі қазір Плато пенотиан тілдер отбасының бір бөлігі саналады. Кламаттар мен модоктардың екеуі де өздерін маклак, маклаг немесе Маклак деп атаған, бұл "адамдар" деген мағынаны білдіреді. Өздерін бір-бірінен ажырату үшін олар "книи" ("[жергілікті] адамдар") деген сөзді қосып айтқан, кламаттарды "эуксикнии", "[Кламат] көлінің халқы" деп, ал модоктарды "моуватдалькнии", "оңтүстіктің халқы" деп атаған.
The Klamath spoke one dialect of the Klamath–Modoc language the northern or "fi ukshikni" dialect, the other the "southern" dialect being spoken by the Modoc people, who lived south of the Klamath. Once thought to be a language isolate, Klamath–Modoc is now considered a member of the Plateau Penutian language family. Both the Klamath and the Modoc called themselves maqlaqs, maqlags or Maklaks meaning "people". When they wanted to distinguish between themselves they added knii ("people from/of"), the Klamath were called ?ewksiknii, "people of the [Klamath] Lake", and the Modoc were called moowatdal'knii, "people of the south".