Кіріспе

Тибеттің дәстүрлі аймағы, Тибет автономиялық аймағындағы округ.

Амдо ([ʔam˥˥. to˥˥]; a1uo˥) – үш дәстүрлі Тибет аймағының бірі, қалғандары батыстағы У Цанг және шығыстағы Хам. Солтүстік-батыстағы Нгари (бұрынғы Гуге патшалығын қоса) У Цангқа қосылды. Амдо – сонымен қатар 14-ші Далай-ламаның туған жері. Амдо Мачудан (Сары Өзен) Дричуға (Янцзы) дейінгі кең аумақты қамтиды. Тибет автономиялық аймағындағы (ТАР) сол аттас, сирек қоныстанған Амдо округі тарихи Амдо провинциясының құрамына кірмейді. Ол Лхасадан Далай-лама тікелей басқарған және бүгінде ТАР-дың солтүстік бөлігіндегі Нагқу префектурасы басқаратын Чантанг аймағының бөлігі болып табылады. Амдо көбінесе Қытайдың қазіргі Циньхай провинциясымен шектеседі, сондай-ақ Сычуань және Гансу провинцияларының шағын бөліктерін де қамтиды. Тарихи, мәдени және этникалық жағынан Тибеттің бір бөлігі болған Амдо 18 ғасырдың ортасынан бастап жергілікті Тибет билеушілерінің басқаруында болды. Далай-ламалар сол кезден бері бұл аймақты тікелей басқармаған. 1917 жылдан 1928 жылға дейін Амдоның көп бөлігін Ма кликасының Хуэй мұсылман әскерлері үзіліс-үзіліспен басып алды. 1928 жылы Ма кликасы Гоминьданға (Қытай Ұлттық партиясы) қосылды, ал 1928-1949 жылдар аралығында Амдоның көп бөлігі Қытай Гоминьдан Республикасының Циньхай провинциясына (және Гансу провинциясының бір бөлігіне) біртіндеп сіңірілді. 1952 жылы Қытай Коммунистік партиясының әскерлері Гоминьданды да, Тибет әскерлерін де жеңіп, аймақты басып алды және шамамен 1958 жылға қарай осы аймақтағы өз билігін бекітті. Амдодағы Тибет партизандары 1956 жылы пайда болды және 1959 жылғы Тибет көтерілісіне дейін, 1962 жылға дейін Халықтық Азаттық Армиясымен және қатал қытай жер реформасы саясатымен күресіп, қызметін жалғастырды. Амдо – көптеген маңызды Тибет буддалық рухани көшбасшылардың, ламалардың, монахтардың, монахтар мен ғалымдардың, соның ішінде 14-ші Далай-лама, 10-шы Панчен-лама Чоеки Гьялцен және үлкен Гелуг мектебінің реформаторы Дже Цонкхапаның мекені.

География

Амдо бұрынғы солтүстік-шығыс Тибеттің барлық аймағынан құралады, оның ішінде Мачу немесе Сары өзеннің бастауы және Цинхай көлі кіреді. Оның оңтүстік шекарасы Баян-Хар таулары. Аймақ желді, ағаштар өспейтін, шөпті кең дала. Бұл аймақта жабайы як пен кианг сияқты жануарлар кездеседі. Аймақтағы үй жануарларына үй якы, дзо, ешкі, қой және моңғол жылқысы жатады.

Тарихи демографиялық мәліметтер

Тарихи кезеңдерде аймақ тұрғындары көбінесе тибет емес, мысалы, моңғолдар немесе тибет тілінде сөйлейтін, бірақ тибет тегінен емес, хор тайпалары сияқты адамдар болған.

Қазіргі демографиялық көрсеткіштері

Амдо (Цинхай) тұрғындары Амдова (ཨ་མདོ་པ།; amdo pa) деп аталады. Бұл - Кам (Хампа) және У Цанг (Орталық Тибет) тибеттерінен айырмашылығы, бірақ олардың барлығы этникалық тибет деп саналады. Бүгінде Амдоның батыс және оңтүстік бөліктерінде этникалық тибеттіктер басым, олар қазір әртүрлі тибет, тибет Циан, немесе монғол тибет автономиялы префектуралары ретінде басқарылады. Хан қытайлары Цинхай провинциясының солтүстік бөлігінде (Хайси монғол және Тибет автономиялы префектурасы) және шығыс бөлігінде (Синьинь қаласы мен Хайдун қаласы) басымдылықта тұрады. Синьинь қаласы мен Хайдун қаласы Цинхайдың қалған бөлігімен салыстырғанда географиялық жағынан кішкентай болса да, бұл аймақта Цинхайдағы ең көп халық тығыздығы бар, нәтижесінде хан қытайлары жалпы алғанда Цинхайдағы басқа этностардан көп. Амдо тибетінің көпшілігі Цинхай провинциясының үлкен бөлігінде, соның ішінде Мтшобян (མཚོ་བྱང་།; Haibei in Chinese) Тибет автономиялы префектурасында (ТАП), Мтшолхо (མཚོ་ལྷོ་།; Hainan) ТАП, Рмалхо (རྨ་ལྷོ་།; Huangnan) ТАП, және Mgolog (མགོ་ལོག།; Guoluo) ТАП, сондай-ақ оңтүстік-батыс Ганьсу провинциясының Канлхо (ཀན་ལྷོ།; Gannan) ТАП және солтүстік-батыс Сычуань провинциясының Рнгба (རྔ་བ།; Aba) Тибет және Циан автономиялы префектурасының бөліктерінде тұрады. Сонымен қатар, көптеген Амдо тибеттері Цинхайдың Хайдун (མཚོ་ཤར།; Wylie: mtsho shar) префектурасында Цинхай көлінің (མཚོ་སྔོན།, Wylie: mtsho sngon) шығысында және Синьин (ཟི་ལིང།; zi ling) қаласының айналасында тұрады, бірақ олар жалпы халықтың аз бөлігін құрайды (шамамен 8,5%) және сондықтан аймақ ТАП мәртебесіне ие бола алмады. Цинхай көлінің батысындағы кең Хайси (མཚོ་ནུབ།; mtsho nub) монғол және тибет автономиялы префектурасында да тибет халқы азшылықты құрайды (шамамен 10%), және тек осы префектураның шығыс бөлігіндегі тибеттер ғана Амдо тұрғындары болып табылады. Монғолдар да Амдода ұзақ уақыттан бері қоныстанған, олар алғаш рет Шыңғыс ханның кезінде келген, бірақ әсіресе Мин кезеңіндегі қоныстану толқындары кезінде көптеп келді. Ғасырлар бойы Амдо монғолдарының көпшілігі тибеттік мәдениетке сіңіп, сырттай алғанда олардың бастапқы тибет емес этностығын анықтау қиын.

Тіл

Амдо аймағында көптеген топтардың географиялық жақтан оқшауланған болуына байланысты тибет тілінің көптеген диалектілері кездеседі. Тибетше жазылған тіл тибет тілінде сөйлейтін барлық аймақтарда бірдей болып, классикалық тибет тіліне негізделген.

3 ғасыр

Чян тайпасы темірді ерте пайдаланған және олардың темір төс қабаттары мен темір қылыштары туралы көптеген әңгімелер бар.

VII ғасыр

VII ғасырдан IX ғасырға дейін Тибет империясы солтүстікке Турфанға дейін, оңтүстікке Үндістан мен Непалға, шығысқа Чанъанға және батысқа Самарқанға дейін жетті. Осы кезеңде Амдоның билеу құқығы Сонгцен Гампо мен оның ізбасарларынан патшалық отбасының министрлеріне, Гарға көшті. Бұл министрлер өз лауазымдарын ата-аналарынан мұра етіп алды, бұл жағынан императорға ұқсас еді. Патша Тюсон осы аймақты министрлерден қайтарып алуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады.

9 ғасыр

821 жылы Тибет империясы мен Тан әулеті арасындағы шарт шекараларды белгіледі, сондай-ақ үш стела орнатылды – біреуі шекарада, біреуі Лхасада, ал біреуі Чанъанда. Тибет әскері шығыс шебінде орналасты. 838 жылдан кейін Тибет патшасы Лангдарма өзінің бауырын өлтіргеннен соң Тибет империясы тәуелсіз биліктерге ыдырады, ал До Кам (Амдо және Кам) мәдени және діни тұрғыдан тибеттік сипатын сақтап қалды. Амдода мұрагерлік билеушілер мен патшалықтардың тарихи тәуелсіздігі сақталды, онда моңғол және қытай халқы жергілікті тұрғындар мен тибеттіктер арасында көшіп-қонып жүрді. Осы кезеңде Орталық Тибеттен буддалық монахтар Амдо аймағына жер аударылды. 9 ғасырда Амдоға салық жинау үшін жіберілген шенеунік туралы тарихи мәлімет бар. Ол салық жинамай, еңіс алды. Содан кейін ол жердің 10 артықшылығын айтады. Екі артықшылық шөпте, бірі үйге жақын шалғындарда, екіншісі алыс жайылымдарда. Топырақтың екі артықшылығы бар, бірі үй салуға, екіншісі жақсы егістікке. Судың екі артықшылығы бар, бірі ішуге, екіншісі суаруға. Таста екі пайдасы бар, бірі құрылысқа, екіншісі ұңғылауға. Ағаштың екі артықшылығы бар, бірі құрылысқа, екіншісі отынға.

10 ғасыр

Гевасел – тибет буддизмін қайта жаңғыртуға көмектескен монах. Ол бала кезінен оқытылып, дінге зор ынта көрсетті. Саньяға бекітілген соң, ол білім іздеуге шықты. Винаяны алғаннан кейін Орталық Тибетке сапар шегуге ниеттенгенімен, құрғақшылықтың кесірінен жолы болмады. Оның орнына, ол Амдоға жалғыз өзі сапар шегуді жөн көрді. Бірақ оның жайлы жергілікті халық естігендіктен, ол ізделіп табылғандықтан, жалғыздығы ұзаққа соқпады. Көп ұзамай ол Амдода босқын монахтардың желісін құрды және жинаған байлығымен ғибадатханалар мен ступалар салды.

ХІ ғасыр

Тарихи Цян Сумпамен, содан кейін Туйухунмен қарым-қатынас жасады. 1032 жыл шамасында Цян тегінен тараған болуға мүмкін Тангут халқы Батыс Ся мемлекетін құрды, ол 13 ғасырға дейін өмір сүрді.

13 ғасыр

1240 жылға қарай моңғолдар шығыс Амдоны жаулап алды және Қытайдың бұрынғы Сун әулетінің аумағынан бүкіл Тибет аймағын Юань билігіне қарастырды. 1253 жылы тибеттік дін қызметкері Пагспа Кублай ханға барғанда, қолдаушылық және дін қызметкері арасындағы қарым-қатынас басталды. Ол соншалықты танымал болды ki, Кублайдың рухани жетекшісі атанды, кейіннен ол Тибеттің діни патшасы дәрежесіне тағайындалды және (1) У Цан провинциясының он үш мемлекетін қамтитын Тибеттің өзіне, (2) Хамға және (3) Амдоға билеуші етіп бекітілді. Ол өмірінің соңғы жылдарын Орталық Тибеттегі Сакия монастырында өткізді, бұл оған Амдо арқылы үнемі сапар жасауды талап етті. Осы сапарлардың бірінде ол Амдода қарулы қарсылыққа тап болды және Амдо арқылы өту үшін моңғол ханзадаларының сүйемелдеуін қажет етті. Тибет 1368 жылы туған қытайлар Юань әулетін құлатқанға дейін моңғолдардан тәуелсіздігін қайта алды, бірақ Юань сарайына тікелей қарсылық көрсетуден сақтанды. Қоблай ханның моңғол Юань әулеті тұсында Амдо мен Хам екіге бөлінді, олар У Цанмен бірге Тибеттің үш командасы деп аталды.

14 ғасырдан 16 ғасырға дейін

Келесі Мин әулеті Тибеттің моңғолдық бөліністерін, кейбір ішкі бөлімдермен бірге, номиналды түрде сақтап қалды. Дегенмен, Мин дәуірінің ортасынан бастап, Қытай үкіметі Амдо аймағындағы бақылауын жоғалтты және моңғолдар қайтадан саяси билікті өз қолына алды. Бірақ Мин әулеті Синин, Суньхуа және Хуалонгты бақылауда ұстап тұрды.

17 ғасыр

Жоғарғы (Коконор) монғолдар 16 және 17 ғасырларда солтүстік Синьцзян мен Халхадан келді. Тибет және Амдодағы түрлі монғол топтары арасындағы билік күресі Далай-ламаның (атақты) және монғол билеушілерінің үстемдігі кезекпен алмасатын кезеңге әкелді. 1642 жылы Тибет 5-ші Далай-ламаның басшылығымен қайта біріктірілді, бұл монғол ханы Гуши ханның күш-жігері арқасында рухани және уақытша билікті алуға мүмкіндік берді. Бұл Гелуг мектебіне және оның қайта туған рухани көшбасшылары – Далай-ламаларға бүгінгі күнге дейін жеткілікті қолдау беруге мүмкіндік берді.

18 ғасыр

1705 жылы Цинь әулетінің Канси императорының келісімімен Хошудтың Лха Бжан ханы регентті құлатып, 6-шы Далай-ламаны өлтірді. Дзюнгар моңғолдары хаос кезінде Тибетке басып кірді және 1720 жылы Цинь императорлық әскерінің экспедициясына ұшырағанға дейін бүкіл аймақты ұстады. Маньчжу Цинь әулеті 18 ғасырдың басында билікке келген кезде, Амдоның солтүстігіндегі Синин қаласын осы аймақтың әкімшілік орталығы ретінде белгіледі. Амдо Циньхай провинциясының құрамына кірді. Осы кезеңде Амбан билік жүргізді, ол монастырлар мен жергілікті басшыларға дербестік беретін. 18 ғасырда Цинь империясы Тибетке қарай кеңейе берді, Шығыс Тибетті, соның ішінде Амдоны, тіпті Орталық Тибетті де бағындырды. 1720 жылдары Юнчжэн императоры Циньхайды (Амдоны) толық бақылауға алды. Осыдан кейін Амдоның көп бөлігін қамтитын Синьин префектурасының Сычуань және Тибетпен шекарасы белгіленді. Синьин префектурасы мен Тибеттің орталық бөлігі (Сизан) арасындағы шекара Дангла тауларынан өтті. Бұл қазіргі Циньхай мен Тибет автономиялық аймағының шекарасына ұқсас. Синьин префектурасының Сычуаньмен шекарасы да осы кезде белгіленді, бұрынғы Амдоның Нгаба аймағы Сычуань провинциясына қосылды. Бұл шекара да қазіргі Циньхай мен Сычуаньның шекарасына жақын. Сычуань мен Тибет арасында Нинчин тау жотасы бойымен жаңа шекара салынды. Бұл таулардың шығысындағы жергілікті билеушілер Сычуань провинциялық үкіметінің қарауында болды, ал батыс аймақты Лхаса басқарды. Осылайша, 1720 жылдары Тибет аумағы ғасырлар бойы алғаш рет қысқарды. Ескі Амдоның қалған бөліктері Циньхай әкімшісінің басқаруында болды. Мұндай мәдени жағынан тибеттік аймақтарда Цинь империясы жергілікті тибет билеушілеріне сүйенетін әкімшілік жүйесін қолданды. 1977 жылы Чикаго университетінде қорғалған докторлық диссертациясында Цинь әулеті кезінде Ганьсудағы (тарихи Амдоның бір бөлігі) Тибет аймағының саяси тарихы былай сипатталды:

Маньчжу әулеті тұсында бүкіл аймақты императорлық үкіметтің вице-королі басқарды. Қытай мұсылмандары және басқа да шағын этникалық топтар қоныстанған аймақтар дәстүрлі қытай заңдарымен басқарылды. Тибеттіктерге толық дербестік пен түрлі дәрежеде бедел берілді. Чон ханзадасы тибеттіктердің бір тобының қырық сегіз «байрағын» басқарды, ал басқа тибет билеушілері мен басшылары императорлық үкіметтен жүздеген жылдар бұрын берілген гранттар мен тапсырыстар алды. Ол кезде этникалық шекара әкімшілік шекарамен шамамен сәйкес келді.

20 ғасыр

1906 жылы 13-ші Далай-лама елді аралап жүргенде, мың ламадан құралған шеру оны Кумбум ғибадатханасында қалдыруға ықпал етті. Ол бір жыл бойы демалып, санскрит және поэзияны оқыды. 1912 жылы Цин әулеті құлап, Далай-ламаның Орталық Тибетке билік етуімен салыстырмалы тәуелсіздік орнады. Шығыс Тибет, оның ішінде Амдо және Кам аймақтары, жергілікті және аймақтық соғыс басшыларының билігінде болды. Хуэй мұсылмандары аймақтың солтүстік және шығысындағы егіншілік аймақтарын басқарды. Мұсылман әскербасы Ма Ци Қытай Республикасы атынан Лабранг монастырына және Голок халқына қарсы соғыс ашты. 1918 жылы мұсылмандар мен тибеттіктер арасындағы этникалық қақтығыстардан кейін Ма Ци тибеттіктерді жеңіп, қалаға 8 жыл бойы ауыр салық салды. 1925 жылы тибеттіктер көтеріліс көтеріп, мыңдаған тибеттіктер мұсылмандарды қуып шықты. Ма Ци жауап ретінде 3000 қытай мұсылман әскерін жіберіп, Лабрангты қайта басып алып, қашып кетуге тырысқан мыңдаған тибет монахтарын автоматпен атты. Ма Ци Лабрангты бірнеше рет қоршады, тибеттіктер мен моңғолдар оның мұсылман әскерлерімен Лабрангты бақылау үшін күресті, бірақ Ма Ци 1927 жылы одан бас тартты. Оның әскерлері Қыңай арқылы саяхаттап өткен шетелдіктермен жауынгерлік қабілеттері үшін мақталып, жоғары бағаланды. Бірақ бұл Лабрангтың генерал Маны соңғы рет көруі емес еді. Мұсылман әскерлері монастырды қайта тонап, қиратты. Сол кезден бастап 1949 жылға дейін Амдоның көп бөлігі Гоминьданның қытай провинциялық жүйесіне біртіндеп енді, оның басым бөлігі Цинхай провинциясының, ал кіші бөлігі Ганьсу провинциясының құрамына кірді. Алайда, аймақта қытай әкімшілігінің болмауына байланысты, Амдо мен Камның ауылдық аймақтарындағы көптеген қауымдар 1950 жылдарға дейін жергілікті тибеттік дін және монах басшыларының билігінде қалды. Тибет аймақтары Лхо Джанг және Гяронг (Камда), сондай-ақ Нгапа (қытай Абасы) және Голок (Амдода) 1927 жылы Цинхай провинциясы құрылғанмен, Қытайдың үстемдігінен тәуелсіз болды. 14-ші Далай-лама 1935 жылы Амдо аймағында дүниеге келді. Ол мүмкін болатын кандидат ретінде жарияланған кезде Ма Буфанг баланың Тибетке баруына кедергі келтіруге тырысты. Ол 300 000 доллар көлемінде сыйақы талап етті, ол төленді, содан кейін ол жас баланы Тибетке сүйемелдеді. 1949 жылдың мамырында Ма Буфанг Солтүстік-Батыс Қытайдың әскери губернаторы болып тағайындалды, бұл оны Амдо аймағының ең жоғары дәрежелі әкімшісі етті. Алайда, 1949 жылдың тамызында алға жылжыған Халықтық Азаттық Армиясы Маның армиясын талқандады, бірақ қалдық күштерді жеңуге бірнеше жыл кетті. 1949 жылға қарай Қытай Халық Азаттық Армиясының (ХААА) алдыңғы бөлімдері Амдоның көп бөлігін ұлтшылдардан тартып алды. 1952 жылға қарай аймақтың негізгі қалалары Қытай Халық Республикасының толық бақылауына көшті, бірақ көптеген ауылдық аймақтар бірнеше жыл бойы де-факто автономияны сақтады. 1958 жылы қытай коммунистері Кам және Амдодағы тибет аймақтарын ресми түрде өз бақылауына алды. Амдоның көптеген көшпелілері көтеріліс көтерді. Кейбір аймақтарда ер адамдардың жоқтығына байланысты бос тұрғаны хабарланды: олар өлтірілді, түрмеге қамалды немесе қашып кетті. Амдодағы ең үлкен монастырь жабылуға мәжбүр болды. Оның үш мың монахының екі мыңы тұтқындалды. 1958 жылдың шілдесінде Ұлы серпіліс революциялық қозғалысы Қытай Халық Республикасы бойынша тараған кезде, мәдени Тибеттің Амдо аймағындағы Зекү округі далалық мал шаруашылығындағы қауымдастықтарға жылдам ұжымдастыруды енгізуге бағытталған Қытай Коммунистік партиясының күш-жігеріне қарсы зорлық-зомбылыққа ұшырады. 1950 жылдардың басында "Азаттық" солтүстік-шығыс Тибет таулы аймағына алғаш рет келген кезде де бүліктер болды. Әрбір тәртіпсіздіктің Амдоның тибет элитасы мен қарапайым халқы үшін, сондай-ақ олардың арасындағы хан кадрлары үшін салдары, ҚХР-дың алғашқы ұлтты құру және мемлекет құру күресін, сондай-ақ осы маңызды кезеңнің Амдодағы хан мен тибет қарым-қатынасына ондаған жылдар бойы тигізген әсерін түсіндіреді. Пекин Олимпиадасына дайындық барысында 2008 жылы Амдода және басқа да жерлерде наразылық акциялары болды. Кейбіреулері зорлық-зомбылықпен өтті, бірақ көпшілігі бейбіт болды.

Монастырлар

Амдо дәстүрлі түрде үлкен білім мен ғылым ошағы болған және онда Ксинингке жақын орналасқан Кумбум монастыры, Ребгонгтағы Ронгво монастыры, Ланчжоудың оңтүстігіндегі Лабранг монастыры, Нгава тибет және Цианг автономиялық облысының Кирти Гомпалары, сондай-ақ Дзоге ауданындағы Тактанг Лхамо сияқты көптеген маңызды монастырлар бар. 1958-1962 жылдары Амдодағы саяси жағдай шыдайсыз деп есептелді. 1958 жылы Цетен монастырының Кхенпо Жигме Ригпай Ньиңпоның Синьиннің Наньтан түрмесінде тұтқындалғанда қамауда өлтірілуі осы кезеңнің басталуын белгіледі.

Дәстүрлі мал шаруашылығы

Амдо тибеттерінің дәстүрлі өмір салты мен экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Амдо тибеттерінің өмір сүретін аймақ пен ортасына қарай, олар көшпелілер (Дрог па) немесе егіншілер (Шенг па) болады. Амдо экономикасы тарих бойында тұрақты болды және қазіргі заманда да көп өзгерген жоқ. Әдеттегі бір отбасыда екі тұрақ немесе үй болады: бірі – жазда мал жайылымы үшін тауға көтерілгенде, екіншісі – қыстың суығынан сақтану және малға жем өсіру үшін аңғардағы шағын егістік алқаптарында. Кейбір ауылдардың отбасылары жазғы жайылымдары жақын болғандықтан, маусымдық көшінін қысқарақ жасайды, тіпті кейде күнделікті үйлері арасында көшіп-қонып жүреді.

Жергілікті билік

Амдо мен Хам сияқты, тәуелсіз жергілікті биліктер дәстүрлі басқару жүйесі болды. Амдода көшпелілер, шаруалар, жылқы саудагерлері және монастырлар қауымдары осы биліктерге ұйымдастырылды, олар Тибет империясы кезінен бері сақталған. Олардың мөлшері кішіден үлкенге дейін әртүрлі болды, кейбіреулері мұрагерлікпен берілді, ал кейбіреулері жоқ, сондай-ақ әйелдер мен ерлер осы биліктердің жеке басшылары болды. Отбасылар тобынан құралған цовалар – негізгі әлеуметтік-саяси ұйым. Голок, Гоме және Луцанг халықтары өздерін цоваларда ұйымдастырды. Одан ірі ұйым – "сгар", ол "лагерь" деп аударылады, ал одан да ірісі – "нангсо", ол "комиссар" деп аударылады. Коне (Чонэ) патшалығы сияқты патшалықтар да болды.