Кіріспе

Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы пиджин сауда тілі – Чинук жаргоны (Chinuk Wawa немесе Chinook Wawa, сонымен қатар Чинук немесе Жаргон деп те аталады) – Тынық мұхитының солтүстік-батысында пиджин сауда тілі ретінде пайда болған тіл. Ол 19-шы ғасырда төменгі Колумбия өзенінен бастап, қазіргі Орегон мен Вашингтонның басқа аймақтарына, содан кейін Британдық Колумбияға және Алясканың, Солтүстік Калифорнияның, Айдахо мен Монтананың бір бөліктеріне тарады, кейде креол тілінің қасиеттерін қабылдады. Оның сөздігі негізінен чинук тілінен тараған. Лексикасының шамамен 15 пайызы француз тілінен, сондай-ақ ағылшын және басқа тілдерден алынған сөздерді қамтиды. Оның жазбаша түрінің барлығы француз дін қызметкері Эмиль Дюплой жасаған Дюплоян стенографиясымен жазылған. Чинук жаргонынан шыққан көптеген сөздер АҚШ-тың батыс бөлігінде және Британдық Колумбияда жиі қолданылады, және ол Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағының қазіргі тұрғындары бөлісетін көпмәдениетті мұраның бір бөлігі деп есептеледі. Жарияланған сөздіктердегі жаргон сөздерінің жалпы саны жүздеген ғана. Оның қарапайым грамматикалық жүйесі бар. Чинук жаргонында «ы» дыбысы сирек кездеседі, ал ағылшын және француз тілінен алынған сөздер, мысалы, «күріш» және «merci» сөздері жаргонға ауысқанда сәйкесінше «lays» және «mahsi» болып өзгерген.

Атауы

Ағылшын тілінде жазылған көптеген кітаптар әлі де "Чинук жаргоны" терминін қолданады, бірақ Орегон штатының Гранд-Ронд аймағында сақталған, креолдық түрдегі тілді зерттейтін лингвистердің кейбіреуі "Чинук Вава" терминін ( "Чинук" деп жазылады, "Чинук" емес) қолдануды ұсынады. Тарихи тұрғыда сөйлеген адамдар "Чинук Вава" деген атауды қолданбаған, оның орнына "Вава" немесе "Леланг" (фр. la langue, яғни тіл) деген сөздерді пайдаланған. "Вава" сөзі сөйлеуді немесе сөздерді білдіреді; "уава бар" деген фраза тіпті қазіргі заманғы ағылшын тілінде де "келіссөздер жүргізу" мағынасын береді.

Бұл жаргонның атауы қолданылған аймаққа қарай өзгерген. Мысалы, Фрейзер каньонындағы Бостон Бар-Литон аймағында "скукум хайю" деп, ал көптеген аймақтарда жай ғана "ескі сауда тілі" немесе "Гадсон шығанағы тілі" деп аталған.

Шығу тегі

Жаргон тілінің байланысқа дейінгі немесе байланысқа кейінгі тіл екендігі талқылау тақырыбы болып келді. Тізімдегі бес сөздің ішінде Лион петах сөзін анықтады, ол түпкілікті халықтың шикі жеуге немесе чиепе деп аталатын нанға айналдыруға болатын түбірге берген аты еді, бұл жаргон тіліндегі «вапато» (картопқа ұқсас дәмді түбір) және осы түбірден жасалған нан торттарын білдіретін «чаплилл» сөздерімен мағыналық сәйкестік табады (Лион 2016:41). Дрейк «патша» сөзін «hióh» деп жазған (оны «hioghe» деп те жазған). Лион бұл сөздің «хи ю» деген уава сөзімен сәйкес келетінін ойлады, ол жиын немесе көп, мол дегенді білдіреді. Лион Дрейктің Солтүстік-Батыс жағалауының халқымен кездескенін нақтылай алмаса да, 2021 жылы Мелисса Дарби этнографиялық жазбаларды және Фрэнсис Дрейктің экспедициясы қалдырған құжаттарды зерттеп, Дрейк пен оның серіктеріне жаргон тіліндегі бірнеше сөздерді айтқан адамдарға жаңа дәлелдер тапты. Байланысқа дейінгі гипотеза тілдің еуропалықтардың қоныстануына дейін, географиялық бөліну мен тілдік әртүрлілікпен сипатталатын аймақтағы ішкі халықтардың арасындағы байланыс тілі ретінде дамығанын, соңынан еуропалық тілдердің элементтерін қосып, кеңейгенін, оның сөздік қорының шамамен 15 пайызы француз тілінен алынғанын көрсетеді. Жаргон тілі ағылшын тілінен де сөздер қабылдады, ал оның жазбаша түрі француз дін қызметкері Эмиль Дюплой жасаған Дуплоян стенографиясында толығымен жазылған. Байланысқа кейінгі гипотеза тілдің орыс және испан саудагерлерінің келгенінен кейін Ноотка шығанағында пайда болғанын, олардың және жергілікті халықтың арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде пайдаланылып, соңынан коммерциялық мақсатта оңтүстікке қарай тарағанын ұсынады. Тіл білімі маманы Барбара Харрис екі түрлі пайда болуын ұсынады, екі түбірдің де белгілі бір дәрежеде заңдылығы бар екенін және екі нұсқасы ақырында біріккенін айтады. 1840 жылға қарай, ол кейбір сөйлеушілер үшін ана тіліне айналған креол тіліне айналды.

Қолдану

Британдық Колумбиядағы Камлупс епархиясында жүздеген адам "Камлупс вава" басылымы арқылы Дюплоян стенографиясын қолдана отырып, Чинук жаргонын оқып-жазуды үйренді. Осының нәтижесінде жаргонның өзіндік әдебиеті де пайда болды, көбінесе аудармадағы діни мәтіндер мен классикалық туындылар, сондай-ақ жергілікті және епископтық жаңалықтар, қоғамдық әңгімелер мен оқиғалар, күнделіктер осы әдебиетке кірді. Орегон штатында Чинук жаргоны 1830-1870 жылдары Орегон жолымен келген жергілікті тұрғындар, аңшылар, саудагерлер, Гудзон шығанағы компаниясының қызметкерлері, миссионерлер және пионерлер арасында кеңінен қолданылды. Портлендтің алғашқы жарты ғасырында (1840-1890 жылдар) пионерлер мен үндістер арасында жиі сауда-саттық жүрді. Көптеген орегондықтар күнделікті сөйлесуде жаргонды пайдаланды. Джонс есебі бойынша, пионерлік дәуірде, 1860 жылдары Чинук жаргонын шамамен 100 000 адам қолданған. Ол 1858-1900 жылдар аралығында ең көп таралған, бірақ испан тұмауы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан маңызы төмендеді. 1940 жылдарға дейін Орегон штатының Тиллер қаласында ана тілінде сөйлейтін адамдар дүниеге келіп тұрды, бірақ 1962 жылы Лингвистика институты (SIL) тек 100 шамасында сөйлейтін адам қалғанын бағалады. 2000 жылдары Орегон штатының Юджин қаласындағы Лэйн қауымдастық колледжі Чинук жаргонын оқыту бойынша үш семестрлік университет бағдарламасын ашты. 2013 жылы Чинук жаргонының (әсіресе Гранд-Ронд диалектісінің) бір ғана ана тіліндегі сөйлеушісі бар екені және шамамен 1000 адам Чинук жаргонын екінші тіл ретінде ауызша немесе жазбаша білетіні хабарланды. Нард Джонстың сөзіне сүйенсек, Чинук жаргоны екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Сиэтлде, әсіресе Арктика клубының мүшелері арасында қолданыста болды, бұл Сиэтлді осы тілдің кеңінен қолданылған соңғы қаласына айналдырды. 1972 жылы ол былай деп жазды: "Оны толыққанды сөйлей алатындар санаулы, Генри Бродерик сияқты үй брокері мен Джошуа Грин сияқты банкирлер, олардың жасы тоқсанға немесе жүзге жуық".

Гранд-Ронде

1997 жылы Солтүстік Орегондағы Гранд-Ронде резервациясы тілдік бағдарламасын басқару үшін чинук тіл білімі бар Тони Джонсонды жұмысқа алды. Чинук-Вава тілі резервациядағы жергілікті өзін-өзі танумен тығыз байланысты болғандықтан және Гранд-Рондеде әлі күнге дейін қолданылатын жалғыз абориген тілі болғандықтан таңдалды. Генри Зенк бұрыннан осы тілмен тәжірибесі болғандықтан, 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында оны зерттегеннен кейін 1998 жылы жобаға қатысты. 1998 жылдың жазында қауымдастық сабақтары басталды, ал 2012 жылы сөздік жарық көрді. Бұл сөздік Гранд-Ронде ақсақалдарының, әсіресе Хадсон, Вачено және Риггс отбасыларының Чинук-Вава тілінен жинақталды. Сөздікте төменгі Колумбия өңірінің аборигендері жазған, бірақ Гранд-Ронде ақсақалдары қолданбаған Чинук-Вава туралы бөлім де бар. 2014 жылы тайпа дәстүрлі және қазіргі заманғы сөздерді қамтитын қосымша жасады. 2001 жылы Жергілікті американдықтар әкімшілігінен қаржылық қолдау алып, тайпа толыққанды оқытуға бағытталған мектепке дейінгі оқу орталығын ашты. Коул 2011 жылы Вилламина орта мектебінде де Чинук-Вава тілінен сайыпқы сабақтарды бастады. Ондағы және Вилламина орта мектебінің оқушылары курс аяқталғаннан кейін орта мектеп және колледжтік кредиттерді алуға мүмкіндік алады.

Британдық Колумбия

2012 жылы Британдық Колумбияда ақсақалдардан чинук жаргонын үйренген бір ғана адам қалған екені анықталды. Бұл адам – Джей Пауэлл, Британдық Колумбия университетінің антропологиялық лингвисті, өзін түпкілікті тілдерді жаңғыртуға арнаған. Сэм Салливан бастаған шағын топ оның төңірегіне бірігіп, оқу сессияларын ұйымдастырды және BC Chinook Jargon бастамасы веб-сайтын іске қосты. Салливанның чинук жаргоны туралы халықтың білуін кеңейтуге бағытталған күш-жігеріне Пауэллмен толығымен осы тілде жүргізілген сұхбат кірді. Сұхбат Британдық Колумбияға арналған білім беру видеосериясы «Кумтукс» арқылы ұйымдастырылды, оның аты чинук тіліндегі «білім» деген сөзден алынған. 2020 жылдың қараша айында BC Chinook жаргонын пайдалана отырып және Дупоян стенографиясы негізіндегі алфавитпен – Чинук Пипамен жазылған Kaltash Wawa онлайн журналы құрылды.

Ағылшын тіліне әсері

Британдық Колумбия ағылшын тілі мен Тынық мұхитының солтүстік-батыс ағылшын тілінде қазірге дейін қолданылып келе жатқан бірнеше сөз бар, олар 20 ғасырдың ортасына дейін Тынық мұхитының солтүстік-батысында барлық этностар кеңінен қолданған Чинук жаргонынан алынған. Бұл сөздер Орегон, Вашингтон, Аляска штаттарында да қолданылады, бірақ Айдахо және Монтана штаттарының батысында олар сирек кездеседі.

Ағылшын тілінде сөйлейтіндер қолданатын чинук жаргондық сөздер

Cheechako – 'жаңа келген'; сөз chee ('жаңа') + chako ('келу') қосылысынан құралған және жергілікті емес адамдарға қатысты қолданылған. Chuck – 'су'; және сол сияқты saltchuck – 'тұзды су'. Алпі көлдер аймағындағы Колчук шыңы мен Колчук мұздықтары өз атауларын Колчук көлінен алады, яғни 'салқын су'. Skookum chuck өзенінің атауы 'күшті су', 'жауын-шашын' дегенді білдіреді. Cultus – 'жаман, құнды емес, пайдасыз', 'әдеттегі' немесе 'жаман, тыйым салынған'. Cultus iktus – 'құндылықсыз қоқыс' дегенді білдіреді. Hiyu – қазіргі кезде жиі кездеспейді, бірақ кейбір жерлерде 'кеш' немесе 'жиналыс' деген мағынаны білдіреді. 'Көп, бірнеше, көп' деген сөзден шыққан. Үлкен Hiyu (сонымен қатар 'Шілде') – 1 шілдедегі Доминион күні мен 4 шілдедегі Тәуелсіздік күні мерекесін бір апта бойы бірлесіп атап өту. Фрейзер каньонындағы Лиллоут қаласында ат жарыстары, құмар ойындар, родео және басқа да мерекелер өткізілді. Tenas hiyu ('кіші жиналыс') әлдеқайда кіші масштабта болды. Батыс Сиэтл қауымы 75 жылдан астам уақыт бойы шілде айына арналған HiYu жазғы фестивалімен атап өтеді. Iktus – 'зат', сонымен қатар 'itkus' деп те айтылады, t және k кері аударылады. Klootchman немесе klootch – жаргондық мағынада жай ғана 'әйел' немесе 'аналық' (кәдімгі нәрсе) – klootchman kiuatan ('бике'), klootchman lecosho ('тоқпан'), tenas klootchman немесе klootchman tenas ('қыз, әйел бала'). Кейбір аудандарда әлі күнге дейін ағылшын тілінде және ескі адамдармен алғашқы халық әйелін білдіру үшін немесе белгілі бір топқа қосылған әйелдерге ойын-сауықпен сілтеме жасау үшін қолданылады, мысалы, "біз карта ойнаған кезде барлық klootchman-ді ас үйге жібердік". Оның еркек эквиваленті siwash-тан айырмашылығы, klootchman қазіргі кезде (қолданылған кезде) әдетте келекелеуге жатпайды. Masi – 'рахмет'. Солтүстік Британ Колумбиясы мен Юконда және осы аймақтарда ағылшын тілінде қолданылатын француз merci-нің чинук жаргондық адаптациясы, яғни mahsi немесе masi, бірінші буынға басымдықпен қолданылады (француз тілінен айырмашылығы). Moolah деген сөз америкалық жаргон тілінде 'ақша' дегенді білдіреді, бұл сөз чинук тілінде 'мельница' дегенді білдіретін жаргондық сөзден шыққан (ағаш фабрикалары ПНВ-да байлықтың көзі болған). Mucky muck немесе muckamuck – жаргондық тілінде 'тамақ мол' дегенді білдіреді және жақсы өмір сүрген адамды білдіреді, сондықтан тілдік ағылшын тілінде маңызды немесе ресми адам. Сауда сияқты алыс сапарларда экспедицияның 'muckamuck' экспедицияны басқаруға таңдалған тәжірибелі сенімді адам (бірақ бай емес) және басқа міндеттердің арасында азық-түлік қорын бөлу және қорғау міндеті жүктелген. Бұған байланысты high muckety muck немесе Chinook hyas muckamuck. Potlatch – кейбір тайпалар арасында тамақ пен сыйлықтар алмасуды қамтитын рәсім, қазіргі кезде кейде кешкі асқа немесе кейде достарына жеке заттарды беру үшін қолданылады. Quiggly, quiggly hole – бұл ескі үнділік шұңқыр үйінің немесе жер асты үйінің қалдықтарын білдіреді, kickwillie немесе kekuli, бұл жаргонда 'төмен' немесе 'астында' дегенді білдіреді. Siwash – ('/s/aɪ/w/ɑː/ʃ/ SYwahsh) – алғашқы халықтар еркегі, бірақ кейде әйелдер үшін де қолданылады. Шығу тегі мен мағынасы француздық жауыздықты қорлаушы және кемсітуші деп саналуы мүмкін. /s//ə/'/w//ɑː//ʃ/ səWAHSH деп айтылғанда, түпнұсқа француздықтың ырғағымен, оны Grand Ronde, Орегон штатындағы Чинук жаргонының қазіргі заманғы тілшілері америкалық түпкүллілерді білдіретін мағынада немесе Siwash Rock немесе Siwash свитерлер сияқты онымен байланысты білдіретін қосымша ретінде қолданады. Grand Ronde-да '/s/aɪ/w/ɑː/ʃ/ айтылуы қорлау деп саналады. Skookum – Ең көп қолданылатын – skookum, ол жаргонда 'жетілу' үшін көмекші етістік ретінде немесе 'жетілді, күшті, үлкен', 'нағыз', 'негізгі' үшін қосымша ретінде қолданылған. Бұл Британдық Колумбия ағылшын тілінде қолданылуын қорытындылайды, бірақ мүмкін болатын қолданулардың кең ауқымы бар: skookum үйі – 'жаза', түрме (жаргондағы үй ғимараттан бөлмеге дейін кез-келген нәрсені білдіруі мүмкін). "Ол – шұжық" деген сөздің мағынасы – адам мықты және сенімді, ал "бізге шұжық адам керек" деген сөздің мағынасы – күшті және үлкен адам қажет. Ағаш ұстасы бір тұтқаны орнына қойып, оны тексеріп: "Иә, бұл – скукум" деп ойлайды. Біреу растауды сұрағанда, "бу скукум ба" немесе "бу скукум сізбен бірге ме?" деп сұрайды. Skookum дегенді 'O. К.', бірақ бұл әлдеқайда нақты бір нәрсені білдіреді. Tenas – 'кіші'. Tillicum – 'адам/адам', 'отбасы' және 'адамдар'. Tolo – Батыс Вашингтонда қыздар жігіттерді шақыратын үйге оралу биіне ұқсас жартылай ресми биді білдіреді. 'Жеңу' деген сөзден шыққан. Tyee – 'жетекші, бастық, басшы'. Сонымен қатар 'басшы' немесе белгілі адам контекстінде Big Tyee. Кэмпбелл Риверде және спорттық балық аулау бизнесінде өте үлкен чинук лососі Tyee деп аталады. Жаргонда Tyee бастықты білдірген, сондай-ақ 'үлкен' деген сипаттама ретінде де қолданылған, мысалы tyee salmon немесе tyee lamel ('басшы есек'). Hyas tyee – 'маңызды/үлкен басшы/жетекші', сонымен қатар ағылшын тілінде Big Tyee ретінде қолданылады. Мысалы, "Ол Джонстон бұғазы мен Комокс арасындағы барлық елдің сөзсіз hyas tyee-сі болды". Бұл сонымен қатар ерте дәуірдегі әйгілі басшыларға, мысалы Макиннаға, капитан Ванкувер және басқалар 'патша' контекстінде қолданған ортақ атау болды. Hyas Klootchman Tyee – 'Ұлы Әйел Бастығы', шамамен 'Оның Маjestісі' – тарихи түрде королева Виктория үшін қолданылған термин. Tyee сөзі жиі қолданылған және кейбір жергілікті ағылшын тілінде 'басшы' немесе 'жауапты адам' мағынасында әлі де кездеседі. Британдық Колумбия газеттері мен тарихтарында Макинна, Конкомли және Никола киген ескі басшылық атаумен кейбір аудандардан шыққан бизнес және жергілікті саяси және қоғамдық тұлғалар кейде аталады. Hyas tyee деп аталған адам сенатор, ұзақ жылдар бойы парламент депутаты немесе жергілікті билікке және байлыққа ие болған бизнес магнаты болған. The Tyee деп аталатын танымал Британдық Колумбия жаңалықтар сайты бар. 1900 жылдан бастап Tyee Вашингтон университетінің жылнамасының атауы болды.

Жаңалықтар мен бюллетеньдер

Tenas Wawa – 1990 жылдардың басындағы Чинук жаргоны туралы хабарламалардың архиві, сонымен қатар Чинук жаргонындағы әннің аудио жазбасын қамтиды. «Чинук тілінде әлі де сөйлей аламыз ба?» – б.з. 2006 жылғы қаңтардағы «The Tyee» басылымынан.