Кіріспе

1789 жылы Францияда жалпы дүрбелең

Ұлы қорқыныш – 1789 жылдың 22 шілдесі мен 6 тамызы аралығында, Франция революциясының басында болған жалпы дүрбелең. Көктемде астық тапшылығы нашарлағаннан бері Францияда ауылдық алабалықтар болып келді. Аристократтардың халықты аштықтан құрту немесе өртеу жоспары туралы қауесеттер көптеген аймақтарда шаруалар мен қала тұрғындарын жұмылдырды. Осы қауесеттерге жауап ретінде қорқып қалған шаруалар өздерін қорғау үшін қаруланды, ал кейбір аймақтарда помещиктік үйлерге шабуыл жасады. Қауесеттердің мазмұны аймақтан аймаққа өзгеше болды. Кейбір жерлерде шетелдік күштер егістіктерді өртеп жатыр деп есептелді, ал басқа жерлерде қарақшылар ғимараттарды өртеп жатыр деп ойлады. Шаруалардың көтерілісінен қорқу Францияда тамыз жарлықтары арқылы феодализмді жоюға себеп болған факторлардың бірі болды. Бенджамин Плау Ұлы қорқыныш туралы жан-жақты зерттеу жүргізіп, бұрын анықталмаған көптеген мәселелерді байланыстырды.

Себептер

Француз тарихшысы Жорж Лефевр ауылдағы көтерілістің ерекше толыққанды жазылғанын көрсетті. Көтерілістің экономикалық және саяси себептері болды, және ол 1789 жылдың жазындағы оқиғалардан бұрын туындады. Плау айтқандай, "Шаруаларды көтеріліске шығару үшін, көптеген тарихшылардың айтуынша, Француз революциясының қажеті болмады: үрей келгенде ол-ақ оянған да, кетіп қалған да еді". Ауылдық алабалықтың басталуы 1788 жылдың көктеміне дейін барып жетеді, сол кезде құрғақшылық алдағы егін жинауға қауіп төндірді. 1783 жылы Исландиядағы Лаки жанартауының атқылауынан бері егін өнімдері нашар болған еді. Жазғы дауылдар мен су тасқындары да егіннің көп бөлігін жойды, нәтижесінде феодалдық алымдар төмендеді және жалдау шарты бұзылды. Аяз бен қар жүзімді зардап еткізді, ал оңтүстікте кәдімгі жаңғақ пен зәйтүн ағаштары қирады. Көшпенділік ауылдағы маңызды мәселеге айналды, және кейбір аймақтарда, мысалы, 1788 жылдың соңындағы Франш-Контеде шаруалар феодалдарға қарсы бірлескен шаралар қолдану үшін жиналды. Тарихшы Мэри Килборн Матоссиан Ұлы қорқыныштың себептерінің бірі – галлюциногенді әсер ететін ергетегі саңырауқұлақтың тұтынуы болды деп санайды. Жақсы егін жинаған жылдары, ергетегімен ластанған қарабидай тасталып кететін, бірақ егін нашар болғанда шаруалар мұндай таңдау жасауға мүмкіндігі болмады.

Даму

Қауіп Франш-Контеде басталып, оңтүстікке Рона аңғары арқылы Провансқа дейін, шығысқа қарай Альп тауларына және батысқа қарай Францияның орталық бөлігіне тарады. Шамамен бір уақытта, Пуатьеден оңтүстікке қарай орналасқан Руффекте де дүрбелең басталып, Пиренейлерге, Берриге және Оверньге қарай жол тартты. Көтеріліс жалпы Ұлы Үрейге ұласты, себебі көрші ауылдар қарулы шаруаларды қарақшылар деп жаңылыстырды. Шаруалар феодалдық дворяндар мен монастырлық иеліктерге шабуыл жасағанда, олардың басты мақсаты – феодалдық артықшылықтарды берген құжаттарды тауып жою және оларды өртеп жіберу болды. Осы құжаттар феодалдық иелерге шаруалар үстінен билік беруге мүмкіндік берген еді. Кейбір жағдайларда, құжаттармен бірге шарапханалар да өртенді. Осылайша жүздеген шарапхана өртенді, бірақ олар азшылықты құрады және түгелдей тонау болған жоқ. Көп жағдайда шаруалар феодалдық артықшылықтар туралы хаттар жойылғаннан кейін ғана кетіп қалды. Феодалдық аристократияның өкілдері өздері қашуға немесе кетуге мәжбүр болды. Кейбір аристократтар қолға түсті, оларға қатысты ұрып-сапалау және қорлау сияқты жаман қарым-қатынастар туралы хабарлар тарады, бірақ көтеріліс кезінде жер иесі өлтірілгені туралы тек үш дерек расталды. Ұлы Үрей көбінесе шаруалармен байланысты болғанымен, барлық көтерілістерге жергілікті қоғамның барлық топтары қатысты, соның ішінде шеберлер немесе жақсы жағдайдағы шаруалар сияқты элиталық өкілдер де болды. Көп жағдайда буржуазия феодалдық режимнің құлауынан кедей шаруалармен бірдей пайда көруге мүдделі болды. Ұлы Үрейдің белсенді кезеңі тамыз айына дейін аяқталды, бірақ шаруалардың көтерілістері 1790 жылға дейін жалғасты және Францияның көптеген аймақтарына (негізінен Эльзас, Лотарингия және Бретань) әсер етпеді. Ұлы Үрейдің нәтижесінде Ұлттық Ассамблея шаруаларды жібітпей, ауылдық тәртіпсіздіктердің алдын алу мақсатымен 1789 жылдың 4 тамызында «феодалдық режимді», оның ішінде иелік құқықтарын ресми түрде жойды. Бұл француз аристократиясы арасында кеңінен наразылық тудырды.

Бұрынғы шаруалар көтерілістерімен салыстыру

Шаруалар көтерілісі 18 ғасырдың аяғындағы Франция үшін жаңа құбылыс емес еді. 14 ғасырда Оаз өзені жағалауында Жакері көтерілісі болса, 17 ғасырда Крокант көтерілістері орын алды. Ив Мари Берсе «Шаруалар көтерілістерінің тарихы» еңбегінде: «1789-1792 жылдардағы шаруалар көтерілістерінің 17 ғасырдағы көтерілістермен көп ортақ белгілері болды: ауылдық қауымның бірауыздан келісімі, оларға бей-мәлім салық салуды қабылдамауы, жау қала тұрғындарына қарсылық көрсету және, әсіресе патша жалпы штаттарды шақыруға шешім қабылдағанда, салықтардың толық жеңілдік алуына сенім. Осы кезеңдегі саяси тарихтың барлық тұжырымдамасына қарамастан, француз революциясының басындағы шаруалар көтерілісі бұрынғы ғасырлардағы қалыпты қоғамдық көтерілістен ешқандай айырмашылығы жоқ еді». Қоғамдық зорлық-зомбылықтың негізгі себебі – «қоғамның бүкіл қауымына сырттан жасалған шабуыл» еді, сырттан келгендер әділетсіз жоғары бағамен сатылатын наннан пайда табушылар, қарақшылар, әйелдер-құдайлар немесе билікті теріс пайдаланатындар болды. 16 және 17 ғасырлардағы көтерілістер туралы бұл тұжырым 1789 жылғы Ұлы қорқынышқа да қатысты сияқты. Алайда, соңғысының ерекшелігі – тәртіпсіздіктің бастапқы кезеңіндегі анықталмаған сырттан келген адамнан сескену болды. Бұл қарақшылар ағылшын, пиемонт немесе жай ғана сарандар ма, соны анықтау қиын болды. Ұлы қорқыныш кеңістікке тараған кезде, оның ашу-ызасы нақты бір адамға немесе топқа емес, феодализм жүйесіне бағытталды. Бұрынғы көтерілістер демеушілік емес, «алтын ғасырға» қайта оралуды көздеді, оған қатысушылар оның қайта келгенін қалады. Әлеуметтік-саяси жүйе дәстүр мен әдет-ғұрыптарды жақтау арқылы соңғы өзгерістерді сынға алып, иәсін білдірді. «Шағымдамалар кітабы» халықтың пікірін тікелей жағдайға және саясатқа әсер етуге мүмкіндік берді, ал Ұлы қорқыныш осы өзгерістің куәсі болды. 1789 жылғы Ұлы қорқыныш пен бұрынғы шаруалар көтерілістерінің арасындағы ең басты айырмашылық – оның ауқымы. Францияның барлық аймақтарында шамамен жарты ондаған жеке ошақтардан басталып, ауылдық дүрбелеңге ұласты. 16 және 17 ғасырларда көтерілістер көбінесе бір провинцияның шегінде болды. Бұл ауқымдағы өзгеріс әлеуметтік наразылықтың жергілікті ерекшеліктермен емес, бүкіл үкіметтік жүйеге (және оның тиімсіздігіне) қатысты екенін көрсетеді. Такеттің пікірінше, қарақшылардан қорқудың нақты көрінісі (олар кім және неге шабуылдауы мүмкін) жергілікті жағдайларға байланысты болғанымен, қарақшылардың бүкіл елдегі шаруалар үшін нағыз қауіп ретінде қаралуы жүйелі бұзылысқа нұсқайды. 1789 жылғы Ұлы қорқынышпен салыстырғанда, Тард Авизедегі шаруалар көтерілісі кейбір маңызды ұқсастықтар мен айырмашылықтарды ашады. 1593-1595 жылдары Лимузин және Перигорда шаруалар тобы ауылды басып алған қарулы күштерге қарсы көтеріліп, салық пен алым арқылы қаражат жинады. Бірнеше жиналыста Кроканттар деп қорланған шаруалар әскери жоспар жасап, гарнизонды өз жерлерінен сәтті ығыстырды. Осы жиналыстар арасындағы хаттар олардың қарулы қарсылығын олардың меншігіне қойылған әділетсіз талаптарға қарсылық ретінде ақтады. Генрих IV патшаның таққа отыруымен саяси жағдай тұрақтанғаннан кейін, көтерілістер тоқтатылды, ал шаруалар бұрын талап еткен салықты қайтарып алды. «Тард Авизе» тобының нақты мақсаттары болды және олар орындалды. 1789 жылғы Ұлы қорқынышқа қатысқандар туралы мұндай айтуға болмайды, ол бұрынғы ғасырлардағы шаруалар көтерілістеріне тән тағы бір үлгіні бұзды. Бұл дүрбелең бірнеше аптадан астам уақытқа созылды және ең ауыр еңбекшілердің жұмыс істейтін айларында орын алды. Қоғамдық зорлық-зомбылық – жауға қарсы күресудің бір ғана тәсілі еді. 16 және 17 ғасырлардағы шаруалар, қоғамдық әділдік дәстүріне сүйене отырып, нан бағасын төмендетуді талап ету үшін немесе салықтан жалтару үшін батпақты сияқты қоғамдық жайылымды жабуға қарсы көтерілуі мүмкін. Алайда, Людовик XIV билігі кезінде халықтық көтеріліс реформаның тиімді құралы болмай қалды, өйткені мемлекет көтеріліске жақсырақ жауап бере бастады және шаруалар көтерілістерінің түбінде жатқан көптеген мәселелерді шешті. Әскери құрылымдағы реформалар француз сарбаздарының француз жерін тоналауына жол бермеді, ал басқа елдермен қарулы қақтығыстар отандық емес жерлерде болды. Осылайша, қарақшылардың қаупі әсіресе маңызды болды, бұл француз монархиясы бұрынғы жылдары сәтті қарсы тұрған заңсыздық дәуірін еске салды. 1789 жылғы Ұлы қорқыныштағы шаруалар мен 16 және 17 ғасырлардағы көтерілістердегі шаруалардың арасында көп ортақ белгілер болды, бірақ олар Бурбон билігінің тәжірибесімен өзгерді және оның ыдырауынан кейін өзгере түсті. Монархия немесе халықты басқару және қорғау үшін ауыстырушы үкімет болмағандықтан, егін, оның ішінде өмірдің өзі қауіпті жағдайда болды.