Кіріспе

Цао Вэй мемлекетінің генералы және лауазымды адамы (197–264)
Дэн Ай шаруа отбасында дүниеге келген. Карьерасын шағын ауыл шаруашылығы қызметкері ретінде бастады. 235 және 239 жылдар аралығында ол Сима Имен кездесті, ол оның талантын танып, мемлекеттік қызметте жоғары лауазымға тағайындады. Осы уақытта ол Хуай өзені аймағында ауыл шаруашылығы жұмыстарын бастау туралы ұсыныс жазды және идеялары үшін мақтау алды. 249 жылдан бастап Дэн Ай Вэйде үлкен беделге ие болды, ол Вэй генералы Гуо Хуаймен бірге Шу шабуылдарын тоқтатты. Ол регент Сима Шиге кейбір мәселелер бойынша кеңес берді. 255 жылы генералдар Гуанцзянь Цзянь мен Вэнь Цин бастаған көтерілісті басуға қатысып, жоғары генерал дәрежесіне көтерілді. 255–262 жылдары ол қазіргі Ганьсудағы Вэйдің батыс шекарасын генерал Цзян Вэй бастаған Шу күштерінің бірнеше шабуылдарынан қорғады. Дэн Ай 263 жылы Шуды басып алу үшін Вэй күштерін басқарған кезде мансабының шыңына жетті. Қауіпті таулы жерлер арқылы шабуыл жасағын өткізіп, Шу астанасы Чэнду маңына жетіп, жауды күтпеген жерден шабуылдады. Шу генералы Чжуге Чжанның Мианчжуда Дэн Айды тоқтатуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Шу императоры Лю Шан Дэн Айға ерікті түрде бағынып берді, осымен Шу мемлекетінің өмірі аяқталды. Шу жорығындағы табысынан кейін Дэн Ай өзінің жетістіктерімен мақтанды және Вэй үкіметінің билігін елемейтін болды. Вэй генералы Чжун Хуэй Дэн Айдың мақтандығын пайдаланып, оны тиімді түрде манипуляциялады. 264 жылы Дэн Ай Вэй Гуан мен Чжун Хуэй тарапынан тұтқындалды, олар Вэй регенті Сима Чжаоның бұйрығымен әрекет етті. Ол түрме арбасына отырғызылып, Luoyang астанасына апарылды, бірақ Вэй Гуан жіберген сарбаздар жолда оны өлтірді. Оның ұлдары да жазаланды. Оның тірі қалған отбасы мүшелері жер аударылды, бірақ 266 жылы Цзинь әулеті құрылғаннан кейін қайта оралуға рұқсат алды.

Ерте өмір және мансап

Денг Ай қазіргі Хэнань провинциясының Синье округінің маңында орналасқан Цзянь округінің (棘陽縣), Иян Комендариясының (義陽郡) тумасы. Ол Шығыс Хань әулетінің соңында дүниеге келіп, жас кезінде әкесінен айырылды. 208 жылы Цао Цао солтүстік Цзин провинциясын бағындырғаннан кейін, Дэн Ай Рунан Комендариясына (汝南郡; қазіргі Оңтүстік Хэнань) көшті, онда ол фермерлікпен айналысып, мал өсірді. 11 жасында анасымен бірге Еңчуань аймағындағы (潁川郡; қазіргі Сючан, Хэнань) Чэнь Шидің қабірінің жанынан өтті. Ол Чэнь Шидің қабір тасына жазылған екі жолды оқыды: "Оның жазбалары көрнекті прозаның үлгісі болды; оның мінез-құлқы ғалым-әкімдерге үлгі болды" (文為世範，行為士則). Ол өзінің есімін Фан (сөзбе-сөз "үлгі") және әдептілік есімін Шизе (сөзбе-сөз "ғалым-әкімдерге еліктеу үшін") деп өзгертуді қалады. Алайда, Фан және Шизе есімдерін оның туыстары қолданғандықтан, ол есімдерін өзгерте алмады, себебі бұл есімдерге байланысты тыйымды бұзу болар еді. Кейіннен Дэн Ай Сяньчжэнь (襄城; қазіргі Хэнань провинциясының Сяньчжэнь округі) Комендантының академигі болды. Бірақ, ол сөйлеу кесірі болғандықтан мансабында үлкен жетістікке жете алмады. Содан кейін ол астық пен жем-шөппен айналысатын шаруашылық қызметкеріне ауысты. Жергілікті халық оның кедей отбасынан шыққандығына аянып, көбінесе оған қаржылай көмек көрсетті. Дэн Ай бастапқыда оларға ризашылық білдірмеді. Ол таулар мен көлдерді көргенде, қолмен әрекет ете бастап, армия лагерьдерін қалай және қайда орналастыру керектігін көрсетіп, бірақ басқалар оны қынжырды. Кейіннен ол кеңсе қызметкері болып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің тізімін жүргізуге жауапты болды. Дэн Айдың Ши Бао (石苞) деген танысы болды, олар шамамен бір жаста болды. Олар Гуо Сюаньсинге (郭玄信) өте жақын болды, ол елші (謁者) қызметін атқарды. 218 жылы императорлық дәрігер Цзи Бен Сюйда (許; қазіргі Сючан, Хэнань) көтеріліс ұйымдастырғанда, Гуо Сюаньсин кінәлі деп танылды және сотқа дейін императорлық астанаға эскорттау үшін үй қамауына алынды. Дэн Ай мен Ши Бао да эскортқа қатысты. Сапар барысында Гуо Сюаньсин олармен әңгімелесіп, болашақта екеуінің де өте қабілетті шенеуніктер болатынын айтты. Кейіннен Дэн Ай "Еңбек еткен шаруа" (典農功曹) лауазымына көтерілді. 235-239 жылдар аралығында ол астана Луоянға хабаршы ретінде жіберілді, онда ол кездейсоқ Сима Имен кездесті, ол сол кезде Вэй үкіметінің бас коменданты (太尉) қызметін атқарды. Сима И Дэн Айдың ерекше адам екенін сезіп, оны жұмысқа алды және жазудың мырзасы (尚書郎) лауазымына тағайындады.

Ауыл шаруашылығы және суару жобалары

Сол кезде Вэй мемлекеті өзінің бәсекелес мемлекеттері Шу мен Вуға қарсы әскери науқандарға дайындық ретінде ауыл шаруашылығын дамытуды және азық-түлік ресурстарын жинауды жоспарлап отырды. Денг Ай Чэнь (陳) және Сян (項) округтерінің шығысынан (қазіргі Чжоуку, Хэнань) Шоучуньға (壽春; қазіргі Шоу округі, Анхуй) дейінгі жерлерді тексеруге және олардың ауыл шаруашылығына қолайлылығын бағалауға жіберілді. Ол жердің құнарлы екенін, бірақ ылғал жетіспейтінін, сондықтан толыққанды пайдаланылмағанын көрді. Ол жерді суару үшін арналар қазуды және су жолымен тауар тасымалдау үшін жаңа каналдар ашуды ұсынды. Денг Ай өз ойларын түсіндіру үшін "Джи Хе Лун" (濟河論; Өзен туралы пікірталас) деген ұсыныс жазды. Сима И Денг Айдың ұсынысымен келісіп, оның идеяларын іске асырды. 241 жылы ауыл шаруашылығы жобалары аяқталды. Оңтүстік-шығыста Вэй мен Ву арасында шайқас болғанда, Вэй әскерлері Хуаи өзені аймағына қарай өзенмен жүзіп, жауға қарсы тұра алатын. Себебі олар өзеннің жоғарғы ағысында жеткілікті азық-түлік жинақтаған және су жолдарының артықшылығына ие болған. Денг Ай өз ұсынысы үшін мақтау алды.

Тао өзенінің шайқасы

Денг Ай кейін Вэй генералы Сяо Хуанның әскери кеңесшісі болды және Наньань Командириясының әкімшісі (南安郡; қазіргі Лонгси және Вушань округтері, Гансу) қызметін атқарды. 249 жылы ол Сяо Хуанның ізбасары Гуо Хуаймен бірге Шу генералы Цзян Вэй бастаған шапқыншылыққа қарсы күресті. Шу әскерлері кері шегілгеннен кейін Гуо Хуай батысқа қарай жылжып, Цян тайпаларына шабуыл жасады. Денг Ай оған: "Дұшпан алысқа шыққан жоқ. Олар қайта шабуылдауы мүмкін, сондықтан олар қайтадан келсе, күштерімізді бөліп орналастыруымыз керек" деді. Гуо Хуай Чэн Тайға, Сюй Цзиге және Денг Айға Вэй әскерлерін жетектеп, Кушан бекінісіне шабуыл жасап, олардың азық-түлік және сумен жабдықталуын тоқтатуға бұйрық берді. Джу Ан мен Ли Син Денг Айға шабуылдауға әскерлерін итермеледі, бірақ Денг Ай оларды назарға алмады. Уақыт өте келе екі бекіністің де қоры бірте-бірте азайды. Цзян Вэй Нюту тауынан (牛頭山; қазіргі Жаохуа ауданының батысында, Гуанюань, Сычуань) әскерін бастап, бекіністерге көмекке келді. Олар жол бойында Чен Тай мен оның әскерлеріне кездесті. Чен Тай: "Соғыс өнерінде" ең жақсы жеңіс – күрессіз жеңіс делінеді. Егер біз Нюту тауын басып алсақ, Цзян Вэйдің кері қайту жолы кесіліп, оны оңай ұстап алуға болады" деді. Одан кейін ол әскерлеріне Цзян Вэйдің күштеріне қарсы тұру үшін бекіністер салуға, бірақ жаумен қақтығысудан аулақ болуға бұйрық берді. Сонымен қатар, ол Гуо Хуайға хат жазып, Нюту тауына шабуыл жасауға көмектесуін сұрады. Гуо Хуай осылай істеді және әскерін Тао өзенінен өтіп, Нюту тауына шабуыл жасауға дайындады. Денг Ай Байшуй округінің солтүстігінде қалды. Үш күннен кейін Цзян Вэй Ляо Хуаны Бейшуйдің оңтүстігінен Денг Айдың лагеріне жақындауға күш жіберді. Денг Ай офицерлеріне: "Цзян Вэй бізге қайта шабуыл жасады. Бізде аз әскер бар. Ең дұрысы, өзеннен өтіп, көпір салмаймыз. Менің ойымша, Цзян Вэй Ляо Хуаны бізді тоқтату үшін жіберген, сонда біз мұнда қалуға мәжбүр боламыз, ал ол шығыстан Таоченгке (洮城) шабуыл жасайды" деді. Таоченг өзеннің солтүстігінде орналасқан және Денг Айдың орнынан 60 ли қашықтықта еді. Денг Ай дереу әскерлерін Таоченгке жіберіп, бекіністі қорғауға кірісті. Ол күткендей, Цзян Вэй Таоченгке шабуыл жасау үшін өзеннен өтті, бірақ Денг Ай қорғанысын нығайтқандықтан, бекіністі басып ала алмады. Осы жетістіктері үшін Денг Ай екінші маркиз (關內侯) атағын алды, "Көтерілісшілерге шабуылдайтын генерал" (討寇將軍) шенімен марапатталды және кейін Чэньян Командириясының әкімшісі (城陽郡; қазіргі Чжученг, Шандонг) болып тағайындалды.

Әскери кеңесші қызметі

Сол кезде, номиналды түрде Вэй үкіметіне бағынышты Сюньну ханзадасы Лю Бао, Бин провинциясында әскери күштерін біртіндеп арттырып жатты. Денг Ай Вэй императорлық сарайына ескерткіш жолдады:

Денг Ай сондай-ақ: «Біз варварлармен бірге тұратын хань қытайларын біртіндеп бөліп, оларға адалдық сияқты моральдық құндылықтарды сіңіріп, заңсыз әрекеттерге баруларына жол бермеуіміз керек» деп ұсынды. Вэйдің регенті ретінде билікті жақында өз қолына алған бас генерал (大將軍) Сэма Ши, Денг Айдың ұсыныстарын қабылдады. Ол сондай-ақ Денг Айды Руньн Комендатурасының (汝南郡; қазіргі Оңтүстік Хэнань) әкімшісі етіп тағайындады, онда Денг жас кезінде тұрған. Руньанға келіп, қызметке кіріскен соң, Денг Ай бұрын әкесіне жомарт көмек көрсеткен адамды іздеді, оның мейірімділігіне жауап қайыру үшін. Бірақ ол кісінің қаназдан өткенін білгенде көңілі қалды. Ол кісінің анасына көптеген сыйлықтар берді және ұлын өзінің есепшісі етіп тағайындады. Өкілеттігі кезінде Денг Ай Руньандағы шөлейт жерлерді игерді және әскер мен қара халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз етті. У регенті Чжукэ Вэйге қарасты Хефэй бекінісін басып алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін шегінгенде, Денг Ай Вэй регенті Сима Шиге жақындап былай деді: Денг Айдің болжағандай, Чжукэ Вьюге оралғаннан кейін көп ұзамай биліктен қуылды және отбасымен бірге қаза болды. Денг Ай Ян провинциясының инспекторы (兖州刺史) болып тағайындалды және «Күш-қуатты жігерлендіретін генерал» (振威將軍) атағына ие болды. Ол Вэй императорлық сарайына ескерткіш жолдады:

Екінші Шоучун бүліншілігін басу

254 жылы Цао Мао Вэйдің жаңа императоры болғаннан кейін Дэн Ай Фанчен ауылының маркизі (方城亭侯) ретінде тағайындалды. Келесі жылы Вэй генералдары Гуанцзянь Цзянь мен Вэнь Цин Шучуньда (壽春; қазіргі Шу округіның маңында, Анхуэй) көтеріліс бастаған кезде, олар халықты көтеріліске қосылуға итермелеу үшін басқа аймақтарға хабаршыларын жіберді. Дэн Ай хабаршыларды тұтқындап, өлім жазасын берді, содан кейін көтерілісті басу үшін әскерді басқарды. Оның күштері Юэцзяны (樂嘉; қазіргі Сянчэн, Хэнань) басып алып, понтондық көпірлер салуды бастады. Сима Ши бастаған негізгі Вэй әскері келген кезде, Дэн Ай онымен кездесіп, бірге Шоучунға қарай жылды. Көтерілісшілер одан кейін жеңілді. Дэн Ай қашып бара жатқан Вэнь Циньді Циту (丘頭; қазіргі Шэньцзю округінің оңтүстік-шығысында, Хэнань) дейін қуып жетті, бірақ Вэнь Цинь қашып, Вэйдің қарсыласы У мемлекетіне қарай бет бұруға үлкерді. У генералы Сунь Цзюнь мыңдаған әскерді бастап, Янцзы өзенін кесіп, көтерілісшілерге көмекке келді. Вэй генералы Чжуге Дан Дэн Айға Фейянгта (肥陽) жауға қарсы тұруды бұйырды, бірақ Дэн Фейянгта орналасса, өзінің жағдайының қолайсыз болатынын түсінді, сондықтан әскерін көрші ауылға көшірді. Одан кейін ол Чжугэ Сюйді қалған көтерілісшілер мен У әскерлеріне Лицзян ауылына (黎漿亭; қазіргі Шу округінің оңтүстік-шығысында, Анхуэй) шабуыл жасауға жіберді, онда олар жауды жеңді. Сол жылы Дэн Ай Чаншуй полковнигі (長水校尉) болып тағайындалды. Кейіннен көтерілісті басудағы еңбегі үшін ол Батысты бекітуші генерал (安西將軍) қызметіне көтеріліп, маркиз атағы бір сатыға жоғарылатылып, Фанченг округінің маркизі (方城鄉侯) болды.

Стратегиялық жоспарлау және ашылу әрекеттері

263 жылдың күзінде Вэй императорлық үкіметі Шуға қарсы жорыққа дайындық ретінде әскерлерді жұмылдыра бастады. Жорықты бақылаған Сима Чжао Денг Айға 30 000 сарбазды Тачжунға (沓中; қазіргі Ганьсу провинциясының Чжуццю округінің солтүстік-батысы) Цзян Вэйді мазалап, оны ұстап тұру үшін жіберді, ал Юн провинциясының инспекторы Чжугэ Сюй Цзян Вэйдің Шуға қайту жолын кесуге күш салды. Шуға қарсы жорыққа аттанғанға дейін Денг Ай тау басында отырғанда, жанынан су ағып жатқанын түсінде көрді. Ол Ицзин білімімен жақсы таныс Юань Шао (爰邵) деген шенеуніктен түсінің мағынасын сұрады. Юань Шао оған Шуды жеңе алатынын, бірақ Вэйге қайта оралмайтынын айтты. Денг Ай мұны естігеннен кейін көңілі құлдырады. Денг Ай Ван Циді (王頎) Цзян Вэйдің лагеріне тікелей шабуыл жасауға жіберді, Цян Хун басқа күшті жол ашу үшін жіберді, ал Ян Синь (楊欣) Ганьсонға (甘松; қазіргі Сычуань провинциясының Сонгпан округінің маңында) жаудың бекінісіне шабуыл жасады. Цзян Вэй Чжун Хуэй басқарған тағы бір Вэй әскері Ханчжун округін басып алғанын естіген соң, әскерін Тачжуннан Шу аумағына тереңірек көшірді, бірақ Ян Синь оны Цианчуанькоуға (彊川口; Байлон және Цзялин өзендерінің қиылысы) қуып жетіп, жеңді. Цзян Вэй Чжугэ Сюйдің кері қайту жолын Инпин көпірінде кесіп тастағанын білген соң, әскерін Конхан аңғары (孔函谷; қазіргі Ланьчжоу қаласының Сигу округінің оңтүстігінде, Ганьсу провинциясы) арқылы солтүстік жолға бұрып, Чжугэ Сюйдің позициясын айналып өтуге тырысты. Чжугэ Сюй бұл туралы естіген соң 30 лиге шегінді. Осы кезде Цзян Вэй мен оның әскері солтүстік жолмен 30 лидей сапар шеккенде, Чжугэ Сюй көпірдегі блокаданы жойғанын естіді. Цзян Вэй әскерлеріне дереу кері бұрылып, көпірден өтуді бұйырды. Чжугэ Сюй Цзян Вэйді қайтадан тоқтатуға тырысты, бірақ көпірге бір күн кешігіп жетті. Көпірден өткеннен кейін Цзян Вэй Цзянге тау асуына көшіп, онда гарнизон құрды. Чжун Хуэй Цзян Вэйге Цзянгеде бірнеше рет шабуыл жасады, бірақ қорғанысты бұза алмады.

Соғыстан кейінгі Шуды басқару

Денг Ай Чэндуға келген кезде Лю Шан өзін байлап, 60-тан астам адамнан тұратын сүйіншілдік топты ресми түрде қарсы алып, бағынышқа берді. Денг Ай Лю Шанды байлаудан босатып, оған мейірімділікпен қарады. Ол сондай-ақ әскерлеріне қаланы тонауға және талан-таражға салуға тыйым салды, қаладағы күнделікті өмірді бұрынғысынша жалғастыруға бұйырды. Көптеген бұрынғы Шу шенеуніктері Денг Айдың әрекеттеріне қатты риза болды және оған ерікті түрде бағынды; Шу халқы да Денг Айды мейірімділігі үшін мақтады. Денг Ай Вэй үкіметі берген императорлық билікке сүйене отырып, Лю Шанды жеңіл атты әскер генералы (驃騎將軍) қылып тағайындады, сондай-ақ көптеген бұрынғы Шу дворяндары мен шенеуніктеріне атақтар берді, олардың кейбіреулері оның қол астындағыларға айналды. Денг Ай Ши Цуаньды И провинциясының инспекторы етіп тағайындады және Цян Хонға бұрынғы Шу округтерін бақылауды тапсырды. Мианчжуда Дэн Айдың Чжугэ Чжанды жеңгеніне арналған ескерткіш орнатылды, ал қаза тапқан Вэй әскерлері Шу әріптестерімен бірге жерленді. Денг Ай Шуды бағындырғаны үшін өте мақтанды. Бір күні ол бұрынғы Шу шенеуніктеріне былай деді: "Сендердің маған кездесулеріңе шүкіршілік етіңдер, себебі осының арқасында сендер бүгін осы жердесіңдер. Егер сендер Ву Хан сияқты адамға тап болсаңдар, сендер құрылып кетеріңдер еді". Ол сондай-ақ: "Цзян Вэй – қысқа ғұмырлы батыр. Ол менің қасында еш нәрсе емес" деді. Кейбір адамдар оның мақтанғанын сынай бастады. 264 жылдың 8 ақпанында Вэй императорлық сарайы Дэн Айдың Шуды сәтті бағындырғаны үшін мақтау жарлығы шығарды және оны Бай Ци, Хан Син, Ву Хан және Чжоу Яфу сияқты танымал генералдармен салыстырды. Денг Ай император сарайындағы Ұлы қолбасшы (太尉) лауазымына көтерілді, оның маркиздігіндегі салық салынатын үй шаруашылықтарының саны 20 000-ға арттырылды. Оның екі ұлы ауыл маркиздері (亭侯) болып тағайындалды және әрқайсысына өз маркиздіктерінде 1000 салық салынатын үй шаруашылығы берілді.

Дэн Ай мен Сима Чжао арасындағы хат алмасу

Денг Ай Сима Чжаоға хат жазып, шаршаған әскерлерді демалысқа жіберіп, күш жинауды, сонымен бірге Вэйдің тағы бір қарсыласы У мемлекетіне қарсы болашақ жорыққа дайындық жүргізуді ұсынды. Ол Лю Шанды жомарт түрде қабылдап, оған хан титулы беріп, түрлі жақсылықтар сыйлауды да ұсынды. Мұның мақсаты – У императоры Сунь Сюді Вэйге өз еркімен бағынуға итермелеу және сұраныс тудыру болды. Ол былай деп жазды:

Сима Чжао Вэй Гуанды Денг Айға жауап беру үшін жіберді, оның ұсынысы іске асырылғанша Вэй императорлық сарайында талқыланып, қарастырылады деді. Денг Ай асығыс күйге түсіп, императорлық сарайдан қосымша нұсқаулар күтіп отырудың уақытты текке кетіру екенін айтты. Ол «Жаз және күз жылнамалары» мен «Соғыс өнері» кітабынан цитаталар келтіріп, егер ол Вэйдің мүддесі үшін әрекет етсе, стандартты тәртіпке қарамастан, тәуелсіз шешім қабылдауының дұрыс екенін білдірді. Ол былай деп жазды:

Чжон Хуидің Денг Айды тұтқындаудағы рөлі

Чжун Хуй, Ху Ли (胡烈), Ши Цуань (師纂) және басқалар Денг Айды Вэй императорлық сарайының билігіне құрметсіздік танытты деп айыптады және ол бүлік шығаруы мүмкін екенін мәлімдеді. Шиюдың айтуынша, Чжун Хуй адамдардың жазуын ұсынуда шебер болған. Денг Айдың Сима Чжаоға жазған хатына қол жеткізген соң, ол оны мақтанға толы және талапкер етіп өңдеді. Сонымен қатар, ол Сима Чжаоның Денг Айға жазған хатын жойып, Симаның Денг Айға деген күдігін күшейтті. 264 жылдың ақпан айының соңында немесе наурыз айының басында Вэй императорлық сарайы Денг Айды тұтқындап, астанасы Луоянға қайтару туралы бұйрық шығарды. Вей Гуан мен Чжун Хуй Денг Айдың лагеріне барып, Сима Чжаоның хатын пайдаланып, Денг Айдың әскеріне қаруларын тастауға бұйрық берді. Денг Ай тұтқындалды және Луоянға жолға шығарған түрме арбасына мінгізілді. Тұтқындалғанда Денг Ай: "Мен адал қызметкермін, бірақ менің тағдырым осылай болды! Бай Цыға бұрын не болса, дәл қазір соның бәрі менің басыма келді" деді.

Өлім

Денг Айды алып кеткеннен кейін, Чжун Хуй 264 жылдың 1 наурызында Чэндуда Вэйге қарсы көтеріліс бастады, бірақ Вэйдің кейбір офицерлері қатысуға ниеті болмағандықтан, Чжун Хуйге қарсы шығып, оны 264 жылдың 3 наурызында өлтірді. Чжун Хуйдің өлімінен кейін Денг Айдың қол астындағылары генералды алып бара жатқан отрядты тоқтатып, оны босатып, Чэндуға қайтарды. Вэй Гуан бұл туралы естігенде, Тянь Сюға Денг Айға шабуыл жасау үшін әскерді басқаруды бұйырды. Тянь Сюй бұрын Шуға қарсы жорық кезінде Денг Айдың қол астында қызмет еткен. Цзянюдағы бұрынғы шайқаста Денг Ай жауға қарсы шабуылды кешіктіргені үшін Тянь Сюйді өлтіргісі келді, бірақ соңында оны кешірді. Вэй Гуан Тянь Сюйді Денг Айға шабуылға жібергенде, оған: "Денг Ай сені Цзянюда қалай қорлағанын енді кек алуға мүмкіндік алдың" деді. Тянь Сюй және оның әскері Дэн Айды Мианчжудың батысында тоқтатты және оны ұлы Дэн Чжун (忠) және Ши Цзюаньмен бірге өлтірді. Денг Айдың өлімінен кейін оның қалған ұлдары Луояңда тұтқындалып, жазаланды, ал оның отбасы мүшелері Батыс аймақтарына жер аударылды. Вэйдің генералы Ду Ю Вэй Гуанның Тянь Сюйге айтқандарын естігенде, Вэй Гуанның жоғары мәртебелі адам ретінде мұндай ұсақ-түйекшілікке және ашкерелікке бой алмауы керек екенін айтты. Вэй Гуан Ду Юдың сөзін естігенде, оған алғыс айту үшін дереу кездесуге барды.

Өлімнен кейінгі оңалту

266 жылы ақпанда Цзинь әулеті Вэй режимін алмастырғаннан кейін Сима Ян (император Ву) Дэн Айдың ұрпақтарына кешірім жасау және оларға жер аударылудан оралуға рұқсат беру туралы императорлық жарлық шығарды. Ол Дэн Айдың мақтандығы мен батылдығы үшін лайықты жазаланғанын, бірақ оны ақтаған жайт – Дэн Ай тұтқындауға қарсылық көрсетпегені және тағдырына бойынсұнғаны екенін атап өтті. Дэн Ай Юн және Лян провинцияларында қызмет еткен кезде, ол аймақтағы қоршауларды нығайтып, қорғану үшін бірнеше бекіністер салдырды. Император Вудың Тайши дәуірінің ортасында (265–274) Юн провинциясындағы Цян тайпалары Цзинь үкіметіне қарсы көтеріліс шығарып, Лян провинциясының инспекторын өлтірді. Содан кейін аман қалған шенеуніктер мен жергілікті тұрғындар шамамен он жыл бұрын Дэн Ай салған бекіністерде қауіпсіздікке қол жеткізді.

Отбасы және ұрпақтары

Денг Айдың кем дегенде екі ұлы болған. Оның екі ұлы – олардың бірі Дэн Чжун (鄧忠) – ауыл маркиздік атағына ие болып, 1000 салық төлейтін үй шаруашылығынан тұратын маркиздіктерге ие болды. Дэн Чжун әкесімен бірге өлтірілді. Денг Айдың Луоян қаласында болған қалған ұлдары әкесінің өлімінен кейін тұтқындалып, жазаға тартылды. Денг Айдың тірі қалған отбасы мүшелері жер аударылды және тек 265 жылы Цзинь әулетінің императоры У оларды кешірген императорлық жарлық шығарғаннан кейін ғана қайтуға рұқсат алды. 273 жылы император У Денг Айдың немересі Дэн Лангты (鄧朗) ланчжун (郎中) қызметіне тағайындады. Дэн Ланг Даньшуй округінің (丹水縣; қазіргі Хэнань провинциясының Сичуань округі) префекті, содан кейін Динлин округінің (定陵縣; қазіргі Аньхой провинциясының Цинъян округі) префекті болды. Оның кем дегенде бір ұлы Дэн Тао (鄧韜) болды. Юнцзя дәуірінде (307–313) император Хуэйдің тұсында Дэн Ланг Синьду Командириясының (新都郡; қазіргі Гуанхан, Сычуань) әкімшісі болып тағайындалды. Бірақ, ол қызметке кіріспей тұрып, Сянъян Командириясында (襄陽郡) өрт шығып, анасы, әйелі және балаларымен бірге қаза тапты. Тек оның немересі Дэн Син (鄧行), Дэн Таоның ұлы, өрттен аман қалды. Денг Айдың тағы бір немересі Дэн Цяньцю (鄧千秋) Цзинь әулетінің көрнекті шенеунігі Ван Жунның (王戎) әскеріне алынды. Ол Дэн Лангтан бұрын қайтыс болды, ал оның екі ұлы да Сянъян өртінен опат болды.

Бағалау

Чэнь Шу (233–297), Дэн Айдың «Сангуцзидегі» өмірбаянын жазған, Дэн Ай туралы былай деп пікір білдірді: «Дэн Ай тура бойлы және күшті болды. Ол көптеген жетістіктерге жетті, бірақ жасырын қауіп-қатерлерден өзін қорғай алмады, нәтижесінде құлдырап қалды. Ол Чжугэ Кэге не болатынын болжай алды, бірақ өзінің тағдырын көре алмады. Ежелгілер мұны, әдетте, «өзіне көз жеткізбеушілік және шеңберлі ойлау» деп атаған». 267 жылы Дуань Чжуо (段灼) Джин әулетінің императоры Уға Дэн Айды қорғау үшін үндеу жолдады. Үндеуде Дуань Чжуо Дэн Айдың Вэйге қосқан үлесін талқылады және Дэннің Вэйге қарсы көтерілу ниеті болмағанын, оның шамалы жасы (Дэн өліміне жеткен кезде 70 жасқа жуықтады) оның бір себебі екенін айтты. Сондай-ақ, Дэн Айдың салқын мінез-құлқы мен әдепсіздігі салдарынан оны дұрыс түсінбегенін, оның адамдарды оңай ренжітетінін атап өтті. Дуань Чжуо Дэн Айды Көктем және Күз дәуіріндегі өз мемлекеттеріне үлкен үлес қосқан, бірақ өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болған Бай Ци және У Цзысюмен де салыстырды. Император Удың билігінің Сиань эрасының ортасында (275–280) Фан Чжэн (樊震), бұрын Шуға қарсы Вэй жорығы кезінде Дэн Айдың қол астында қызмет еткен генерал, императормен кездесті. Император У Дэн Ай туралы сұрағанда, Фан Чжэн қатты толқып, Дэн Айдың Вэйге адал қызметкер болғанын еске алды.

Танымал мәдениетте

Денг Ай Koei's Dynasty Warriors видео ойыны сериясының жетінші бөлімінде ойналатын кейіпкер ретінде алғаш рет ұсынылады. Ойын ішінде ол Джин әулетінің фракциясымен жаңылыстырылып көрсетіледі; тарихи деректер бойынша, ол Джин әулеті құрылғанға бір жыл бұрын қайтыс болған.

Негізгі дереккөздер

Чэнь, Шоу (3-ғасыр). Үш патшалық тарихы (Сангуочжи). Пэй, Сунчжи (5-ғасыр). Үш патшалық тарихына түсіндірмелер (Сангуочжи чжу).

Екіншілік көздер

Сима Гуан (1084). Цзычжи Тунцзянь.