Сіма Чжао: Үш патшалық дәуірінің регенті және Жінь әулетінің негізін қалаушысы

Кіріспе

255–265 жылдар аралығындағы Цао Вэйдің регенті

Сыма Чжао (211 – 6 қыркүйек 265), әдеби есімі Чжишан, Қытайдың Үш патшалық кезеңінде Сыма И-дің басып алған, ал бұрын ағасы Сыма Ши қолға алған Цао Вэй мемлекетінің регенті және Цзинь әулетінің императоры болған қытай әскери қолбасшысы және саясаткер.

Сыма Чжао Вэйдің билігін тиімді түрде сақтап қалды, ол әкесі Сыма И және бұрынғы ағасы Сыма Ши қолға алған, наразылық және көтеріліс нысанындағы барлық ішкі қарсылықты сәтті басып тастады. 263 жылы қарсылыққа қарамастан, ол батыстағы Шу Ханның әлсіздігін пайдаланып, оған қарсы жорық ұйымдастырды, нәтижесінде император Лю Шанды ресми түрде бағынуға көндіріп, ондаған жылдар бойы қалыптасқан билік тепе-теңдігін Вэйдің пайдасына шешті. Жорықтың соңында ол өзін Цзиньнің герцогы етіп жариялады және Тоғыз сыйлықты қабылдады – бұл оны таққа таласуға жақындатқан қадам болды, бірақ ол шын мәнінде таққа отырмады. 264 жылы өзін Цзиньдің патшасы деп атады және 265 жылы қайтыс болды. Оның әскери беделі мен саяси аренадағы табысы 266 жылы Вэй тағын басып алып, өзін император деп жариялаған ұлы Сыма Янның Вэйді құлату жоспарына көмектесті. Цзинь әулеті құрылғаннан кейін Сыма Ян әкесіне Цзинь императоры Вэнь (晉文帝) атағын берді, және Тайдзу (太祖) храмдық есімін қосты. Сыма Чжаоға байланысты және одан шабыт алған қытайлық мақал «Көшедегі әркім Сыма Чжаоның ниетін біледі» (司馬昭之心, 路人皆知) деп айтылады, яғни адамның жасырын ниеті (бұл жағдайда тақты басып алу) соншалықты белгілі болғандықтан, ол шын мәнінде жасырылмаған. Бұл Вэйдің төртінші императоры Цао Маодан келген цитата, ол императорлық билікті қайтару үшін Сыма Чжаоға қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды.

Ерте өмір

Сима Чжао 211 жылы Сима И мен оның әйелі Чжан Чунхуаның екінші ұлы ретінде дүниеге келді, алғашқы ұлы – Сима Ши. Әкесі Вэй мемлекетінің маңызды шенеунігі болғандықтан, Сима Чжао да шенеуніктер қатарында жылдам өрледі. Әкесінің Гуньсун Юаньды талқандау арқасында 238 жылы жыл соңында Синьченг графы титулы берілді. 240 жылы ол Ауыл шаруашылығы колонияларының генерал (典農中郎將) болып тағайындалды. Бір жыл өткен соң, шамамен 241 жылы, ол Кавалерлік кеңесші (散騎常侍) қызметіне бекітілді. 244 жылдың наурыз айында Цао Шуанның Шуға қарсы сәтсіз жорығына қатысып, Шу әскерлерінің түнгі шабуылынан лагерін қорғады. Жорық толық сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, ол Консультант кеңесші (әдетте бұл лауазым уақытша саналатын, және ол осы қызметте бес жылдан астам уақыт болды, бұл Цао Шуан мен оның жақтастарының оны саяси карьерада одан әрі жоғарылаудан тоқтату мақсатымен жасалған болуы мүмкін) дәрежесіне көтерілді.

Қаңқалы қабірлердегі оқиға

Сима Чжаоның 249 жылы әкесі регент Цао Шуанға қарсы жасаған төңкеріске қатысы нақты емес. "Джин кітабында" айтылғандай, оған әкесі мен үлкен ағасы жасаған жоспар туралы соңғы минутта ғана хабарланған – басқа тарихшылар бұл пікірмен келіспейді, олар оның жоспарлауға тікелей қатысқандығын мәлімдейді. Дегенмен, төңкеріс сәтті аяқталғаннан кейін оның әкесі Вэйдегі басты саяси тұлғаға айналды, ал ол өзінің иелігіне 1000 үй қосылып, жоғары мәртебеге ие болды. 251 жылы әкесі Ван Лингтің көтерілісін басу кезінде Сима Чжао қолбасшының орынбасары болды және оның иелігіне 300 үй қосылып, кіші ұлы Сима Юға маркиз шені берілді. Келесі бірнеше жыл бойы ол Шудың әскер басшысы Цзян Вэйдің басып кірулерін тойтару үшін күштерді басқаруға қатысты.

Донксинг шайқасы

253 жылы Сима Чжао бастаған Вэй әскерлері Вюға қарсы шығысқа қарай жорық жасады. Вю өз шекарасын кеңейтіп, Вэйге тиесілі көлге құрылыс салғандықтан және сол жерге әскер орналастырғандықтан, Вэй олармен күресуге мәжбүр болды. Вэй офицерлері өздерінің орнына сенімді және көп санды әскерлерінің артықшылығына қанағаттанғандықтан, мақтанға бой алдырып, мас болуға рұқсат берді. Осының салдарынан Динг Фэн мен Лю Джу басқарған Вю әскерлері оларды жеңіп алды, Вэй әскерлерін қашуға және шегінуге мәжбүр етті. Донксинг шайқасындағы жеңілістен кейін Сима Чжао маршалы Ван Иден жеке сұрақ қойды: «Бұл шайқастың сәтсіздігіне кім жауапты?» Ван И: «Жауапкершілік армия қолбасшысында» деді. Сима Чжао: «Шаршал мені кінәлі деп есептейсіз бе?» деді. Содан кейін ол Ван Иді өлімге кесті. Вэй регенті және Сима Чжаоның ағасы Сима Ши министрлерден Ван Чанг, Гуанцзянь Цзянь, Ху Цун және науқанға қатысқандардың барлығын сәтсіздіктері үшін шен төмендетуді сұраған хаттар алды. Бірақ Сима Ши: «Біздің осы қиын жағдайға түсуімізге себеп – Гонгсиуды [Чжуге Данды] тыңдамауым. Мен кінәлімін, генералдардың қатысы жоқ» деді. Ол шайқасқа қатысқан генералдарды жоғарылатып, Сима Чжаоны оның феодалдық иелігінен айырды.

Сима Шидің мұрагері

254 жылы Сима Чжао Luoyang қаласында болғанда, Вэй императоры Цао Фанның кеңесшілері императорға Сима Чжаоны күтпеген шабуылмен өлтіріп, әскерін тартып алуды, содан кейін сол әскерді Сима Шиге қарсы пайдалануды ұсынды. Цао Фан қорқып, бұл ұсынысты қабылдамады, бірақ құйрық ашылып кетті, және Сима Чжао ағасына императорды тақтан түсіріп, оның орнына Цао Маоды қоюға көмектесті. Императорды биліктен шеттетуден кейін, 255 жылы Гуанчжоу Цзянь және Вэнь Цин генералдары көтеріліс жасады, бірақ Сима Ши оларды жеңді. Алайда, Сима Шидің ауыр көз ауруы болды, ол науқан барысында күшейіп, 23 наурызда бір айдың ішінде қайтыс болды. Ол кезде Сима Чжао ағасымен бірге Сючаңда болды. 14 жастағы император Цао Мао императорлық билікті қайтаруға тырысты. Ол Сима Ши Гуанчжоу Цзянь мен Вэнь Циннің бүлігін басып тастағанын және оңтүстік-шығыс аймағы әлі толыққанды бейбіттенбегенін негізге ала отырып, Сима Чжаоға Сючаңда қалуға, ал Сима Шидің көмекшісі Фу Цзяға негізгі әскерлермен Луоянға оралуға бұйрық берді. Бірақ Фу Цзя мен Чжун Хуэйдің кеңесімен Сима Чжао бұйрыққа бағынбай, Луоянға қайтып оралып, үкіметтің бақылауын өз қолына алды. Осыдан кейін ол Цао Мао мен Императрица Гуоны өз бақылауынан шығармады.

Шоучунның үшінші көтерілісі

Келесі бірнеше жылда Сима Чжао өзінің билігін одан әрі нығайтып, император мен императордың жесір әйелін аз ғана билікке қалдырды. Ол Вэй тағын басып алуға алып келетін оқиғалар тізбегін жасады. 256 жылы император оған императорлық шапан, тәж және етік кию құрметін берді. Ол өзінің жақын кеңесшілері арқылы империядағы генералдарға өз ниеттерін білдіріп, жағдайды бақылады. 257 жылы ол Цзя Чонды Чжугэ Данның ниеттерін білу үшін жібергенде, Чжугэ Цзя Чонды қатты сынады, бұл Сима Чжаоны Чжугэ Данды жоғарылау сылтаумен астанаға шақыруға мәжбүр етті. Чжугэ Дан бас тартты және көтеріліс бастады, өзін қорғау үшін Шығыс Вуға жүгінді. Сима Чжао Чжугэ Данның Шоучун бекінісіне жылдам шабуыл жасап, оны қоршап алды. 258 жылы Шығыс Вудан көмек келу мүмкіндігін толығымен жойғаннан кейін қаланы басып алды, Чжугэ Дан мен оның отбасын өлтірді. Бірақ ол, азаматтар сияқты, оқиғаға қатысқан көптеген адамдарға, әсіресе күшейте түсу үшін жіберілген Ву әскерлеріне үлкен кеңпейілділікпен қарады. Оған азаматтарды жазалауға және барлық әскерлерді өлтіруге кеңес бергеніне қарамастан, ол былай деп жауап берді: "Ежелгілер әскерді қолданғанда, мемлекетті сақтау ең бастысы, сондықтан көшбасшыларды өлтіріңіз, басқа ештеңе қажет емес. Егер Ву әскерлері қашып, кері қайтса, олар орталық мемлекеттердің құдіретін хабарлай алады". Осы мейірімділік Сима әулетінің беделін халық арасында жақсартуға көмектесті. Чжугэ Данның өлімінен кейін келесі бірнеше жыл бойы ешкім Сима Чжаоға қарсы тұруға батыл болмады. 258 жылы ол императорды өзіне Тоғыз сыйлық, мемлекеттік канцлерлік лауазымын және Цзинь герцогы атағын беруге мәжбүр етті – бұл оны билікті басып алуға жақындатқан қадам еді, содан кейін ол олардан тоғыз рет бас тартты.

Цао Маоның өлімі мен Вэй үкіметінің толық бақылауы

260 жылы мамыр айында Сима Чжао Цао Маоны қайтадан өзіне Тоғыз сыйлық пен лауазымды беру туралы жарлық шығаруға мәжбүр етті, бірақ Сима Чжао тағы да бас тартты, алайда бұл Цао Маоның наразылығын тудырды. Ол серіктестері Ван Шен, Ван Цзин және Ван Йелерді шақырып, оларға жеңіске үміт аз болғанын білсе де, Сима Чжаоға қарсы әрекет ететінін айтты. Ол императорлық сақшылардың бастығы болып, қылыш алып, Сима Чжаоның сарайына бет түзеді. Сима Чжаоның інісі Сима Чжоу қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ Цао Маоның күзетшілерінің дауысынан кейін Сима Чжоудың әскері тарап кетті. Сосын Цзя Чонг келіп, императорлық сақшыларды тоқтатып қалды. Цао Мао жеке өзі шайқасты, ал Цзя Чонгтың әскері императорға шабуыл жасауға батылы жетпегендіктен, дезертирлік жасады. Цзя Чонгтың қол астындағы офицерлердің бірі Чен Цзи (成濟), Цзядан не істеу керектігін сұрағаннан кейін, Цзя оған салдарына қарамастан Сима билігін қорғауды бұйырды. Чен Цзи найза алып, Цао Маоны өлтірді. Бұл Сима Чжаоны қатты мазалады. Цао Маоның өлімінен кейін, халық Цзя Чонгтың жазалануын талап етті, бірақ Сима Чжао бірінші болып император жесір Гуодан Цао Маоны қарапайым азаматқа төмендетуді және оны сондай күйде жерлеуді бұйырды. Ол сондай-ақ Ван Цзин мен оның отбасын жазалады. Ертесі күні, інісі Сима Футің тілегімен, Сима Чжао император жесір Гуодан Цао Маоны герцог қылып қайта тағайындауды және императорлық ханзаданың дәрежесімен жерлеуді бұйырды. Содан кейін Сима Чжао Цао Хуанды, Чандао герцогын және Цао Цаоның немересін астанаға шақырып, император етті. Император жесір Гуо енді сөйлей алмады. Осы оқиғалар ортасында Сима Чжао Тоғыз сыйлықтан және мемлекеттік канцлерлік лауазымға, сондай-ақ Джин герцогы атағына көтерілуден бас тартты. Бірнеше күннен кейін Сима Чжао Чен Цзи мен оның бауырларын мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, оларды және олардың отбасын халықтың наразылығын басу үшін жазалады, ал Цзя Чонгты аман қалдырды. Императордың өлімінен кейін де ешкім Сима Чжаоға қарсы тұруға батыл болмады, өйткені Сима Чжао сол кезде императорлық билікке ие болған еді. 27 маусымда Цао Хуань Луоянға кіріп, император болды. Екі күннен кейін Сима Чжао Цао Хуанды өзіне Тоғыз сыйлық беруге, мемлекеттік канцлерлік лауазымға және Джин герцогы атағына көтерілуге мәжбүрледі, ол одан да қатаң бас тартты, және қазан айында тағы да бас тартты.

In May 260, Sima Zhao again forced Cao Mao to issue an edict granting Sima Zhao the Nine Bestowments and the promotions, which Sima Zhao declined again, but which drew Cao Mao's ire. He gathered his associates Wang Shen, Wang Jing, and Wang Ye and told them that, while he knew the chances of success were slight, he was going to act against Sima Zhao. He took lead of the imperial guards, armed himself with a sword, and set out toward Sima Zhao's mansion. Sima Zhao's brother Sima Zhou tried to resist, but after Cao Mao's attendants yelled loudly, Sima Zhou's forces deserted. Jia Chong then arrived and intercepted the imperial guards. Cao Mao fought personally, and Jia Chong's troops, not daring to attack the emperor, were also deserting. One of the officers under Jia Chong's command, Cheng Ji (成濟), after asking Jia what to do and was told by Jia to defend the Sima power regardless of the consequences, took a spear and killed Cao Mao with it. This left Sima Zhao thoroughly vexed. After Cao Mao's death, public sentiments called for Jia Chong's death, but what Sima Zhao did first was to force Empress Dowager Guo to posthumously demote Cao Mao to common citizen status and order that he be buried as such. He also executed Wang Jing and his family. The next day, after pleas from his uncle Sima Fu, Sima Zhao instead had Empress Dowager Guo order that Cao Mao be promoted back to a duke and buried with the ceremonies of an imperial prince. Sima Zhao then summoned Cao Huan, the Duke of Changdao, and a grandson of Cao Cao, to the capital to become the emperor; by now, Empress Dowager Guo was powerless to speak further. In the midst of these events, Sima Zhao went on to decline the Nine Bestowments and the promotions towards state chancellorship and the title of Duke of Jin. Some days later, Sima Zhao publicly accused Cheng Ji and his brothers of treason and had them and their family executed to appease public sentiment while sparing Jia Chong. No one dared to act against Sima Zhao even in the aftermaths of the emperor's death, however, for Sima Zhao was effectively the imperial authority by this point. On 27 June, Cao Huan entered Luoyang and became emperor. Two days later, Sima Zhao forced Cao Huan to confer upon him the Nine Bestowments as well as the promotions towards state chancellorship and the title of Duke of Jin, which he earnestly declined, as well as another time in October.

Шуды жаулап алу

262 жылы Цзян Вэйдің үздірімсіз шекараға шабуылдарынан ашуланған Сима Чжао Цзян Вэйді өлтіру үшін жалдамалы кісілерді тартуды қарастырды, бірақ бұл жоспарға оның кеңесшісі Сюнь Сю қарсылық көрсетті. Чжун Хуйдің өзі Цзян Вэйдің әскерін шаршатқанын және Шуды біржола жоюға тырысуға қауқыт уақыт келгенін сенді. Сима Чжао Чжун Хуй, Чжуге Сюй және Дэн Айды шабуылдық күштерге жетекші етіп тағайындады (соңғысы бастапқыда науқанға қарсы болғанына қарамастан), және олар 263 жылдың күзінде аттанды. Чжун Хуй, Чжуге Сюй және Дэн Ай Шу әскерлерінен аз қарсылыққа тап болды, олардың стратегиясы Вэй әскерін өздеріне тарту және содан кейін оларға шабуыл жасау болды – бірақ бұл стратегия күтпеген нәтиже берді, өйткені Вэй әскері күткеннен гөрі жылдам Шу шекаралық қалаларын асып өтіп, бірден маңызды Янъань асуына (陽安關; қазіргі Ханчжун, Шэньси) жетіп, оны басып алды. Чжуге Сюй ақырында қуылды және тұтқын ретінде қайтарылды, себебі Дэн Ай өзінің әскерін Чжуге Сюйдің әскерімен біріктіргісі келді, ал Чжуге Сюй бастапқы жоспардан аттаған жоқ; ол Чжун Хуймен кездесті, ол әскери жағдайды өз бақылауына алуға тырысты, сондықтан Чжуге Сюйдің батылсыздығын атап көрсеткен бұйрық шығарды, содан кейін оның әскері Чжун Хуйдің әскерімен біріктірілді. Цзян Вэй қайтадан әскерін жинап, Вэй әскерінің одан әрі ілгерілеуін тоқтата алды, содан кейін Дэн Ай өз әскерін қиын тау асуы арқылы алып өтіп, Цзянюға шабуыл жасады, Жуге Чжанды жеңіп, Шу астанасы Чэндуға бет алды. Дэн Айдың жылдам ілгерілеуіне таң қалған және Цзян Вэйдің астананы қорғау үшін Дэн Айға қарсы жеткілікті жылдам орала алмайтынына сенген Шу императоры Лю Шан Вэйге бас иді. Осы жылдың басында, 263 жылдың көктемінде Сима Чжао Тоғыз сыйлықтан және лауазымдық өсуден тағы да бас тартты, бірақ науқан барысында, жақындағы табыстарды ескере отырып, 263 жылдың 9 желтоқсанында император Цао Хуан Сима Чжаоға Цзинь герцогі атағын, Тоғыз сыйлықты және Мемлекеттік канцлер лауазымын берді, оны Сима Чжао ақыры қабылдады.

In 262, aggravated by Jiang Wei's incessant border attacks, Sima Zhao considered hiring assassins to murder Jiang Wei, but this plan was opposed by his advisor, Xun Xu. Zhong Hui himself believed that Jiang Wei had worn out his troops and that it would be an appropriate time to try to destroy Shu once and for all. Sima Zhao put Zhong Hui, Zhuge Xu, and Deng Ai in charge of the invasion forces (even though the latter initially opposed the campaign), and they set out in autumn 263. Zhong Hui, Zhuge Xu, and Deng Ai faced little opposition from Shu's forces, whose strategy was to draw the Wei forces in and then close on them—a strategy that backfired, as the Wei forces, much quicker than expected, leapt past Shu border cities and immediately onto the important Yang'an Pass (陽安關; in present day Hanzhong, Shaanxi), capturing it. Zhuge Xu was eventually expelled and sent back as a prisoner, though, as Deng Ai wanted to merge his own troops with Zhuge Xu's, whereas Zhuge Xu did not deviate from the original plan; he met up with Zhong Hui, who wanted to monopolize on the military situation, and so sent an edict mentioning the cowardice of Zhuge Xu, after which the latter's troops were merged with Zhong Hui's. Jiang Wei was able to regroup and block off the Wei forces from further advances, until Deng Ai led his troops over a treacherous mountain pass, descending on Jiangyou, defeating Zhuge Zhan and heading directly for the Shu capital, Chengdu. Surprised by Deng Ai's quick advances and believing that Jiang Wei would be unable to return fast enough to defend the capital against Deng Ai, the Shu emperor, Liu Shan, surrendered to Wei. Earlier this year, in the spring of 263, Sima Zhao had again declined the Nine Bestowments and the promotions, but during the campaign, in light of the recent successes, on 9 December 263, the emperor, Cao Huan, bestowed upon Sima Zhao the title of the Duke of Jin, the Nine Bestowments, and the position of Chancellor of the State, which Sima Zhao finally accepted.

Чжун Хуэйдің көтерілісі

Алайда Шудың құлауынан кейін жаңа бір дүрбелең туды. Өзінің жетістіктерімен мақтанған Дэн Ай, Сима Чжаомен хат алмасып, оның күдігін тудырды. Өзін-өзі бүлікке салу ниеті болған Чжун Хуй, Сима Чжао мен Дэн Ай арақатынасын түзелмейтіндей етіп бұзатын хаттар жасады, содан кейін Сима Чжао Чжун Хуйге Дэн Айды тұтқындауға бұйрық берді. Бірақ Сима Чжао өзі Чжун Хуйден сақтанып, өз әскерлерімен Чанъаньға келді. Чжун Хуй Дэн Айдың әскерін басып алып, оны өз әскеріне қосты, сосын Цзян Вэйді көмекшісі ретінде алып (бірақ Цзян Вэйдің шын ниеті Чжун Хуйді өлтіріп, Шуды қайта жандандыру болатын), 264 жылы көтеріліс жариялады. Алайда оның әскерлері оған қарсы шығып, оны және Цзян Вэйді өлтірді. Содан кейін Сима Чжао Шудағыларға жалпы кешірім жариялады.

Өлім

Чжун Хуэйдің көтерілісі жеңілгеннен кейін, Сима Чжао 264 жылдың 2 мамырында Цзинь королі атағын алды, бұл билікті басып алуға жасалған соңғы қадам болды. Ол заңдар мен мемлекеттік қызмет жүйесін өзінің болашақ империясының қалай болуын қалағандай өзгертуге кірісті, мысалы, Чжоудың бес феодалдық шенінің (Қин әулеті жойғаннан бері қолданылмай келген жүйе) орнатуын және әкесі Сима И мен ағасы Сима Шиді қайтыс болғаннан кейін сәйкесінше Цзиньнің Хуан патшасы және Цзиньнің Цзин патшасы етіп тағайындады. Жоспарланған билікті басып алу кезіндегі қосымша қиындықтарды болдырмау үшін ол Шығыс Умен бейбітшілік орнатуға тырысты, бұл әрекетке олар да жауап берді. Сол жылы Сима Чжао мұрагерін кім етсе екен деп ойлады. Ол Сима Шидің ұлы болмағандықтан, Сима Ши оны асыраған талантты кіші ұлы Сима Юды мұрагерлікке қарастырды, себебі Сима Ши Сима әулетінің билікті алуы мен сақтауына үлкен үлес қосып, мұрагерлік оның ұлына берілуі керек деп есептеді. Алайда, кеңесшілерінің көпшілігі оның үлкен ұлы Сима Янды ұсынды, және Сима Чжао ақыры Сима Янды өзінің тағайындалған мұрагері етіп белгіледі. 265 жылдың 6 қыркүйегінде Сима Чжао императорлық билікті алмай тұрып қайтыс болды, бірақ 265 жылдың 20 қазанында императорлық құрметпен жерленді. Бес айдан кейін, бұрын әкесінің билігін мұра еткен Сима Ян Вэй императоры Цао Хуанды өзіне пайдасына қарай тақтан түсірді, осылайша Вэй әулеті жойылды және Цзинь әулеті құрылды. Осыдан кейін ол әкесі Сима Чжаоны Цзинь императоры (Вэньди) деп таныды.

Танымал мәдениетте

Сима Чжао алғаш рет Koei's Dynasty Warriors видео ойынының жетінші бөлімінде ойналатын кейіпкер ретінде ұсынылады, онда ол ұқыпсыз және беймаза атмосфераға ие болғанымен, ішінде талантты басшы және стратегияшы екені көрсетіледі. Кейін ол Warriors Orochi 3 ойынында да ойналатын кейіпкер ретінде қайта ұсынылады.