Кіріспе

Микеланджелоның мүсіні Мұса (moˈzɛ; 1513–1515 ж.ж.) – итальяндық жоғары ренессанс суретшісі Микеланджелоның Римдегі Сан-Пьетро-ин-Винколи шіркеуінде сақталатын мүсіні. 1505 жылы папа Юлий II өзінің мазары үшін тапсырыс берген, ол Киелі кітаптағы Мұса пайғамбардың басында мүйіздері бар бейнесін бейнелейді. Бұл бейне сол кезде қолданылған Библияның латын тіліне аудармасы – Вульгатадағы Шығу кітабының 34-тарауындағы сипаттамаға негізделген. Кейбір ғалымдар мүйіздерді бейнелеудің антисемиттік мағынасы болуы мүмкін деп санайды, ал басқалары бұл аудармадағы қателікке байланысты конвенция екенін айтады. Зигмунд Фрейдтің 1916 жылғы мүсінді түсіндірулері ерекше танымал. Мүсіннің кейбір интерпретациялары, Фрейдтің де назар аударуынша, Мұсада халықтық күш пен Құдайдың сөзі ашылғандағы эмоционалдық жарылыс сезімін көрсетеді, сонымен қатар ол әдемі тұлға ретінде бейнеленген. Мұсаның ағын шаштары сияқты кейбір ерекшеліктерінің нәзіктігі тамаша техникалық жетістік деп есептеледі, бірақ Фрейд Микеланджелоның тек шеберлігімен шектелмей, көрерменнің қызығушылығын ояту үшін одан да асып түсетінін айтады, Мұсаның неліктен шашымен ойнайтыны және неліктен мүйіздері мен ағын шаштарымен бейнеленгені туралы сұрақтар тудырады.

Іске қосу және тарих

Папа Юлий II 1505 жылы Микеланджелоға өзінің кесенесін салуды тапсырды, ол 1545 жылы аяқталды; Юлий II 1513 жылы қайтыс болды. Микеланджелоның бастапқы жобасы зор болды және 40-тан астам мүсінді талап етті. Мұсаның мүсіні шамамен 3,74 метр (12 фут 3 дюйм) биіктіктегі деңгейде, Әулие Павелдің мүсініне қарама-қарсы қойылмақ болған. Зигмунд Фрейдтің «Микеланджелоның Мұсасы» атты еңбегінің ағылшын тіліндегі аудармасы мүсіннің негізгі сипаттамасын да береді: «Микеланджелоның Мұсасы отырған күйде бейнеленген; денесі алға қараған, қалың сақалы бар басы солға бұрылған, оң аяғы жерге тірелген, ал сол аяғы жоғары көтерілген, сондықтан тек еңбақтары жерге тиеді. Оң қолымен оң алақанында, сақалының бір бөлігімен бірге заң тақталарын кітапқа ұқсас нәрсемен ұстап тұр, сол қолы тізесінде жатыр». Ағылшын газеті «The Guardian»-ның журналисі Джонатан Джонс тағы бір сипаттама ұсынады: «Мұсаның оң қолы Құдайдың заңдары жазылған тас тақталарын қорғайды; оның сол қолы, тамырлары қағып, бұлшық еттері ширығып, зорлық-зомбылық әрекетінен тартынғандай көрінеді. Мұса (ғ.с.) Синай тауынан түскенде, халқы алтын бұзауға, өздері жасаған жалған құдайға табынып жатқанын көрді. Оның ашуы тас шектеріне, мүсіншінің шеберлігіне қарсы тұрады. Оның мәрмәр тағынан жарқырап тұрған бейнесінде шынайы ой-қиялы мен сезімдерінің күшіне қарсы тұра алатын адам кемде-кем. Бүгінде ол Римдегі Сан-Пьетро-ин-Винколи шіркеуіне келген туристерге тіке қарап отыр. Ол оларды, 1913 жылы үш апта бойы мүсіннің эмоционалдық әсерін түсінуге тырысқан Зигмунд Фрейдті жеңгендей жеңді. Мұсаның жандылығы бұл туындыны 16 ғасырдан бері танымал етті; Вазаридің сөзіне сүйенсек, Римдегі еврей халқы осы мүсінді өздеріне жақын санады. Оның күші тасқа бейнелеу мүмкін емес нәрселерді көрсетумен байланысты болуы керек; ең қызығы, сақалы – соншалықты тоқылған және тұманды, оның иілген өрмелері керемет, жылан сияқты жандылық сыйлайды. Бірақ басқалар техникасымен таң қалдырса, Микеланджело одан да асып түседі, бізді формальды таңғалудан интеллектуалды таңғалуға жетелейді, Мұса неге сақалын сипайды, Микеланджело неге осы шаш өзенін – Мұсаның дәстүрлі атрибуты болған мүйіздермен біріктіріп, оған адам емес, демондық бейне берді деп ойландырады».

Түсіндірме

1914 жылы жазған «Микеланджелоның Мұсасы» атты эссесінде Зигмунд Фрейд Мұсаның таудан бірінші рет түсіп, тақташаларды алып келіп, еврей халқының Алтын бұзауға табынуын көрген сәтін, бұл оқиғаның «Шығу» кітабының 32-тарауында сипатталғанын айтады. Ол мүсіннің екінші Тақташалармен және «Шығу» кітабының 33- және 34-тарауларында айтылған оқиғалармен байланысты екенін көрсетеді. Олар Мұсаның қолында Құдайдың Мұсаға екінші рет Заң беруге дайындалу үшін жасауын бұйырған бос тақташалар бар екенін, сондай-ақ Мұсаның «мүйіздері» бар екенін атап көрсетеді. Бітімдік кітаптарда Мұсаның мүйіздері тек екінші рет Заң берілгеннен кейін еврей халқына оралғанда ғана пайда болады делінген. Олар мүсін Мұсаның Құдайды көрген сәтін бейнелейді деп санайды, «Шығу» кітабының 33-тарауында былай делінген: «Бұл оқиға Ескі өсиеттегі шығу оқиғасының ең маңызды бөлігі. Өзінің және халқының жағдайына күмәнданып, Мұса оларды кешіруді, Раббының инаятын беруді, Раббының орнына оралып, оларды Уәде етілген жерге бастап баруды сұрауға тіпті талап етуге қауіпті қадам жасайды. Сәттілікке жеткен соң, ол Раббының мәртебесін көрсетуін сұрап, барлық тәуекелге барады. Мұндай Мұсаның Раббыны қандай құлшыныспен күткенін сезіну үшін көп қиял керек емес: Ол келеді ме? Ол Оданы жаңарта ма? Ол Өзінің мәртебесін аша ма?» Мұсаның мүйізді бейнеленуі «Шығу» кітабының 34-тарауының 29, 30 және 35-аяттарындағы мәтіннің Латын Вульгата аудармасында Мұсаның бетіне «cornuta» («мүйізді») деген сипаттама берілуінен туындайды, онда Мұса екінші рет пәрмендерді алғаннан кейін халыққа қайта оралады. Кейбір қазіргі ғалымдар ортағасырлық теологтардың Иеронимнің «мүйізді» латын сөзін қолдану арқылы Мұсаның бетін даңқтап көрсетуді көздегенін айтады. Классицист Стивен Бертман Иеронимнің өзі антисемиттік көзқарастарға ие болғанын және теологиялық себептермен Мұсаны «мүйіздермен» байланыстыруды қастап жасағанын, оның оқырмандарының Жаңа өсиеттегі мүйіздерді шайтанмен, жабайы аңдармен және антихристпен байланыстыратынын күткенін айтады. Орта ғасырлардағы христиан өнерінде Мұсаны мүйізді бейнелеу кейде оны Исаның пайғамбары және алдын ала хабаршысы ретінде даңқтап көрсету үшін жасалған, бірақ сонымен қатар жағымсыз контекстте, әсіресе Пауылдың сенім мен заң арасындағы қайшылықтары туралы мәселелерде қолданылған; иконография нақты емес еді.

Қалыптастыру және қайта жасау

1931 жылы Югославия Корольдігінің бұрынғы қаржы министрі, «Югослав алтын динарының әкесі» деп танылған және өнерді ұнататын С.Р., Папа Пий XI-ге Микеланджелоның 21 түпнұсқа мүсінінің, соның ішінде Мұсаның қоладан құймаларын шығару үшін жоғалған балауыз әдісін қолдану туралы өтініш жасады. Папаның келісімі Вельйковичке жыл бойы ішкі температураны бір градус Цельсий шегінде ұстап тұратын климатты бақылау жүйесімен жабдықталған қолайлы орын құру шартымен берілді, осылайша қоланың уақыт өте келе деформациялануына жол берілмейді. Вельйкович Югославия Корольдігінің астанасы Белградтағы отбасылық үйінің ауласында заманауи көрме павильонын салуды бастады, нәтижесінде Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы алғашқы жеке мұражай ашылды. Ол оны Museo деп атады, бірақ кейін ол Veljković Pavillion деп белгілі болды. Бұл ғимаратта Оңтүстік-Шығыс Еуропада орнатылған алғашқы заманауи ЖЖС (Жылу, желдету және ауа тазалау) жүйесі де орнатылды. Папаның өтінішке келісімінен кейін, Париждегі Susse Frères қорыту зауытына құймаларды жасау тапсырылды, ал Ватикан шынайылық туралы сертификаттарды берді. Өкінішке орай, Вельйкович 1934 жылы жаңа мұражай ашылғанға дейін қайтыс болды, бірақ оның інісі Жован жобаны аяқтады. Museo аптасына екі рет жұртшылыққа ашылды. Мұсаның бейнесінен басқа, мұражайда 250-ден астам өнер туындылары, соның ішінде Микеланджелоның тағы төрт түпнұсқасының қоладан құймалары – Күн, Түн, Өлі құл және Көтерілісші құл, Урош Предич, Пая Йованович, Сава Шуманович, Надежда Петрович және Марко Мураттың бірнеше суреттері, Бета Вукановичтің карикатуралары, Жан Антуан Гудонның Вольтер мүсіні, сондай-ақ бірқатар ежелгі мүсіндер қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Югославияға шабуыл жасауы Museo мұражайының жабылуына әкелді. Окупация кезінде немістер коллекцияны тонамады. Соғыстан кейін және Югославияда коммунистер билікке келгеннен кейін, мұражай мен өнер туындылары мемлекеттік меншікке алынды. Ғимарат алдымен Моше Пижадеге, содан кейін мүсінші Сретен Стояновичке шеберхана ретінде берілді, ақырында Савски Венац муниципалитеті оны аяқ киім мен былғары сақтау орнына айналдырды. Осы кезеңде коллекциядағы барлық суреттер мен бірнеше мүсіндер жоғалып кетті. Микеланджелоның қоладан құймалары Көркемөнер академиясына берілді, кейін ол Белградтағы Өнер университетінің Көркемөнер факультетіне айналды. Олар Топчидер ауданындағы Тома Росандич шеберханасында сақталды. Бұл орын кейіннен Көркемөнер факультетінің мүсін кафедрасының орнына айналды. Бүгінде Мұсаның қоладан құймасы әлі де сол жерде қойылған. 1971 жылы мүсіннің көшірмесі Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Майерс паркінде ашылды, оны Milne & Choyce универмагы сатып алған.