Кіріспе
Сесил Артур Спринг Райс (Сер Сесил Артур Спринг Райс, 27 ақпан 1859 – 14 ақпан 1918) – 1912 жылдан 1918 жылға дейін АҚШ-тағы британдық елші қызметін атқарған британдық дипломат. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық бейтараптыққа соңғы нүкте қою үшін британдық күш-жігерді ұйымдастыру оның жауапкершілігінде болды. Ол АҚШ президенті Теодор Рузвельтпен жақын дос болып, оның екінші некесінде куәгер болды. Ол "Мен Саған ант етемін, менің елім" патриоттық әнұранының авторы ретінде танымал.
Sir Cecil Arthur Spring Rice, (27 February 1859 – 14 February 1918) was a British diplomat who served as British Ambassador to the United States from 1912 to 1918, as which he was responsible for the organisation of British efforts to end American neutrality during the First World War. He was also a close friend of US President Theodore Roosevelt, and served as best man at his second wedding. He is best known as the writer of the lyrics of the patriotic hymn, "I Vow to Thee, My Country".
Жас шағы мен отбасы
Спринг Райс ағылшын-ирландтық аристократиялық және ықпалды отбасында дүниеге келген. Ол дипломаттың ұлы еді, құрметті Чарльз Уильям Томас Спринг Райс, ол белгілі виг саясаткері және бұрынғы министрлер кабинетінің мүшесі, Брэндон лорды Монтейглдің екінші ұлы болған. Спринг Райстың анасының әкесі Уильям Маршалл саясаткер болды, және ол Фредерик Спрингтің туысы еді. Ол 1-ші Лимерик графы Джон Маршалл мен Джордж Хибберттің шөбересі болды. Спринг Райстың әкесі ол он бір жасында қайтыс етті, және ол Улсуотер көлінің жағасындағы Уотермиллокта анасының отбасының үйінде өсті. Бала кезінде ол жиі ауырып, кейін белсенді өмір салтын сақтағанына қарамастан, Грейвс ауруына шалдықты. Ол Итон мен Оксфордтың Баллиол колледжінде білім алды, екеуінде де Джордж Натаниел Керзонмен бірге оқыды және жақын дос болды, ал соңғысында Бенджамин Джоуэтттің жетекшілігімен оқыды. Спринг Райс Баллиол үшін қайық жүргізіп, 1879 жылы Классикалық модерациялар және 1881 жылы Литерае Гуманиорес пәндерінен екі рет үздік нәтижелерге қол жеткізді. Оксфордта ол Джон Стречи мен Эдвард Грейдің де замандасы және жақын досы болды. Дегенмен, Спринг Райс Джон Уильям Маккейлмен бірге Керзон туралы әйгілі сарказмға толы өлең жазуға қатысты, ол «Баллиол маскасында» жарияланды. Британның АҚШ-тағы елшісі болған кезде, Керзон оның американдық Мэри Лейтерге үйленуіне кедергі келтіруге тырысқанын күдіктенді, бірақ Керзон оған үйленді. Алайда, Спринг Райс Керзонның көптеген достары сияқты, Керзонның Сыртқы істер министрі болатынына сенімді болды: ол 1891 жылы Керзонға былай деп жазды: «Сіз Сыртқы істер министрі болғанда, Англияның жоғалған даңқын қайта жаңғыртуға, еуропалық консертке жетекшілік етуге, елдердің тағдырын шешуге және маған екі айдың орнына үш ай демалыс беруге үміттенемін». Университетті бітіргеннен кейін Спринг Райс Еуропаға саяхаттап, француз тілін жетілдірді, сол кезде дипломатияның тілі осы тіл болатын. Қай мамандық таңдау керектігіне көзі жетпей, ол Сыртқы істер министрлігіне емтихан тапсырып, қабылданды. Ағылшын ретінде тәрбиеленгенімен, Спринг Райс Ирландиямен тығыз байланыста болды, және ол кейін өзінің ирланд (Райс) және ағылшын (Спринг) тамырлары туралы өлең жазды. Флоренстен екі баласы болды:
Мэри Элизабет Спринг Райс (1906–1994), 1935 жылы сэр Освальд Рейнор Артурға тұрмысқа шықты. Энтони Теодор Брэндон Спринг Райс (1908–1954), отбасы құрмай қайтыс болды.
Дипломатиялық мансабының алғашқы жылдары
Спринг Райс өзінің мансабын 1882 жылы Сыртқы істер министрлігінде кеңсе кезеншісі ретінде бастады. 1886 жылы ол либерал саясаткер Лорд Розберидің Сыртқы істер министрінің жеке хатшысы болып тағайындалды. Спринг Райс Либералдық партияны қолдаушы екені және Ирландияның өзін-өзі басқару қозғалысына жаны кіріпті, сондықтан сол жылы консерваторлар билікке келген кезде ол қызметінен босатылды. Спринг Райс кейіннен дипломатиялық қызметке ерекше қадам жасады, онда ол өмірінің соңына дейін қызмет етті, 1887 жылы Вашингтондағы британдық өкілдігіне алғашқы тағайындалуымен бастады. 1892 жылы ол Жапонияға жіберілді және сол жылдың соңында Курзонмен бірге Кореяға сапар шекті. Жапонияда болған кезде Спринг Райс ағылшын-жапондық альянстың негізін қалауда маңызды рөл атқарды, ол аймақтағы Ресейдің экспансионизміне қарсы тұру үшін британдық мүдделер үшін өте маңызды деп есептелді. 1893 жылдың қазанында ол Жапониядан кетіп, 1895 жылдың қазан айына дейін Вашингтонға қайта жіберілді, содан кейін Берлиндегі британдық елшілігіне жіберілді. Германияда болған кезде ол болашақ әйелі Флоренс Ласселлге, сол кездегі британдық елшінің қызына ғашық болды. 1898 жылдың шілдесінде Берлиннен кетіп, бірнеше ай отбасымен Улсуотерде болғаннан кейін Константинопольге жіберілді. 1899 жылдың мамырында ол Персияға алғаш рет өкілдік хатшысы болып тағайындалды, ал 1900 жылдың наурызында министр сэр Мортимер Дюран әйелінің денсаулығына байланысты Лондонға кеткен кезде Тегеранда британдық іскерлік өкілінің міндетін атқарды. 1901 жылы Спринг Райс Каирдегі мемлекеттік қарыз комиссары болып тағайындалды, ол екі жыл қызмет етті. 1901 жылдың қарашасында ол елшілік хатшысы лауазымына көтерілді. 1903 жылы Санкт-Петербургте Шарже-д'Аффер болып тағайындалды, сол жылдың маусымында Ресей мен Жапония арасындағы соғыс күшейіп бара жатқанын британ үкіметіне ескертті. Дегенмен, Швеция мен Лондон арасындағы қарым-қатынас достық болып қала берді. 1912 жылдың қарашасында, Швецияда төрт жыл болғаннан кейін, Спринг Райстың келесі дипломатиялық тағайындалуы АҚШ-қа елші болып баратыны жарияланды.
АҚШ-тағы елшісі
Спринг Райс АҚШ-қа елші болып тағайындалуды ұзақ уақыттан бері армандаған. Стивен Гвинн Спринг Райс туралы өмірбаянында, оның дипломатиялық мансабының басты мақсаты – "екі ұлы ағылшын тілді держава арасындағы қарым-қатынасты жақсарту" болғанын айтты. Дипломатиялық қызметте Спринг Райс Вашингтондағы билік дәліздеріне ерекше қол жеткізді, ал 1905 жылы президент Рузвельтпен бірлескен жұмысы 1912 жылға қарай британ үкіметінің оны елшілікке табиғи кандидат деп санауына себеп болды. Ол Теодор Рузвельт, Генри Стимсон және Джозеф Ходжес Шойт сияқты көптеген атлантистік американдық достарымен сәтті қарым-қатынас жасады, олар Вудро Вильсонға бейтараптықтан бас тартуға қысым көрсетті. 1915 жылдың қаңтарында бұрынғы премьер-министр Артур Балфур АҚШ Конгресін Ұлыбританияның достығына көндіру үшін миссиямен жіберілді. Бірнеше кездесуде Спринг Райс пен бас консул сэр Куртенэй Беннетт делегация өкілдері тарапынан шеттетуге ұшырады. Спринг Райс пен Беннетт Спринг Райстің досы Дж. П. Морган кіші сатып алу агенті ретінде тағайындалған жағдайда келесі коммерциялық келісімді қолдауға келісті. Спринг Райс әлсіз комиссияны сақтап қалуға қол жеткізді, бірақ парламенттің үйлестіруді қамтамасыз ету үшін құрған органындағы хаотикалық несиелік келісімдердің салдарынан АҚШ-тағы британдық қаржының қиын жағдайға түсуіне алаңдады. Спринг Райс Лондонға күнделікті телеграммалар жіберіп, алтынның ағыны британдық банктердің жұмысына зиян келтіретінін ескертті, бірақ бұл ескертулерге көбінесе мән берілмеді. Спринг Райс Дж. П. Морганның үйлену тойында куәгер болған және оның комиссияға ықпалы соншалықты зор болғандықтан, оны бейтарап деп қарау мүмкін емес еді. Соғыс барысында Спринг Райс елшілігі АҚШ үкіметінің қолдауын алу үшін жіберілген көптеген британдық арнайы делегацияларына кеңес беруші рөлді күшейтті. Спринг Райс 1915 жылы лорд Рединг басқарған ағылшын-француз қаржы комиссиясында өзінің шектеулі рөліне наразылық білдірді. Спринг Райс сондай-ақ АҚШ-та үкімет пен британдық бизнес атынан жұмыс істейтін көптеген жеке брокерлер мен агенттердің болуына алаңдады, олардың кейбіреулері ресми өкілеттікке ие болса, ал кейбіреулері болмады. Осының салдарынан Спринг Райс соғыс кеңсесінен аккредиттелген агенттердің ресми тізімін беруді сұрауға мәжбүр болды, ол 1914 жылдың соңында теріс пікірлермен жинақталды. 1916 жылы британ үкіметі Үндістанда британдық билікке қарсы көтеріліс үшін агитация жасаған АҚШ-тағы саяси қозғалыс – Гадар партиясы туралы алаңдады. Америка билігі соғыстың басында үндістандық бүлікші қозғалысты тексеруге асықпады, ал саяси салдарлар туралы қорқыныш Спринг Райсты мәселені дипломатиялық жолмен көтеруден алды. Алайда 1916 жылдың ақпанында Спринг Райске АҚШ-тың жаңа Мемлекеттік хатшысы Роберт Лансингпен мәселені көтеруді тапсырды. Кейіннен өткен индус-германдық конспирациялық сот Германияның қолдауымен Үндістанда қарулы көтеріліс ұйымдастыру жоспарларын ашты. 1916 жылы Спринг Райс Роджер Кэсментке кешірім беруді үнемі іздеді, ирландтық американдықтардың наразылықтарының қаупін атап көрсетті, бірақ ол сондай-ақ саяси және діни көшбасшыларға Кэсменттің "бұзылуы" және "Қара күнделіктердің" бар екендігі туралы кеңес берді. 1917 жылдың қаңтарында ол өзінің үкіметі атынан Ұлыбританияға үшінші АҚШ соғыс қарызы туралы келісімге қол қойды. Спринг Райстың АҚШ-тың бейтараптығын тоқтатуға жасаған күш-жігері 1917 жылы АҚШ одақтастар тарапында соғысқа кірген кезде сәтті аяқталды. 1918 жылдың қаңтар айының ортасында Америкадағы британдық әскери миссияның басшысы Лорд Нортклиффпен келіспеушілік туындағаннан кейін, ол бір жолды телеграммамен Лондонға кенеттен шақырылды. Спринг Райс дереу Канадаға сапар шегіп, Ұлыбританияға қайта оралды. Канадада Спринг Райс сол кезде Канаданың генерал-губернаторы болып қызмет етіп жүрген әйелінің туысы, Девоншир герцогының қонағы болды. 58 жасқа толған және денсаулығы жақсы болған Спринг Райс Оттавадағы Ридо-холлде, вице-корольдік резиденциясында лауазымынан кеткеннен кейін үш аптадан кейін күтпеген жерден қайтыс болды. Оның негізгі денсаулық жағдайы (Грейвс ауруы) шаршау мен стрестен асқан деп есептеледі. Отбасы мен жақын достары Спринг Райс лауазымынан алынғаннан кейін жүрегі жараланып қайтыс болды деп болжады, Генри Кэбот Лодж "жүрегі байланған жұмысының және жауапкершілігінің кенеттен тоқтауы оған өмір сүруге деген құштарлығын жоғалтты" деп түсіндірді.
Жұмысты бағалау
Эдмунд Моррис "Теодор Рузвельттің өркендеуі" атты еңбегінде Спринг Райсты "кез келген жердегі ең маңызды адамды таңдап, оны қолдаған, туа білген дипломат" деп сипаттаған. Ол Лондонның дипломатиялық ортасында зор құрметке ие болды және АҚШ пен Ұлыбританияда ықпалды достарының кең желісіне ие болды. Дипломат сэр Малкольм Робертсон Спринг Райсты "дипломатиялық өмірдегі отыз жыл ішінде кездескен екі-үш ғана шынымен дарынды елшінің бірі" деп атады. Дегенмен, Спринг Райс бұрынғы тығыз байланыстарды АҚШ әкімшілігімен өз үкіметіне пайдалы қарым-қатынасқа айналдырудағы жетістігі күмәнді. Қызмет мерзімінің соңында Спринг Райс неміс тыңшыларының қаупіне байланысты паранойяға түскені және өз елшілігінің бақылауында болмаған Вашингтонға келген көптеген британдық делегацияларды ұнатпағаны үшін үкіметінің наразылығына ұшырады. Сонымен қатар, Спринг Райстың көптеген белгілі республикалық саясаткерлермен жеке байланыстары мәлім болғандықтан, Вудро Вильсонның Демократиялық әкімшілігінің кейбір мүшелері оған сенуге күдікпен қарады. Ол бұрынғы президент Рузвельт Вильсонның бейтараптық саясаты мен әскери дайындықтан гөрі айыптағаннан кейін беделін жоғалтты және Рузвельт пен Эдит Кароудың үйлену тойында Рузвельттің куәсі болды. Екеуі Спринг Райс қайтыс болғанға дейін хат алмасып тұрды, олардың жақын қарым-қатынасы, сөзсіз, АҚШ-тағы оның дипломатиялық беделін арттырды. Ол британдық журналист, кейін дипломат болған сэр Игнатиус Валентин Чиролдың және Новардың 1-виконты Рональд Мунро Фергюсонның жақын досы болды, олармен көп жыл бойы хат алмасты. Оның ең жақын саяси достарының бірі ирланд ұлтшылы Джон Диллон болды; оның борыш сезімі әпкесінің ұлтшылдық идеяларын және Синн Фейн ішіндегі достықтарын жеңуге тырысты. Жеке моральдық принциптері мен ішкі қайшылықтары Британ империясына деген міндеттеме сезімін басып тастамады. Дегенмен, бұл оның Балфур миссиясымен қарым-қатынасына кері әсер еткен болуы мүмкін. Парсы (неміс және француз тілдерімен қатар) тілін мүптезді білетін Спринг Райс көптеген парсы өлеңдерін ағылшын тіліне аударған. Спринг Райстың хаттары мен өлеңдерін оның қызы Леди Артур жинады, ал көптеген шығармалары қазір Ұлттық мұрағатта сақтаулы. Оның дипломатиялық қызметіне қатысты қосымша құжаттар мен Жапониядағы саяхаттарының күнделіктері Черчилль мұрағат орталығында сақталады.
Құрметтер мен мұра
Спринг Райс 1906 жылғы 29 маусымда Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің Командор-кроссымен марапатталды, ал 1908 жылғы 17 қарашада Корольдік Викториан орденінің Ұлы кроссымен марапатталды. 1906 жылы ол Меджидие орденінің Ұлы кордонына ие болды. 1912 жылы Полярлық жұлдыз орденінің 1-сынып командирі болып тағайындалды және 1913 жылғы 7 наурызда Императорлық жеке кеңес мүшесі болды. Спринг Райс Ұлыбританияға оралғаннан кейін пэрлік мәртебесі берілуі тиіс еді, бірақ ол марапат ұсынылмас бұрын қайтыс болды. Өсиеті бойынша ол Баллиол колледжіне дипломатиялық қызметке түсуді жоспарлаған студенттердің тілдерді оқуын қаржыландыру үшін Сесил Спринг Райс еске алу қорын құру үшін ақша қалдырды. Өмірінің соңында Спринг Райс Спринг отбасының туған шіркеуі болып табылатын Лавенхэмдегі Әулие Петр және Әулие Павел шіркеуін жөндеуге қомақты қаражат бөлді.
Еске алу рәсімі
Спринг Райс қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның отбасы, достары мен әріптестері оның есіне оның балалық шағындағы үйіне жақын, Улсвотердегі Айра Форс сарсуатының үстінен көпір тұрғызды. Уотермиллоктағы Барлық Әулиелер шіркеуінде Спринг Райсқа арналған тас ескерткіш тақта орнатылған. 2013 жылдың шілде айында Сесил Спринг Райстың немересі Кэролайн Кенни Оттавадағы Спринг Райс қабірінде ескерткіш ашты. Қабір тазаланып, ескерткіш тақта және салтанатты шара сол кездегі британдық консулы Эшли Праймның, Торонтода Лондон қаласының (Солтүстік Америка) еркін азаматының қолдауымен ұйымдастырылды. 1918 жылы Британдық Колумбиядағы Спринг Райс тауына геодезист Артур Уилер Спринг Райс есімі берілді.