Теодор Брорсен: Даниялық астрономның өмірі мен еңбектері
Theodor Brorsen
Теодор Брорсен (1819-1895) – даниялық астроном, 5D/Брорсен және 23P/Брорсен-Меткалф сияқты бес кометтің ашушысы. Биографиясы, туған жылы мен отбасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Даниялық астроном (1819–1895)
Теодор Йохан Кристиан Амбдерс Брёрсен (29 шілде 1819 – 31 наурыз 1895) – даниялық астроном. Ол бес комета, оның ішінде жоғалған 5D/Брёрсен және 23P/Брёрсен Меткалф кометаларын ашқанымен әйгілі.
Danish astronomer (1819–1895)
Theodor Johan Christian Ambders Brorsen (29 July 1819 – 31 March 1895) was a Danish astronomer. He is best known for his discovery of five comets, including the lost periodic comet, 5D/Brorsen, and the periodic comet 23P/Brorsen Metcalf.
Өмір
Теодор Йохан Кристиан Амбдерс Брёрсен Альс аралындағы Нордборг қаласында (Оңтүстік Ютландия) капитан Кристиан Август Брёрсеннің (1793-1840) және Аннет Маргрете Гергардин Шумахердің (1788-1855) ұлы болып дүниеге келді. Ол үш орта есімін анасының әжесі, Нордборг кеңесшісі Йохан Кристиан Амбдерс (1710-1795) атымен атаған. 1822 жылы ата-анасы ажырасқаннан кейін, Брёрсен анасының тәрбиесінде өсті. Оның жақсы қаржылық жағдайы оған Кристиансфельдтегі моравиандар мектебінде (1826-1829) және 1830-1839 жылдар аралығында Фленсбургтегі латын мектебінде оқуға мүмкіндік берді. Анасының тілегі бойынша Брёрсен Кильде (1839), Берлинде (1840), Гейдельбергте (1841) және қайта Кильде (1842) заңды оқыды, бірақ 1844 жылы астрономиямен айналысуға шешім қабылдап, Кильде астрономияны зерттеді. Брёрсен 1846 жылы Кильдегі астрономиялық обсерваторияда, ал 1847 жылы Алтона обсерваториясында жұмыс істеді. Ол Копенгагендегі "Рундетарн" (дөңгелек мұнара) астрономиялық обсерваториясынан жұмыс ұсынысын қабылдамады. Оның орнына, қазіргі Чехиядағы Жамберктегі (сол кезде Сенфтенберг деп аталған) барон Джон Периштің (1774-1858, ағылшын, сондай-ақ Фрайхерр фон Сенфтенберг ретінде де танымал) жеке обсерваториясында жұмыс істеді. 1854 жылы Алтона астрономиялық обсерваториясының директоры лауазымы бос қалғанда, Брёрсен оған үміткер болды, бірақ таңдалмады. Барон Периш 1858 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагерлері Сенфтенберг обсерваториясын таратып, астрономиялық құралдарды сатты, бірақ Брёрсен өз жұмысын ақысыз жалғастыруға ұсыныс жасады. Дегенмен, Брёрсен тағы 12 жыл Сенфтенбергте тұрып, өз бақылауларын өз құралдарымен жүргізіп жатты. 1870 жылы ол 1864 жылғы екінші Шлезвиг соғысынан кейін пруссиялыққа айналған, ал 1920 жылғы плебисцитке дейін неміс болып келген Оңтүстік Ютландиядағы туған қаласы Нордборгқа оралды. 1874 жылы Брёрсен Лёгертофт 11 үйіне көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Оның үйленбеген қарындасы Амали Петрин Брёрсен (1832-1911) үйді оған қарауға міндеттенді. Нордборгта өткен жылдары Брёрсен астрономиямен айналыспады. Оның басты қызығушылығы метеорология (сонымен қатар, Солтүстік жарықты бақылау) және ботаника, әсіресе орхидея өсіру болды. Брёрсен жабық мінезді, қарым-қатынасқа қиналатын адам болды. Ол екі рет соңғы сәтте келісімді бұзды (алғаш Льюиза Лассенге, содан кейін Жамберктегі Мисс Бернкопфқа) және осылайша үйленбеді. Сонымен қатар, Нордборгта өткен өмірінің соңғы 25 жылында Брёрсеннің өзіне қатысты әдеттер дамытқаны туралы куәліктер бар. Ол киім-кешегіне көңіл бөлмеді, шашын ұзын өсірді, ал аяқ киімі ыңғайсыз болса, аяғына тесік салып қоятын. Ол күн сайын Нордборгтағы Олденор көлінде шомылып жүретін, қыста мұзды тесіп, суға түсетін. Брёрсен 75 жасында қайтыс болды және 1895 жылғы 5 сәуірде Нордборг қорымына жерленді, оның қабірі бүгінгі күнге дейін сақталған.
Theodor Johan Christian Ambders Brorsen was born in Nordborg on the island Als, (South Jutland), as son of the captain Christian August Brorsen (1793 1840) and Annette Margrethe Gerhardine Schumacher (1788 1855). He got his three middle names after the maternal grandfather of his mother, the Nordborg counsel Johan Christian Ambders (1710 1795). After the amicable divorce of his parents in 1822, Brorsen grew up at his mother's. Her good financial circumstances allowed him to attend the school of the Moravians in Christiansfeld (1826 1829) and then, from 1830 to 1839, the Latin school in Flensburg. By request of his mother, Brorsen studied law in Kiel (1839), Berlin (1840), Heidelberg (1841), and again in Kiel (1842), until he decided to follow his inclinations and studied astronomy in Kiel in 1844. Brorsen worked at the astronomical observatory of Kiel in 1846, and at the Altona Observatory in 1847. He rejected a job offer from the astronomical observatory "Rundetaarn" (Round tower) in Copenhagen. Instead, he accepted a job at the private observatory of baron John Parish (1774 1858, an Englishman, also known as Freiherr von Senftenberg) in Žamberk (at the time called Senftenberg) in the present day Czech Republic. When the post of the director of the astronomical observatory of Altona became vacant in 1854, Brorsen applied to it, but was not chosen. After the death of baron Parish in 1858, his heirs had the observatory of Senftenberg dismantled and the astronomical instruments were sold, although Brorsen offered to continue his work for free. Nevertheless. Brorsen remained in Senftenberg for another 12 years, and continued his observations with his own instruments. In 1870, he returned to his home town of Nordborg in South Jutland, which had become Prussian since the Second War of Schleswig in 1864, and subsequently was German from 1871 up to the plebiscite of 1920. In 1874, Brorsen moved into the house Løjtertoft 11, where he lived until his death. His unmarried half sister, Amalie Petrine Brorsen (1832 1911), kept the house for him. In his years in Nordborg, however, Brorsen hardly occupied himself with astronomy any more. His main interests were meteorology (also observations of the Northern Lights), as well as botany, especially orchid breeding. Personally, Brorsen was an introverted character with relationship anxieties. He twice broke off an engagement in the last moment (first one to Louise Lassen from Sønderborg, then another one to Miss Bernkopf from Žamberk) and hence remained unmarried. Besides, there are testimonies that Brorsen developed self willed habits in the last 25 years of his life spent in Nordborg. He did not take much care for his clothing, he let his hair grow long, and when his boots pressed his feet, he cut holes into his boots in the tight places. He used to take a daily bath in the Oldenor, a lake in Nordborg; in winter, he hoed a hole into the ice for that purpose. Brorsen died at 75 years of age, and was buried on 5 April 1895 in the cemetery of Nordborg where his grave is still preserved today.
Ашылғандар
Бёрсен бес кометаны ашты: 1846 III, 1846 VII, 1847 V, 1851 III және 1851 IV. Олардың екеуі Бёрсеннің есімімен аталады, себебі олар мерзімді кометалар. 1846 III кометасы Бёрсен, ал 1847 V кометасы Бёрсен Меткалф (өйткені Жоел Гастингс Меткалф оны 1919 жылы қайта ашқан). 5D/Бёрсен кометасы (5,46 жылдық периоды бар) соңғы рет 1879 жылы байқалды. Оның Күнді айналып өткен бес айналымы тіркелді. Ол Юпитер кометаларының отбасына жатады, олардың кометаларының өмірі қысқа болуы мүмкін, тіпті қазіргі кезде жоқ болуы да мүмкін. 23P/Brorsen Metcalf кометасы (69,06 жылдық периоды бар) 1847, 1919 және 1989 жылдары байқалды. Ол Галлей кометаларының отбасына жатады және 2059 жылы қайтадан көрінуі күтілуде. 1850 жылы Бёрсен Орион шоқжұлдызында NGC 2024 эмиссиялық тұмандығын (қайта) ашты, ол «Жалынды тұмандық» деп те белгілі. Дегенмен, қазіргі таңда біз білетіндей, оны 1786 жылы Уильям Гершель байқаған болатын. Бёрсен 1854 жылдың 16 наурызында алтыншы кометаны ашқан болуы мүмкін, бірақ басқа астрономдар бұл ашылуды растамады. 1854 жылы Бёрсен Зодиак жарығының «гегенсхайн» (қарсы сәуле) деп аталатын құбылысын алғашқы рет толық зерттеп, жариялады. Ол сондай-ақ осы құбылысты дұрыс түсіндіре алды. Бұдан өзге, Бёрсен Зодиак жарығының бүкіл аспанды қамтуы мүмкін екенін алғаш рет анықтады, себебі қолайлы жағдайларда Зодиак жарығы мен қарсы сәулені байланыстыратын әлсіз жарық көпірін байқауға болады. 1856 жылы Бёрсен Серпенс шоқжұлдызында шар тәрізді жұлдыздар шоғырын ашты, ол кейін NGC 6539 ретінде тізімделді. Сонымен қатар, Бёрсен жұлдыздардың тұтылуын және нақты қозғалысын зерттеді. Теориялық астрономия саласында Бёрсен кометалар мен планеталар орбиталарының перигелиясын есептеп шығарды.
Brorsen discovered five comets: 1846 III, 1846 VII, 1847 V, 1851 III and 1851 IV. Two of them were named after Brorsen as they are periodic comets. The comet 1846 III is called Brorsen and the comet 1847 V is named Brorsen Metcalf (because Joel Hastings Metcalf was its rediscoverer in 1919). The comet 5D/Brorsen (with a period of 5.46 years) was last seen in 1879. In all, five of its rotations around the Sun were observed. It belonged to the Jupiter comet family, whose comets can be short lived it may not exist today. The comet 23P/Brorsen Metcalf (with a period of 69.06 years) was observed in 1847, 1919 and 1989. It belongs to the Halley comet family and is to be expected for 2059 again. In 1850, Brorsen (re )discovered an emission nebula in the constellation Orion: NGC 2024, also known as Flame Nebula. It had already been observed, however, by William Herschel in 1786, as we know today. Brorsen might have discovered a sixth comet on 16 March 1854; this discovery could not be confirmed by other astronomers, though. In 1854, Brorsen published the first thorough investigations of the so called gegenschein (counter shine) of the Zodiacal light. He was also able to explain that phenomenon correctly. Besides, Brorsen was the first to discover that the Zodiacal light can embrace the complete sky, because, under favorable conditions, a feeble light bridge connecting the Zodiacal light and the counter glow can be observed. In 1856, Brorsen discovered a globular cluster in the constellation Serpens, which was later catalogued as NGC 6539. Further, Brorsen investigated the occultations and proper motions of stars. In the field of theoretical astronomy, Brorsen calculated the perihelia of comet and planet orbits.
Құрметтер
Кометаны алғаш рет ашқан үш рет үшін Брорсен Дания королі Кристиан VIII-ден алтын комета медалін алды. Ол 1846 жылы алған медальді бүгін Сённерборг сарайындағы мұражайда көруге болады, мына жерде қараңыз. Брорсен 1850 жылы Жамберк табиғат тарих қоғамының корреспондент мүшесі болып тағайындалды. Бүгін Нордборгта Т. Брорсен жолы оның құрметіне аталды. 1983 жылдың 8 қарашасында А. Мркос Клет обсерваториясында ашқан 3979 астероиді Ж. Тиханың ұсынысымен "Брорсен" деп аталды (MPC 27734 – 1996 жылғы 28 тамыз).
For each of his first three comet discoveries, Brorsen was awarded a golden comet medal by the Danish king Christian VIII. The medal that he got in 1846 can be seen today in the museum at Sønderborg castle, see here. Brorsen was appointed a corresponding member of the nature historic society in Žamberk in 1850. Today, in Nordborg, a street, Th. Brorsens vej, is named after Brorsen. The asteroid 3979, which was discovered by A. Mrkos in Klet on 8 November 1983 was named "Brorsen" on proposal of J. Tichá (MPC 27734 – 1996 August 28).