Кіріспе
Батыс христиандығында кең таралған латын тілінің нұсқасы, шіркеулерде қолданылатын латынның бір түрі – шіркеу латыны немесе литургиялық латын. Бұл латын тілі христиандық ойларды талқылау үшін кейінгі антик дәуірде дамыған және қазірге дейін христиан дінінің қағидаларында, теологияда және шіркеу басқаруда қолданылады, әсіресе католик шіркеуінде. Онда христиандық мағынаға ие болған жалпы латын және классикалық латын тілдерінен (сондай-ақ грек және еврей тілдерінен) алынған сөздер бар. Классикалық латын тілінен гөрі стильдік тұрғыдан кем қатаң, лексика, форма және синтаксис жағынан ортақ ерекшеліктері бар, бірақ классикалық латын тілінің әдеби авторлары қабылдамаған бейресми элементтерді де қамтиды. Оның айтылуы 8-шы ғасырдың соңында Каролингтік қайта жаңғыру кезеңінде Карл Ұлының білім беру реформасының бір бөлігі ретінде ішінара стандартталды. Франция мен Англияда қолданылған бұл әріптік айтылу бірнеше ғасырдан кейін Иберия және Италияда қабылданды. Уақыт өте келе, жергілікті тілдерге байланысты айтылу ерекшеленді, нәтижесінде латын тілінің дәстүрлі ағылшын айтылуы сияқты өте ерекше формалар пайда болды, бірақ қазір латын мәтіндерін оқу үшін ол көбінесе қолданылмайды. Католик шіркеуінде және кейбір протестант шіркеулерінде, мысалы, Англикан шіркеуінде 19-шы ғасырдың соңынан бері қазіргі итальяндық фонетикаға негізделген, итальяндық латын деп аталатын айтылу кеңінен таралды. Шіркеу латыны – латын шіркеуіндегі литургиялық рәсімдердің тілі, сондай-ақ Шығыс православие шіркеуінің Батыс рәсімдерінің тілі. Теологиялық еңбектерде, литургиялық рәсімдерде және догматикалық жариялауларда қолданылатын шіркеу латынының стилі әртүрлі: Вулгатада синтаксистік жағынан қарапайым, Римдік Канонның Римдік Канонында иератикалық (өте салмақты), Томас Аквиннің "Теологиялық сомасында" қысқа және техникалық, ал Папа Иоанн Павел II-нің "Fides et Ratio" энцикликалық хатында Цицерондық (синтаксистік жағынан күрделі).
Variety of Latin used by churches
Ecclesiastical Latin, also called Church Latin or Liturgical Latin, is a form of Latin developed to discuss Christian thought in Late antiquity and used in Christian liturgy, theology, and church administration to the present day, especially in the Catholic Church. It includes words from Vulgar Latin and Classical Latin (as well as Greek and Hebrew) re purposed with Christian meaning. It is less stylized and rigid in form than Classical Latin, sharing vocabulary, forms, and syntax, while at the same time incorporating informal elements which had always been with the language but which were excluded by the literary authors of Classical Latin. Its pronunciation was partly standardized in the late 8th century during the Carolingian Renaissance as part of Charlemagne's educational reforms, and this new letter by letter pronunciation, used in France and England, was adopted in Iberia and Italy a couple of centuries afterwards. As time passed, pronunciation diverged depending on the local vernacular language, giving rise to even highly divergent forms such as the traditional English pronunciation of Latin, which has now been largely abandoned for reading Latin texts. Within the Catholic Church and in certain Protestant churches, such as the Anglican Church, a pronunciation based on modern Italian phonology, known as Italianate Latin, has become common since the late 19th century. Ecclesiastical Latin is the language of liturgical rites in the Latin Church, as well as the Western Rite of the Eastern Orthodox Church. The Ecclesiastical Latin that is used in theological works, liturgical rites and dogmatic proclamations varies in style: syntactically simple in the Vulgate Bible, hieratic (very restrained) in the Roman Canon of the Mass, terse and technical in Thomas Aquinas's Summa Theologica, and Ciceronian (syntactically complex) in Pope John Paul II's encyclical letter Fides et Ratio.
Ежелгі антикалық қолданыс
Латын тілінің шіркеуде қолданылуы IV ғасырдың аяғында 395 жылы император Феодосийден кейін Рим империясының бөлінуімен басталды. Бұл бөлінуге дейін грек тілі шіркеудің басты тілі болды (Жаңа Өсиет грек тілінде жазылған, ал Септуагинта – еврей Библиясының грек тіліне аудармасы – христиандар мен эллинизацияланған еврейлердің арасында кеңінен қолданылды), сонымен қатар Рим империясының шығыс бөлігінің тілі де болды. Бөлінуден кейін Иероним сияқты алғашқы теологтар грек және еврей мәтіндерін Батыс Рим империясының басты тілі – латын тіліне аударды. Рим империясының батыс бөлігінде грек тілінің, ал шығыс бөлігінде латын тілінің жоғалуы бірден болған жоқ, бірақ тіл мәдениетіне және шіркеудің дамуына әсер етті. Шіркеу латынының классикалық латыннан ерекшеленуінің ең маңызды себебі – оның аударма тілі ретінде қолданылуының салдары, себебі ол койн грек тілінен құрылымдар мен сөздерді қабылдап, өңдеді, ал кейбір латын сөздерінің мағыналарын койн грек тіліндегі түпнұсқаларына бейімдеді, олардың өзі кейде еврей түпнұсқаларының аудармалары болатын. Шіркеу латынының сөйлеу түрі Каролинг қайта жаңғыру кезеңінде қалыптасты. Францияда латын жазу стандартын жақсартуға Шарль Ұлымен тапсырылған ағылшын ғалымы Алкуин латын жазуын сөзбе-сөз түсіндіруге негізделген айтылу қағидасын ұсынды. Мысалы, дәстүрлі жүйеден радикалды түрде айырылып, «viridiarium» ('бау-шабақ') сияқты сөзді (кейіннен көне француз тілінде «vergier» деп жазылған) оның жазылуынша дәл оқылуы керек болды. Каролинг реформалары жаңа шіркеу латынын Франциядан роман тілдерінде сөйлейтін басқа елдерге жеткізді.
Реформация кезінде және қазіргі протестанттық шіркеулерде қолданылуы
Латын тілінің Батыс шіркеуінде қолданылуы ерте заманауи дәуірге дейін жалғасты. Мартин Лютер реформация кезінде діни қызметтер мен діни мәтіндердің латын тілінде емес, халықтың қолданатын тілінде болуын қадағалаған, себебі сол кезде көптеген адамдар латын тілін түсінбеді. Протестанттар латын тілін діни қызметтерде қолданбады, алайда протестант дін қызметкерлері латын тілін үйренуге және түсінуге тиіс болды, өйткені ол жоғары білім мен теологиялық ой-пікірдің тілі еді, және ол 18-ғасырға дейін солай болды. Реформациядан кейін лютеран шіркеулерінде жұма күндері латын тілінде мисса өткізілді, бірақ жексенбі күні Deutsche Messe оқылуы керек еді. Англикан шіркеуінде "Ортақ дұғалар кітабы" ағылшын тілімен қатар латын тілінде де жарық көрді. Шіркеу латын тілінде литургиялық мәтіндер жасайды, олар басқа барлық тілдерге аударма жасау үшін нақты анықтамалық нүкте болып табылады. Бұл канон құқығының мәтіндеріне де қатысты. Әулие Тақ бірнеше ғасыр бойы әдетте заманауи тілдерде құжаттар дайындап келеді, бірақ Acta Apostolicae Sedis-те жарияланған ресми мәтін көбінесе латын тілінде болады. Кейбір мәтіндер бастапқыда заманауи тілде жарияланып, кейіннен латын нұсқасына сәйкес (немесе "editio typica") қайта қаралуы мүмкін, мұндай латын нұсқасы жарияланғаннан кейін. Мысалы, Католик шіркеуінің катехизисі 1992 жылы француз тілінде жасалып, жарияланды. Латын тіліндегі мәтін бес жыл өткен соң, 1997 жылы жарық көрді, ал француз тіліндегі мәтін латын нұсқасына сәйкес түзетулер енгізілді, ол ресми мәтін деп есептеледі. Ватикан Мемлекеттік хатшылығының латын тілі бөлімі (бұрынғы Secretaria brevium ad principes et epistolarum latinarum) папалық және куриялық құжаттарды латын тілінде дайындаумен айналысады. Кейде ресми мәтін заманауи тілде жарияланады, мысалы, Рим папасы Пий X-тің Tra le sollecitudini (1903) және Рим папасы Пий XI-нің Mit brennender Sorge (1937) жарлықтары (итальян және неміс тілдерінде).
Классикалық латын тілінің салыстыруы
Классикалық латын мен шіркеу латын тілдерінің арасында көп айырмашылық жоқ. Көптеген елдерде литургиялық немесе басқа да шіркеулік мақсаттарда латын тілінде сөйлейтіндер Римде дәстүрлі болып қалыптасқан айтылуды қолданады, яғни әріптерді қазіргі итальян тіліндегідей дыбыстайды, бірақ ашық және жабық дауыстыларды ажыратпайды, ал «v» және «i» әріптері «u» әрпімен біріктіріледі, ал «c» және «g» әріптері «e», «i» әріптерінің алдында «ч» (English "ch") және «ж» (English "j") болып дыбысталады. Дауысты әрпі алдындағы «c» әрпі әдетте «ч» (егер оның алдында «a», «o», «u» әріптері болмаса) болып дыбысталады. Мұндай сөйлеушілер «consonantal h» (жазылмаған) әрпін ағылшын тіліндегідей дыбыстайды, классикалық латын тіліндегідей емес. Классикалық латын тіліндегідей, екі қосымша әріптің дауыстық дыбысталуы джиминациямен айтылады. Классикалық латын тілінде ұзын және қысқа дауыстылар арасындағы айырмашылық ескерілмейді, ал ұзын дауыстыны белгілеу үшін «макроны» немесе «апекс» сызықтарының орнына, стресс белгісі ретінде жіті акцент қолданылады. Екі буынды сөздердің бірінші буынына баса назар беріледі; ал ұзын сөздерде баса назар салынған дауысты үстінен жіті акцент қойылады: adorémus 'сәжде етейік'; Dómini 'Тәңірдің'.
Тілдік материалдар
Латын тіліндегі Киелі кітаптың толық мәтіні, қайта қаралған Вульгата, Nova Vulgata – Bibliorum Sacrorum Editio-да кездеседі. New Advent Douay нұсқасындағы Киелі кітаптың барлығын, әр аяттың латын Вульгатасымен бірге, аят бойынша ұсынады. 1976 жылы Папа Павел VI латын тілін зерттеуді және қолдануды ілгерілету үшін «Латинитас» қоры (латын тілінде Opus Fundatum Latinitas) құрды. Оның бас кеңсесі Ватикан қаласында орналасқан. Қор латын тілінде тоқсан сайын жарық көретін журналды шығарады. Сондай-ақ, қор 15 000 сөздік көлемдегі «Recentis Latinitatis» итальян-латын сөздігін (Жаңа латын сөздігі) жариялады, онда велосипед (birota), темекі (fistula nicotiana), компьютер (instrumentum computatorium), ковбой (armentarius), мотель (deversorium autocineticum), шампунь (capitilavium), ереуіл (operistitium), террорист (tromocrates), тауар таңбасы (ergasterii nota), жұмыссыз адам (invite otiosus), вальс (chorea Vindobonensis), тіпті мини-юбка (tunicula minima) және тар шалбар (brevissimae bracae femineae) сияқты қазіргі ұғымдарға латынша сөздер келтірілген. Осы кітаптан алынған 600-ге жуық термин Ватикан веб-сайтының бір бетінде жарияланған. 2012 жылы «Латинитас» қоры Латын тілі жөніндегі Папа академиясымен алмастырылды.
Қазіргі қолданылуы
Латын тілі Қасиетті Тақтың және Католик шіркеуінің латын литургиялық рәсімдерінің жиі қолданылатын тілі болып қала береді. 1960 жылға дейін және одан кейін де, Грегориан сияқты Рим колледждерінде католик дін қызметкерлері латын оқулықтарын пайдаланып теологияны оқыды, ал көптеген семинарияларда оқыту тілі де латын тілі болды, ол шіркеу әкелерінің тілі деп есептелді. Бірақ, содан бері педагогика мен теологиялық зерттеулерде латын тілінің қолданылуы азайды. Дегенмен, шіркеу заңдары семинарияда латын тілінде толыққанды білім беруді талап етеді, бірақ "семинариялар мен пап университетерінде латын тілінің қолданылуы қазір азайып, дерлік жойылып барады". Латын тілі әлі де Католик басшыларының халықаралық жиындарында, мысалы, Екінші Ватикан кеңесінде қолданылып келеді, және жаңа Папа сайлау үшін конклавтарда қолданылады. 2004 жылғы Епископтар Синодының он бірінші кезекті Бас Ассамблеясы талқылау үшін латын тілінде топ құрылған соңғы жиын болды. Латын тілі Батыс (латын) шіркеуінің дәстүрлі литургиялық тілі болғанымен, Екінші Ватикан кеңесінен кейінгі литургиялық реформалардан бастап, жергілікті тілдердің литургиялық қолданылуы басымдыққа ие болды: латын шіркеуінің литургиялық заңы бойынша, әйінде латын тілінде немесе латын тілінен аударылған литургиялық мәтіндер заңды түрде бекітілген басқа тілде әйінде өткізілуі мүмкін. 1962 жылғы Триденттік әйіннің қолданылуын жалғастыруға берілген рұқсат, оны латын тілінде алғаш оқығаннан кейін, Киелі кітаптарды жергілікті тілде оқуға рұқсат береді. Тарихи протестант шіркеулерінде, мысалы, Англикандық қауымдастық және лютеран шіркеулерінде, шіркеу латыны кейде әнмен әйін өткізіледі.
Курс
"Латын тілінде алғашқы тәжірибем – Реджинальд Фостердің шіркеулік латынь тілі курсы". 2018 жылдың қараша айында алынды. Ватикан лексиконы. 2018 жылдың қараша айында алынды. Латын сөздігі және грамматикалық анықтама. 2018 жылдың қараша айында алынды.