Кіріспе

Көне Грециядағы театр түрі – грек трагедиясы (τραγῳδία) – комедия және сатиралық пьесалармен қатар, Көне Греция мен гректер қоныстанған Анатолиядағы үш негізгі театр жанрының бірі. Ол б.з.д. V ғасырында Афинада ең дамыған түріне жетті, ал оның туындылары кейде Аттика трагедиясы деп аталады. Грек трагедиясы Дионис құрметіне өткізілген ежелгі обрядтардың дамуынан туған деп саналады және ол Көне Рим мен Ренессанс театрына зор әсер етті. Трагикалық сюжеттер көбінесе ежелгі эпостардың ауызша хабарларындағы мифтерге негізделген. Дегенмен, трагедиялық театрларда осы оқиғаларды актерлер сахналады. Ең белгілі грек трагедия авторлары – Эсхил, Софокл және Еврипид. Бұл авторлар көбінесе адам табиғатының көптеген мәселелерін зерттеді, көрерменмен байланыс орнату және оларды пьесаға тарту мақсатымен.

Аристотельдік гипотеза

Трагедия сөзінің шығу тегі ежелден бері талқыланып келеді. Бұл мәселе бойынша білімнің негізгі көзі – Аристотельдің «Поэтикасы». Аристотель қазіргі ғалымдарға қол жеткізе алмайтын Аттикадағы театрлық қойылымдар туралы бірінші қолданған деректерді жинаған. Сондықтан оның еңбегі ежелгі трагедияны зерттеуде ең құнды, тіпті оның куәлігі кейбір тұстарында күмән тудырса да. Аристотельдің айтуынша, трагедия Дионис құрметіне билеп, ән шырқаған ежелгі грек әнұраны – сатир дитирамбынан пайда болған. τραγῳδία термині τράγος – "ешкі" және ᾠδή – "ән" сөздерінен алынған, "ешкілер әні" дегенді білдіреді, бұл сатирлер хорына сілтеме жасайды. Басқалар бұл термин аңыз бойынша Теспис (ағылшын тіліндегі "thespian" сөзінің түбірі) алғашқы трагедиялық сайыста ешкінің жүлдесі үшін бәсекелескен кезде пайда болды деп санайды (содан трагедия пайда болған). Трагедия көшпен (ἔξοδος) аяқталады, осымен оқиға аяқталады. Кейбір пьесалар осы дәстүрлі құрылымға сәйкес келмейді. Мысалы, Эсхилдің «Персиялықтар» және «Тебаға қарсы жеті» пьесаларында прелог жоқ.

Тіл

Грек тілінің диалектілері жеке тұлғалардың сөйлеген немесе оқыған бөлімдері үшін аттикалық диалект, ал хор өлеңдері үшін әдеби дориялық диалект қолданылады. Ұйқас үшін, сөйленетін бөлімдер негізінен ямбтік (ямбтік триметр) қолданады, оны Аристотель ең табиғи деп сипаттаған.

Оған қарсы, nemesis – кейіпкердің құлауын немесе өлімін анықтайтын құдайлық жаза. Ницше айтуынша, ежелгі грек мәдениетінде «бейнелеу өнері, атап айтқанда аполлондық және бейнелеу емес музыка өнері, дионис өнері арасында қақтығыс бар». Өте ерекше екі күш бір-бірімен қатар жүреді, көбінесе ашық дау мен қарсылықта, әрдайым бір-бірін жаңа, күшті туындыларға шақырып, өздеріндегі қарама-қайшылықтардың күресін жалғастыру үшін, ол тек сырттай «өнер» деген жалғыз сөзбен біріктіріледі; соңында, гректердің тамаша «ерік-жігерімен» олар жұптасып, осы жұптасудың нәтижесінде атикалық трагедия туады, ол дионис сияқты аполлондық өнер туындысы болып табылады.

Эскил

Аэскилдің жетпіс тоғыз туындысы белгілі (шамамен тоқсан туындының ішінде), "Грек трагедиясындағы Демос" жиі Еврипидтің шығармаларына сілтеме жасайды. Марио Френдоның мақаласында оның шығармасы өнер көрсету құбылысы ретінде қарастырылады, бұл пьесаның мағынасын нақты берілген нәрседен бөліп қарау, грек трагедиясын контекст арқылы түсінуге тырысу емес (мысалы, өнер көрсетудің қағидалары, тарихи фактілер және т.б.). Бұл – күтпеген кейіпкердің пайда болуымен немесе құдайдың араласуымен әрекетті тоқтату арқылы пьесаның аяқталуына әкелетін тәсіл. Гипполиттің қазасын Афродита құдайы келтіреді, оның Гипполитке деген жек көруі мен Артемидаға адалдығы Афродитаны мойындамауынан немесе оны сыйламауынан туындайды. Осы пьесада Прометей, алдын ала ойлау және отты табудың титан құдайы, Гефесттен отты ұрлап, адамзатқа сыйлаған.