Кіріспе

Даниялық астроном (1819–1895)
Теодор Йохан Кристиан Амбдерс Брёрсен (29 шілде 1819 – 31 наурыз 1895) – даниялық астроном. Ол бес комета, оның ішінде жоғалған 5D/Брёрсен және 23P/Брёрсен Меткалф кометаларын ашқанымен әйгілі.

Өмір

Теодор Йохан Кристиан Амбдерс Брёрсен Альс аралындағы Нордборг қаласында (Оңтүстік Ютландия) капитан Кристиан Август Брёрсеннің (1793-1840) және Аннет Маргрете Гергардин Шумахердің (1788-1855) ұлы болып дүниеге келді. Ол үш орта есімін анасының әжесі, Нордборг кеңесшісі Йохан Кристиан Амбдерс (1710-1795) атымен атаған. 1822 жылы ата-анасы ажырасқаннан кейін, Брёрсен анасының тәрбиесінде өсті. Оның жақсы қаржылық жағдайы оған Кристиансфельдтегі моравиандар мектебінде (1826-1829) және 1830-1839 жылдар аралығында Фленсбургтегі латын мектебінде оқуға мүмкіндік берді. Анасының тілегі бойынша Брёрсен Кильде (1839), Берлинде (1840), Гейдельбергте (1841) және қайта Кильде (1842) заңды оқыды, бірақ 1844 жылы астрономиямен айналысуға шешім қабылдап, Кильде астрономияны зерттеді. Брёрсен 1846 жылы Кильдегі астрономиялық обсерваторияда, ал 1847 жылы Алтона обсерваториясында жұмыс істеді. Ол Копенгагендегі "Рундетарн" (дөңгелек мұнара) астрономиялық обсерваториясынан жұмыс ұсынысын қабылдамады. Оның орнына, қазіргі Чехиядағы Жамберктегі (сол кезде Сенфтенберг деп аталған) барон Джон Периштің (1774-1858, ағылшын, сондай-ақ Фрайхерр фон Сенфтенберг ретінде де танымал) жеке обсерваториясында жұмыс істеді. 1854 жылы Алтона астрономиялық обсерваториясының директоры лауазымы бос қалғанда, Брёрсен оған үміткер болды, бірақ таңдалмады. Барон Периш 1858 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагерлері Сенфтенберг обсерваториясын таратып, астрономиялық құралдарды сатты, бірақ Брёрсен өз жұмысын ақысыз жалғастыруға ұсыныс жасады. Дегенмен, Брёрсен тағы 12 жыл Сенфтенбергте тұрып, өз бақылауларын өз құралдарымен жүргізіп жатты. 1870 жылы ол 1864 жылғы екінші Шлезвиг соғысынан кейін пруссиялыққа айналған, ал 1920 жылғы плебисцитке дейін неміс болып келген Оңтүстік Ютландиядағы туған қаласы Нордборгқа оралды. 1874 жылы Брёрсен Лёгертофт 11 үйіне көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Оның үйленбеген қарындасы Амали Петрин Брёрсен (1832-1911) үйді оған қарауға міндеттенді. Нордборгта өткен жылдары Брёрсен астрономиямен айналыспады. Оның басты қызығушылығы метеорология (сонымен қатар, Солтүстік жарықты бақылау) және ботаника, әсіресе орхидея өсіру болды. Брёрсен жабық мінезді, қарым-қатынасқа қиналатын адам болды. Ол екі рет соңғы сәтте келісімді бұзды (алғаш Льюиза Лассенге, содан кейін Жамберктегі Мисс Бернкопфқа) және осылайша үйленбеді. Сонымен қатар, Нордборгта өткен өмірінің соңғы 25 жылында Брёрсеннің өзіне қатысты әдеттер дамытқаны туралы куәліктер бар. Ол киім-кешегіне көңіл бөлмеді, шашын ұзын өсірді, ал аяқ киімі ыңғайсыз болса, аяғына тесік салып қоятын. Ол күн сайын Нордборгтағы Олденор көлінде шомылып жүретін, қыста мұзды тесіп, суға түсетін. Брёрсен 75 жасында қайтыс болды және 1895 жылғы 5 сәуірде Нордборг қорымына жерленді, оның қабірі бүгінгі күнге дейін сақталған.

Ашылғандар

Бёрсен бес кометаны ашты: 1846 III, 1846 VII, 1847 V, 1851 III және 1851 IV. Олардың екеуі Бёрсеннің есімімен аталады, себебі олар мерзімді кометалар. 1846 III кометасы Бёрсен, ал 1847 V кометасы Бёрсен Меткалф (өйткені Жоел Гастингс Меткалф оны 1919 жылы қайта ашқан). 5D/Бёрсен кометасы (5,46 жылдық периоды бар) соңғы рет 1879 жылы байқалды. Оның Күнді айналып өткен бес айналымы тіркелді. Ол Юпитер кометаларының отбасына жатады, олардың кометаларының өмірі қысқа болуы мүмкін, тіпті қазіргі кезде жоқ болуы да мүмкін. 23P/Brorsen Metcalf кометасы (69,06 жылдық периоды бар) 1847, 1919 және 1989 жылдары байқалды. Ол Галлей кометаларының отбасына жатады және 2059 жылы қайтадан көрінуі күтілуде. 1850 жылы Бёрсен Орион шоқжұлдызында NGC 2024 эмиссиялық тұмандығын (қайта) ашты, ол «Жалынды тұмандық» деп те белгілі. Дегенмен, қазіргі таңда біз білетіндей, оны 1786 жылы Уильям Гершель байқаған болатын. Бёрсен 1854 жылдың 16 наурызында алтыншы кометаны ашқан болуы мүмкін, бірақ басқа астрономдар бұл ашылуды растамады. 1854 жылы Бёрсен Зодиак жарығының «гегенсхайн» (қарсы сәуле) деп аталатын құбылысын алғашқы рет толық зерттеп, жариялады. Ол сондай-ақ осы құбылысты дұрыс түсіндіре алды. Бұдан өзге, Бёрсен Зодиак жарығының бүкіл аспанды қамтуы мүмкін екенін алғаш рет анықтады, себебі қолайлы жағдайларда Зодиак жарығы мен қарсы сәулені байланыстыратын әлсіз жарық көпірін байқауға болады. 1856 жылы Бёрсен Серпенс шоқжұлдызында шар тәрізді жұлдыздар шоғырын ашты, ол кейін NGC 6539 ретінде тізімделді. Сонымен қатар, Бёрсен жұлдыздардың тұтылуын және нақты қозғалысын зерттеді. Теориялық астрономия саласында Бёрсен кометалар мен планеталар орбиталарының перигелиясын есептеп шығарды.

Құрметтер

Кометаны алғаш рет ашқан үш рет үшін Брорсен Дания королі Кристиан VIII-ден алтын комета медалін алды. Ол 1846 жылы алған медальді бүгін Сённерборг сарайындағы мұражайда көруге болады, мына жерде қараңыз. Брорсен 1850 жылы Жамберк табиғат тарих қоғамының корреспондент мүшесі болып тағайындалды. Бүгін Нордборгта Т. Брорсен жолы оның құрметіне аталды. 1983 жылдың 8 қарашасында А. Мркос Клет обсерваториясында ашқан 3979 астероиді Ж. Тиханың ұсынысымен "Брорсен" деп аталды (MPC 27734 – 1996 жылғы 28 тамыз).