Кіріспе

"Еуропаның ауру адамы" геосаяси белгілемесі – экономикалық қиындықтарға, әлеуметтік толқуларға немесе кедейлікке тап болған Еуропадағы мемлекетке тағайындалған атау. Бұл термин ең әйгілісі Осман империясының құлдырау кезеңінде қолданылды. Ресей империясының императоры Николай I 19 ғасырдың ортасында Осман империясын сипаттау үшін алғаш рет "ауру адам" терминін қолданған деп есептеледі. Бұл сипаттама дипломатиялық тарихтағы "Шығыс мәселесі" тұсында пайда болды, ол Осман империясының құлдырауын және Еуропадағы күштер тепе-теңдігін де қамтыды. Осман империясы 20 ғасырдың басында тарағаннан кейін, бұл термин басқа мемлекеттерге де қолданылды. Қазіргі қолданыста термин өзінің тамырына және шамадан тыс қолданылуына байланысты сынға ұшырауда. Көбінесе, сыртқы істер министрі Меттерних Осман империясын "Босфордың ауру адамы" деп сипаттауға қарсы болды, себебі бұл оның елі, Австрия империясының "Дунайдың ауру адамына" айналуына әкелуі мүмкін еді. Басқа тарихшылар сол кездегі консервативті "Киелі одақтың" саясатын бағалап, Меттернихтің сыртқы саясатын Николаймен, соның ішінде Осман империясына қатысты саясатымен үйлестірді. Бұл цитатаның бастауы туралы пікірталас бар, көбінесе ол жеке сақталған немесе жіберілген тарихи құжаттарға негізделген. Темперлидің сөзіне сүйенсек, Сеймур жеке әңгімеде патшаны Осман империясы туралы нақтырақ айтуға итермелеген. Соңында патша: "Түркия ыдырап бара жатыр, бұл үлкен қайғыға ұшыратады. Англия мен Ресейдің толық келісімге келуі өте маңызды, және ешқайсысы екіншісі білмейтін шешімді қадам жасауға болмайды" деді. Қырым соғысы кезінде екі елдің арасында "Шығыс мәселесі" бойынша әртүрлі түсініктер болды. Темперли содан кейін "Түркияның ауруы" Николайдың билігінің кезегінде оны мазалағанын айтады. Оның нақты айтқан сөзі "көк кітапта" әдептілік талғамай қалдырылған. Ол "ауру адам" демеді, "аю өліп барады, аю өліп жатыр, оған мүскінді де берсеңіз де, ол оны ұзақ уақытқа тірілте алмайды" деді. Кристофер де Бельягиу Николай да, Сеймур да бұл сипаттаманы "Еуропаның" деген сөз тіркесімен аяқтамағанын мәлімдеді. Осы мақаланың авторы бұл терминді екінші "ауру адам" – Габсбург монархиясына сілтеме жасау үшін қолданып отырғанын көруге болады. Алайда, "ауру адам" Бірінші дүниежүзілік соғыстың Таяу Шығыс майданында жеңіліске ұшырағаннан кейін құлдырап кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қолданылуы

Осман империясы құлағаннан кейін жазушылар көптеген елдерді Еуропаның немесе Ескі әлемнің "ауру адамы" деп сипаттады. 1953 жылы Пол Рейно Францияны Ұлттық Ассамблеяда осылай сипаттады. 2007 жылы Morgan Stanley компаниясының баяндамасында Франция "Еуропаның жаңа ауру адамы" деп аталды. Бұл атау 2014 жылғы қаңтарда The Guardian және Frankfurter Allgemeine Zeitung сияқты еуропалық газеттер тарапынан расталды. Олар Францияның жоғары деңгейдегі жұмыссыздығы, әлсіз экономикалық өсім және төмен өнеркәсіптік өнімділігімен түсіндірді.

Германия

1990 жылдардың соңында Германия көбінесе экономикалық проблемалары, әсіресе 1990 жылдан кейін Германияның қайта бірігуіне байланысты туған шығындар үшін осы терминмен белгіленді, олардың көлемі 1,5 триллион евродан асты (Берлин еркін университетінің мәлімдемесі). Бұл термин 2000 жылдардың басында да, Германия 2003 жылы экономикалық дағдарысқа ұшыраған кезде де қолданыла берді. Керісінше, 2016 жылы The Guardian газеті жариялаған мақаласында Ангела Меркель басшылығымен Германия экономикасы елдің бұрынғы "ауру адам" статусынан "жаңару" ретінде сипатталды. Дегенмен, Германия 2020 жылдары тағы да экономикалық қиындықтарға тап болғанда, "ауру адам" деген сипаттамаға қатысты алаңдаушылықтар қайта жанданды. Киль институтының президенті Мориц Шуларик: "Егер Германия тағы да "Еуропаның ауру адамына" айналуды қаламаса, онда ол кешегі энергия көп қолданатын салаларды сақтап қалу үшін миллиардтаған қаражатты қорқынышпен жұмсаудың орнына, ертеңгі күннің дамып келе жатқан салаларына батыл назар аударуы керек" деді.

Италия

1972 жылы PSDI саясаткері Луиджи Прети "Науқас Италия" (Italia malata) атты кітап жазды. Онда ол Италияның "әл-ауқат жолындағы алғашқы қадамға жеткеннен кейін одан әрі қадам баса алмай, Еуропаның науқас адамына айналу қаупі бар" екенін айтады. 2005 жылдың мамыр айында бұл атау тағы да Италияға берілді, "The Economist" журналы оны "Еуропаның нағыз науқас адамы" деп сипаттады. Бұл Италияның экономикалық өсімді қайта жандандыруға бағытталған экономикалық реформаларды тежейтін құрылымдық және саяси қиындықтарына байланысты болды. 2018 жылы сайлаудан кейін елдегі саяси тұрпатсыздықтан соң Италия тағы да "Еуропаның науқас адамы" деп аталды. 2008 жылы "The Daily Telegraph" газеті елдің экономикалық реформаға қатысты тәсілін сынаған мақаласында Италияны осылай сипаттады, ал 2020 жылы CNBC да осындай пікір білдірді.

Ресей

1917 жылы Ресей империясы "Еуропаның ауру адамы" деп "The New York Times" газетінің сол жылғы басылымында сипатталды. Чарльз Ричард Крейннің 1917 жылғы мақаласында ауру метафорасы тікелейірек қолданылады, империя "Социалистік реформа идеяларындағы шамадан тыс модернизмнен зардап шегуде" деп сипатталды және "науқастың қауіпі тым көп шарлатан мен білімі жетілмеген мамандардың жанына кіру және оған түрлі емдер жасау құқығы үшін таласқандарында болды". Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Ресей 2007 жылы жарық көрген Питер Бейкер мен Сьюзан Глассердің "Кремльдің өрлеуі: Владимир Путиннің Ресейі және революцияның соңы" кітабында, сондай-ақ Марк Штейннің 2006 жылғы "Америка жалғыз: біз білетін әлемнің аяқталуы" кітабында да осылай аталды. Вагнер тобының Украинаға жасалған ресейлік шабуыл кезіндегі бүліктерінен кейін (және Владимир Путиннің оған қарсы тұрудағы әлсіздігі сезілгеннен кейін) саясаттанушы Александр Джокич 2023 жылы "Еуропаның ауру адамы" деген атау "Путиннің Ресейіне сай келеді" деді. Бұл терминнің өзіндік қарапайымдығын мойындаған Джокич былай деді:

Ұлыбритания

1960 және 1970 жылдар аралығында Ұлыбритания кейде "Еуропаның ауру адамы" деп сипатталды, бастапқыда комментаторлар, ал кейіннен үшінші Уилсон/Каллаган үкіметін сынағандар елдің өнеркәсіптік шиеленістерге және басқа еуропалық елдермен салыстырғанда нашар экономикалық көрсеткіштерге байланысты айтты. Кейбір сарапшылар бұл дәуірдің 1967 жылы фунттың құнсыздануымен басталғанын, ал 1978–79 жылдардағы "Наразылық қысы" деп аталатын жағдаймен аяқталғанын санайды. Осы он жылдық ішінде Италия, Испания, Португалия, Франция және Грекия сияқты көптеген елдер американдық бизнес баспасөзінде "ауруға ұшыраудың алдында" деп еске алынды. 2017 жылдың жазында Ұлыбритания Еуроодақ референдумының нәтижелеріне байланысты қайтадан "Еуропаның ауру адамы" деп аталды. 2020 жылдардың басында Brexit-тің экономикалық салдары, мемлекеттік сектордағы үздіріліс, Консервативтік партиядағы жетекшілік күресі және тұрмыс құнының өсуіне байланысты бұл термин жиі қолданылды. 2023 жылдың маусым айына қарай инфляция мен бағаның өсуі елде экономикалық белгісіздік тудыруда, сондықтан бұл белгі Ұлыбританияға жиі қолданыла береді. COVID-19 пандемиясы кезінде, коронавирустың Альфа түрінің пайда болуына байланысты бірнеше ел Ұлыбританиядан әуе қатынастарын жапқаннан кейін бұл термин тікелей мағынада қолданылды.