Кіріспе
Арнем жері – Австралияның Солтүстік территориясының тарихи аймағы. Ол территорияның солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан және территориялық астана Дарвиннен шамамен арақашықтықта жатыр. 1623 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының капитаны Виллем Жоостен ван Колстер (немесе Кульстердт) Карпентария шығанағына келіп, Арнем мүйісі оның кемесі – Арнемнің атымен аталады, ал ол кеме Нидерландыдағы Арнем қаласының құрметіне аталған. Аймақтың ауданы шамамен құрайды және шамамен 16 000 халқы бар, оның 12 000-ы аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары. Көбінесе Шығыс Арнем (Ланд) және Батыс Арнем (Ланд) деп екі аймаққа бөлінеді. Аймақтың қызмет көрсету орталығы – Дарвиннің шығысында орналасқан Нхулунбуй қаласы, ол 1970-ші жылдардың басында боксит кеніші ретінде құрылған. Басқа ірі елді мекендер: Ирркала (Нхулунбуйден сыртта), Гунбаланья (бұрынғы Оенпелли), Раминмин және Манингрида. Халықтың көп бөлігі, негізінен аборигендер, шағын ауылдарда немесе отандарында тұрады. Бұл ауылдық қозғалыс 1980-ші жылдардың басында басталды. Көптеген аборигендер топтары үлкен қалалардың проблемаларынан қашу үшін дәстүрлі жерлеріндегі кішкентай елді мекендерге көшіп кетті. Бұл халық топтарының батыс мәдениетіне ықпалы аз, сондықтан Арнем жері Австралиядағы толыққанды дербес ел ретінде саналатын соңғы аймақтардың бірі болып табылады. Аймақтың көптеген көшбасшылары жолкұялардың өздерінің дәстүрлі заңдары бойынша өмір сүруіне мүмкіндік беретін келісімге қол жеткізуді қалайды және осы бағытта шаралар қабылдауда. 2013–2014 жылдары аймақ Солтүстік территорияның жалпы ішкі өнімінің шамамен 7 пайызын құрады, негізінен боксит өндірісі арқасында. 2019 жылы NASA Арнем жерін Арнем ғарыш орталығы орналасқан жер ретінде таңдады. 2022 жылдың 27 маусымында NASA алғашқы зымыранды ұшырды, бұл АҚШ-тан тыс коммерциялық ғарыш айлағынан жасалған алғашқы ұшыру болды, және бірнеше апта ішінде тағы екі ұшыру орын алды.
for bauxite. Other major population centres are Yirrkala (just outside Nhulunbuy), Gunbalanya (formerly Oenpelli), Ramingining, and Maningrida. A substantial proportion of the population, which is mostly Aboriginal, lives on small outstations or homelands. This outstation movement started in the early 1980s. Many Aboriginal groups moved to usually very small settlements on their traditional lands, often to escape the problems of the larger towns. These population groups have very little Western cultural influence, and Arnhem Land is arguably one of the last areas in Australia that could be seen as a completely separate country. Many of the region's leaders have called and continue to call for a treaty that would allow the Yolŋu to operate under their own traditional laws. In 2013–14, the entire region contributed around or 7 percent to the Northern Territory's gross state product, mainly through bauxite mining. In 2019, it was announced that NASA had chosen Arnhem Land as the location for a space launch facility, the Arnhem Space Centre. On 27 June 2022, NASA launched the first rocket there, the first rocket launch from a commercial spaceport outside the US, and two further launches followed within weeks.
Тарих
Арнем жері – әлемдегі үздіксіз дамып келе жатқан ең көне мәдениеттің отаны деп есептеледі, онда түрлі тілдер, әдет-ғұрыптар мен заңдар кездеседі. 50 мың жылдан астам ғасырлық әңгіме айту дәстүрі сақталған. Арнем өлкесіндегі абориген өнері – бірлескен шығармашылық білімнің бір бөлігі. Арнем жерін аборигендер ондаған мың жылдар бойы мекендеп келеді және осы жерде осы сияқты ең көне тас балта табылды, ғалымдар оның жасы 35 500 жылға жетеді деп санайды.
Тарихи соғыстар
Арнем жеріндегі аңшы-жинақшылар арасындағы қақтығыстарды бейнелейтін тас өнер кездері шамамен 10 000 жыл бұрынға датирленді.
Макасан байланыс
Кем дегенде 18 ғасырдан бері (немесе одан да ертерек) Сулавесидің Макассар қаласынан келген мұсылман саудагерлері әр жыл сайын Арнем жеріне теңіз қияқтарын немесе трепангты сату, жинау және өңдеу үшін келіп тұратын. Бұл теңіз жануары қытай асүйінде, халық медицинасында және құмарлықты қоздырғыш ретінде жоғары бағаланады. Макассардың Австралиямен араласуы – Австралия құрлығының тұрғындары мен олардың азиялық көршілері арасындағы қарым-қатынастың алғашқы жазылған мысалы. Бұл байланыс жергілікті аборигендерге зор әсер етті. Макассарлықтар мата, темекі, пышақ, күріш және алкоголь сияқты тауарларды теңіз қияқтарын жинау үшін жағалау суларын пайдалану және жергілікті жұмыс күшін жұмысқа алу құқығымен алмастырды. Макассар пиджині теңіз саяхаттарымен байланысты Макассар мәдениеті арқасында солтүстік жағалаудағы бірнеше австралиялық тайпалар арасында кең таралған тілге айналды.
Флорида станциясы
1884 жылы британдық колониялық үкімет Арнем жерінің 10 000 шаршы милін мал өсіруші Джон Артур Макартниге сатты. Бұл жер Флорида станциясы деп аталды, және Макартни оны Квинслендтен айдап әкелген малмен толтырды. Монсондық су тасқыны, аурулар және жергілікті аборигендердің қарсылығы Флорида станциясының 1893 жылы Макартни тарапынан тасталып кетелуіне себеп болды. Мүліктің алғашқы басқарушысы Джим Рэнделл, аборигендерді үйден алыс ұстау үшін үйдің верандасына айналмалы зеңбірек орнатты, ал иеліктің соңғы басқарушысы Джек Уотсон, Көк саз шығанағында жағалауда тұратын "қаралардың" көптегенін "қырды". Уотсон басқарған кезеңде Флорида станциясының солтүстік жағалауындағы Миркиде тағы бір үлкен қырғын болғаны жазылған. Бүгінде Йолнгу халқы осы қырғынды, онда балалар да бар көптеген адамдар атып өлтіргенін есінде сақтайды.
Шығыс және Африкадағы суық қоймаларды жабдықтау компаниясы
1903 жылдан 1908 жылға дейін Арнем жерінің көп бөлігінің меншік құқығы Шығыс және Африка суық сақтау және жабдықтау компаниясына тиесілі болды. Бұл ағыл-австралиялық консорциум аймақты Арафура мал шаруашылығы деп жалға алып, кең көлемде мал өсіру және ет өндіру өнеркәсібін құруға тырысты. Компания жергілікті абориген халқын ату үшін қаруланған топтарды жұмыстан алды.
Жер құқығы
1971 жылы Гоув жер құқығы ісі (Milirrpum v Nabalco Pty Ltd) Австралиядағы түпкілікті құқық бойынша алғашқы сот процесі және Австралиядағы аборигендердің жер құқығы үшін маңызды алғашқы сот ісі болды.
География
Бұл аймақ Карпентария шығанағындағы Порт-Роперден бастап, Какаду ұлттық паркіне шектесетін Шығыс аллигатор өзеніне дейін созылады. Басты орталықтар – Какаду ұлттық паркінің шекарасындағы Джабиру, Ливерпуль өзенінің құйылысындағы Манингрида және алыс солтүстік-шығыстағы Гоув түбегіндегі Нхулунбуй (сонымен қатар Гоув деп те аталады). Гоув – ірі масштабты боксит кенін өндіру және оған байланысты алюминий зауыты орналасқан жер. Оның әкімшілік орталығы – Нхулунбуй қаласы, Солтүстік территориядағы халық саны бойынша төртінші ірі орталық. Арнем жерінің климаты тропикалық муссондық, ылғалды және құрғақ маусымдарға бөлінеді. Температура маусымдарға қарай көп өзгермейді, алайда құрғақ маусымда (сәуірден қыркүйекке дейін) түндегі ең төменгі температурадан бастап, жаңбырлы маусымда (қазаннан наурызға дейін) күндізгі ең жоғары температураға дейін ауытқуы мүмкін.
Жергілікті халық және мәдениет
1931 жылы Арнем жерінің бір бөлігі аборигендер қорығы деп жарияланды, Арнем жері аборигендер қорығы деп аталды. 2007 жылдан бастап Жер қоры аборигендердің толыққанды меншігіндегі жер ретінде сақталды (кен өндіруге жасалған келісімдерді қоспағанда); ол Австралиядағы аборигендерге тиесілі ең ірі жерлердің бірі болып табылады және, әсіресе, оқшаулануымен, халықтың өнерімен және аборигендердің берік сақталған дәстүрлерімен танымал. Арнем жері көптеген түрлі аборигендердің елдері мен тілдік топтарынан құралған. Солтүстік-шығыс Арнем жерінде Австралиядағы ең ірі халықтардың бірі – Йолнгу халқы қоныстанған, олар күшті дәстүрлі мәдениетін сақтап, осы аймақты Миватж деп атайды. Батыс Арнем жерінде ірі топтарға Бининж халқы және Гулберн аралдарындағы Маунг халқы жатады. 2018 жылы Кэти Гутаджака AM (Готха деп те белгілі) «Жылдың ең үздік Австралиялық ағасы» наградасын алды. Гутаджака абориген тілдері, білімі және мәдениеті туралы академиялық зерттеулер жүргізді. 2019 жылы NASA Арнем жерін ғарышқа зымыран ұшыру орталығы ретінде таңдағаны жарияланды. Арнем ғарыш орталығы Нхулунбуй қаласының жанында, негізінен жергілікті жұмысшыларды жұмысқа алып салынды. 2022 жылдың 27 маусымында NASA алғашқы зымыранын ұшырды, ол АҚШ-тан тыс коммерциялық ғарыш айлағынан ұшырылған алғашқы зымыран болды. Одан кейін тағы екі ұшыру жасалды, үшіншісі 11 шілдеде өтті. Басқа ғарыш компаниялары да зымыран ұшыру алаңын пайдалануға қызығушылық танытып отыр, ал NASA осы орталықты болашақта да пайдаланатынын растады.
Фильм
2006 жылы шыққан "Тен Каноу" фильмі Арнем жеріндегі өмірді аборигендердің мифтік өткеніне қатысты әңгіме арқылы көрсетеді; оны жергілікті актерлердің бірі қосымша режиссерлік еткен. Фильм және фильмнің түсірілуі туралы "Баланда және қаноэлер" деректі фильмі, аборигендердің өз мәдениетін сақтап қалу – немесе айқын модернизация мен ақ (баланда) мәдениетінің әсерінен кейін оны қайта жаңғырту күресіне керемет куәлік береді. 2020 жылғы Стивен Максвелл Джонсонның "High Ground" көркем фильмі, тарихи фактілерге негізделген және Йолнгу халқының тарихы мен мәдениетін көрсететін фильм Арнем жерінде түсірілді.
Өнер
Нхулунбуйден тыс жердегі Йирркала аборигендер қауымы ағаш қабығына салған суреттерімен, Австралияның жергілікті халықтарының құқықтарын қорғауымен және идаки, яки диджеридудің туған жері ретінде әлемге танымал. Батыс Арнем жеріндегі Гунбаланья (бұрынғы атауы Оенпелли) қауымы да ағаш қабығына салған суреттерімен ерекше көзге түседі. Жергілікті тұрғындар өздерінің қасиетті обрядтарының бір бөлігі ретінде уақытша құм мүсіндерін жасайды. Арнем жері аборигендердің жартасқа салған суреттерімен де танымал, олардың мысалдары Убирр жартасынан, Инжалак төбесінен және Канон төбесінің маңынан табылады. Олардың кейбіреулерінде еуропалық саяхатшылар мен қоныс аударушылардың алғашқы жылдары бейнеленген, тіпті кейде Мартини-Генри мылтықтарын анықтауға болатын егжей-тегжейлі суреттер де бар. Сондай-ақ, оларда балталар, ұшақтар мен кемелердің мұқият салынған суреттері көрсетілген. Дарвинден бірнеше жүз шақырым қашықтықтағы шалғайдағы бір паналада Дарвин портының суреті салынған, онда ғимараттар мен қайықтар, сондай-ақ шляпалары мен түтікшелері бар еуропалықтар бейнеленген, ал кейбіреулерінің қолы жоқ (олардың қолы шалбар қалталарында). Шығыс Аллигатор өзенінен өтетін жердің жанында қару ұстаған, шашын арқасына ұзын өріммен түсірген адамның суреті салынған, бұл 19 ғасырдың соңында Дарвинге әкелінген қытай жұмысшыларына тән еді. Йирркаланың жанындағы Маккасан жағалауындағы Йолнгу тайпасының ежелгі тас құрылысы аймақтағы трепанг (теңіз қияқтысы) балық аулау үшін қолданылған Маккасан қайықтарының орналасуын көрсетеді. Бұл Индонезияның Сулавеси аралындағы халықтармен Йолнгу тайпасының сауда байланыстарының нәтижесі болды. Бұл сауда қатынастары еуропалықтардың қоныстануына шамамен 200 жыл бұрын басталған. Арнем жеріндегі абориген суретшілері негізінен аборигендік өнер орталықтары арқылы таныстырылады, бұл коммерциялық емес, қоғамдық меншікке өткен ұйымдар. Шығыс Арнем жерінде Йолнгу матта тілінде сөйлейтін суретшілерді Йирркаладағы Буку Ларрнггай Мулка, Рамингиндегі Булабула өнерлері, Эльчо аралындағы өнер және қолөнер, Эльчо аралындағы Гапувийак мәдениеті мен өнері және Милингимби аралындағы Милингимби өнері мен мәдениеті насихаттайды. Орталық Арнем жерінде Манингридадағы Манингрида өнері мен мәдениеті Куньиньку, Бурарра және Гурргони суретшілерінің және тағы басқалардың алуан түрлі туындыларын насихаттайды. Батыс Арнем жерінде Гунбаланьядағы Инжалак өнері негізінен Куньиньку суретшілерін ұсынады. Нгукурр Артс Оңтүстік Арнем жеріндегі Ропер өзенінің жағасында орналасқан. Арнем жеріндегі көптеген аралдарда өнер туындайды, сондай-ақ Аниндлиаква тілінде сөйлейтін Гроуте Айландта (Аниндлиаква өнері) және Маунг тілінде сөйлейтін Гулберн аралдарында (Мардбалк өнері мен қолөнері) өнер орталықтары бар.
Отандық елдер
Арнем Ленді, кейде аутстанция қозғалысы деп аталатын, отан қозғалысын қабылдағанымен де танымал. 1970 жылға дейін көптеген онжылдықтар бойы Шығыс Арнем жеріндегі Йолнгу халқы Йирркала сияқты миссионерлік станцияларда өмір сүрді. 1972 жылдың сәуірінен бастап Йолнгу отбасылары өздерінің дәстүрлі жерлеріне көшіп бара бастады. Бұл Йолнгу халқының бастамасы болды, үкімет тарапынан аутстанция қозғалысына қолдау көрсетілгенге дейін. Халық әуежайлар үшін жерлерді тазартып, жергілікті ағаштан өз үйлерін салды, миссионерлік станциядан келген жергілікті емес адамдардың көмегімен. Кланның ақсақалдары өздерінің болашағын өздері анықтауға тырысты, қоғамдарын Йолнгу заңдарына негіздеп, өздерінің жерлерінде тұрақты және өзін-өзі қамтамасыз ете алу жолымен өмір сүруді және балаларын өсіруді көздеді. 1985 жылы Laynhapuy Homelands Aboriginal Corporation (LHAC) абориген корпорациясы құрылды, ол отандық жерлерге көмектесу үшін құрылған. Отандық жерлер – бұл туысқан клан топтарының мүшелері өздерінің дәстүрлі жерлерінде Йолнгу ромы (заңы) бойынша өмір сүретін шағын қауымдастықтар. Отандық жерлерде өмір сүрудің көптеген артықшылықтары бар, мысалы: Отандық жерлердің халқы өздерінің жерімен тығыз байланыста болады және дәстүрлі тілі мен мәдени құндылықтарын сақтайды. Олар рухани байланысын, әлеуметтік әл-ауқатын сақтау үшін және үлкен қалалардағы кең таралған проблемалардан аулақ болып, балалары мен отбасыларына жақсы болашақ жасау үшін дәстүрлі жерлерінде өмір сүруді таңдайды. Өздерінің дәстүрлі жерлерінде өмір сүру арқылы отандық жерлердің халқы белгілі бір дәрежеде дербестікке ие. Олар өздерінің жерлерін, ресурстарын және істерін басқаруға құқылы. Олар өз өмірлеріне әсер ететін шешімдер қабылдауға және үкіметке тәуелділікті азайтуға құқылы. Отандық жерлер сонымен қатар баспана, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы проблемалардан зардап шегетін басқа да жергілікті қауымдарға қысымды азайтады. 2008 жылдың қыркүйек айында "The Age" газетінің Дарвиндегі тілшісі Линдсей Мердок былай деп жазды: "Елбасылар егер кландар өздерінің жерлерінде отандық жерлер арқылы өмір сүре алмайтын болса, Йолнгу мәдениеті мен қоғамы сақталып қалмайды деп қорқады. Олар егер қызметтер тоқтаса, Лайнхапуй отандық жерлеріндегі 800-ге жуық адам Гоув түбегіндегі Йирркала сияқты қалаларға көшіп кетуге мәжбүр болады, бұл заң мен тәртіпке қатысты жаңа проблемаларды тудырады, ал қалғандар өте қиын жағдайға ұшырайды". Солтүстік территория үкіметінің 2009 жылы отандық жерлерге қолдау көрсетуді азайтуына жауап ретінде жергілікті көшбасшы Патрик Додсон Солтүстік территория үкіметінің шалғайдағы аборигендер қауымдастықтарына қатысты жаңа даулы саясатын сынға алды, оны "бұтақта өліп қалған" жоспар деп сипаттап, ол "бақытсыздықпен" жергілікті мәдениетті өлтіретінін айтты. 1930 жылдары туған, Д.Гавирин Гумана АО – Далувангу кланының басшысы, өзінің өнер туындыларымен және дәстүрлі мәдениет пен құқық туралы білімімен танымал. 2009 жылдың мамыр айында ол өз халқы үшін отандық жерлердің маңыздылығы туралы былай деді: "Біз өз жерімізде қалуымыз керек. Бізде өз мәдениетіміз, өз заңымыз, өз жеріміз бар, бізде өз суретіміз бен ою-өрнегіміз бар, бізде өз халқымыздың, менің ғана емес, барлық басқа да халқымыздың, Дхуа мен Йирриджаның, өз тарихы бар. Мен сіздердің мені тыңдауыңызды қалаймын, Үкімет. Сізде Отанды қорғауға арналған ақша бар екенін білемін. Бірақ сіз аборигендер жерінен ақша табуға болатынын да білесіз. Маған сеніп, біздің елімізде, халқым үшін өмір сүруге көмектесуің керек. Мен қазір барлық Йолнгу үшін сөйлеп отырмын. Егер маған сенбесеңіз, Үкімет, егер маған көмектесе алмасаңыз, Үкімет, келіп, мені өлтіріңіз, өйткені мен бұған жол берместен бұрын өлемін". Үкімет тарапынан алаңдаушылық пен саяси түсініспеушілікке қарамастан, көптеген адамдар өздерінің ең жақсы жерлерін пайдалануға бағытталған коммерциялық кәсіпорындарды құрды. Отандық жерлерді бақылау арқылы пайдалануды қамтитын жергілікті туризмнің бастамалары қазір таңдалған Йолнгу саны үшін табыстылықтың белгілерін көрсетуде.
"We want to stay on our own land. We have our culture, we have our law, we have our land rights, we have our painting and carving, we have our stories from our old people, not only my people, but everyone, all Dhuwa and Yirritja, we are not making this up. I want you to listen to me Government. I know you have got the money to help our Homelands. But you also know there is money to be made from Aboriginal land. You should trust me, and you should help us to live here, on our land, for my people. I am talking for all Yolŋu now. So if you can't trust me Government, if you can't help me Government, come and shoot me, because I will die here before I let this happen." Despite facing government concerns and policy confusion, a number of people have developed commercial enterprises that have centred on using the best elements of their homelands. Indigenous tourism ventures incorporating the controlled use of homelands are now showing signs of success for a select number of Yolngu.
Қауымдастықтар
Ган-Ган, немесе Ганган – Дальваңу халқының дәстүрлі жерлерінде орналасқан, өзен жағасындағы шалғайдағы қауым. Бұл қауымда Малалуба Гумана, Нонгирнга Маравили, Гаваррин Гумана және Гараван Ванамби сияқты белгілі суретшілер көп. Ган-Ган сондай-ақ 1911 жылы болған, 30-нан астам ер адам, әйел және баланың колониялық полиция мен қоныс аударушылар тарапынан қаза тапқан "Ган-Ган қырғыны" деген оқиғаның орны болып табылады.