Ұлыру және Ката Тьюта: Аборигендердің жері мен мәдениеті

Кіріспе

Анангу – Улуру-Ката Тюта ұлттық паркінің дәстүрлі абориген иелері. Олар өз мәдениетінің уақыттың басында ата-бабалық күштермен жаратылғанына сенеді. Улуру / Айерс-Рок және Ката-Тюта / Маунт-Ольга жаратылыс кезеңіндегі ерліктердің физикалық дәлелін ұсынады. Олар көбінесе жаяу саяхаттар ұйымдастырып, келушілерге жергілікті флора мен фауна, бұта тағамдары және аймақтың аборигендердің арман әңгімелері туралы мәлімет береді. 1976 жылы «Аборигендердің жер құқығы (Солтүстік территория)» заңы қабылданды, яғни көп жылдық күреснен кейін аборигендердің заңдары мен жерге құқықтары Австралия заңнамасында мойындалды. Тоғыз жыл өткен соң, 1985 жылдың 26 қазанында паркке еркін меншік құқығының куәліктері дәстүрлі иелеріне табысталды. Олар өз кезегінде жерді 99 жылға Ұлттық парктерінің директоры (бұрынғы Австралияның Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметі) арқылы Австралия үкіметіне жалға берді. Директорға Австралияның Қоршаған орта және энергетика министрлігінің бөлімшесі – Parks Australia көмек көрсетеді. Жер қайтарылғаннан бері Анангу және Parks Australia қызметкерлері паркті басқару үшін бірлесіп жұмыс істеп келеді. Осы бірлескен жұмыс процесі «бірлескен басқару» деп аталады.

Тарих

Улуру мен Ката-Тюта шамамен 350 миллион жыл бұрын Элис-Спрингс орогенезі кезінде қалыптасқан. Анангулар осы аймақпен мыңдаған жылдар бойы байланыста болды және кейбір жазбалар олардың онда 10 000 жылдан астам уақыт бойы өмір сүргенін көрсетеді. Еуропалықтар Австралияның батыс шөлді аймағына 1870 жылдары келді. Улуру мен Ката-Тютаны алғаш рет еуропалықтар экспедициялық кезеңде картаға түсірді, бұл 1872 жылы Құрлықтық телеграф желісінің құрылысы арқылы мүмкін болды. Уильям Эрнест Пауэлл Джайлс және Уильям Кристи Госс осы аймаққа алғашқы еуропалық зерттеушілер болды. 1872 жылы аймақты зерттеу кезінде Эрнест Джайлс Кингс каньонының жанында Ката-Тютаны көріп, оны Ольга тауы деп атады, ал келесі жылы Госс Улуруды көріп, оны Оңтүстік Австралияның бас хатшысы сэр Генри Айерстің есімімен Айерс жартасы деп атады. Осыдан кейін бұл аймақтың мал өсіруге қолайлы екенін анықтау мақсатында зерттеулер жүргізілді. 19 ғасырдың аяғында малшылар Оңтүстік-Батыс/Питерман қорығына жақын жерлерде өздерін қайта орнатуға тырысты, ал анангулар мен ақ адамдар арасындағы қарым-қатынас жиі және шиеленісті болды. Жайылым мен құрғақшылықтың салдарынан бұталық азық-түлік қоры азайды. Бұл ресурстар үшін бәсекелестік малшылар мен анангулар арасында қақтығыс тудырды. Нәтижесінде полиция патрульдері жиіледі. 1918 және 1921 жылдар аралығында Оңтүстік Австралияның, Батыс Австралияның және Солтүстік территорияның үлкен көршілес аймақтары аборигендер қорығы деп жарияланды, бұл ақ адамдармен байланысы жоқ көшпелі халық үшін паналау болды. 1920 жылы Улуру-Ката-Тюта ұлттық саябағының бір бөлігі 1918 жылғы аборигендер туралы жарлыққа сәйкес Австралия үкіметімен аборигендер қорығы деп жарияланды (көбінесе Оңтүстік-Батыс немесе Питерман қорығы деп аталады). 1930 жылдардағы депрессия кезінде анангулар "доггерлермен" бірге диңго терісін сатумен айналысты, олар анангуларды еуропалық тағамдармен және тұрмыс салтымен таныстырды. Алғашқы туристер Улуру аймағына 1936 жылы келді. 1940 жылдардан бастап аймақта тұрақты және маңызды еуропалық қоныстанудың екі негізгі себебі – аборигендердің әл-ауқатын жақсарту саясаты және Улуруда туризмді дамыту болды. 1948 жылы Улуруға дейін алғашқы көлік жолы салынды, бұл аймаққа туристік қызығушылықтың артуына жауап болды. 1950 жылдардың басында туристік автобус қызметі басталды. 1958 жылы туризм кәсіпорындарын қолдау үшін қысымға жауап ретінде қазіргі саябақ аумағы Питерман аборигендер қорығынан бөлініп, Солтүстік территория қорықтары кеңесімен Айерс жартасы – Маунт Ольга ұлттық паркі ретінде басқарылды. Бірінші рейнджер – атақты орталық австралиялық Билл Харни.

Uluru and Kata Tjuta were formed about 350 million years ago during the Alice Springs Orogeny. The Anangu have connected to the area for thousands of years and some records suggested that they may have lived there for more than 10,000 years. Europeans came to the western desert area of Australia in the 1870s. Uluru and Kata Tjuta were first mapped by Europeans during the expeditionary period made possible by the construction of the Overland Telegraph Line in 1872. In separate expeditions, William Ernest Powell Giles and William Christie Gosse were the first European explorers to this area. In 1872 while exploring the area, Ernest Giles sighted Kata Tjuta from near Kings Canyon and called it Mount Olga, while the following year Gosse saw Uluru and named it Ayers Rock after Sir Henry Ayers, the Chief Secretary of South Australia. Further explorations followed with the aim of establishing the possibilities of the area for pastoralism. In the late 19th century, pastoralists attempted to re establish themselves in areas adjoining the South Western/Petermann Reserve and interaction between Anangu and white people became more frequent and more violent. Due to the effects of grazing and droughts, bush food stores were depleted. Competition for these resources created conflict between pastoralists and Anangu. As a result, police patrols became more frequent. Between 1918 and 1921 large adjoining areas of South Australia, Western Australia and the Northern Territory were declared as Aboriginal reserves, as sanctuaries for a nomadic people who had virtually no contact with white people. In 1920, part of Uluru Kata Tjuta National Park was declared an Aboriginal Reserve (commonly known as the South Western or Petermann Reserve) by the Australian Government under the Aboriginals Ordinance 1918. During the Depression in the 1930s, the Anangu became involved in dingo scalping with "doggers" who introduced Anangu to European foods and ways. The first tourists visited the Uluru area in 1936.

text=From the 1940s the two main reasons for permanent and substantial European settlement in the area were Aboriginal welfare policy and the promotion of tourism at Uluru.|sign=|source=Blockquote|text=In 1948 the first vehicular track to Uluru was constructed, responding to increasing tourism interest in the region. Tour bus services began in the early 1950s. In 1958, in response to pressures to support tourism enterprises, the area that is now the park was excised from the Petermann Aboriginal Reserve to be managed by the Northern Territory Reserves Board as the Ayers Rock – Mt Olga National Park. The first ranger was the legendary central Australian figure, Bill Harney

Геология

Бұл күмбезді тау жыныстары конгломераттан тұрады, яғни гранит пен базальт сияқты әртүрлі тау жыныстарының кесектері мен қиыршық тастары құмтас матрицасымен біріктірілген шөгінді тау жынысы. Жарықтар эрозияның нәтижесінде пайда болған, негізінен су әсерінен. Бұл құрғақ аймақ болғанымен, осы күмбездердің кең аумағы көп мөлшерде жаңбыр суын жинап алады, ол жаңбыр кезінде тік жарларда ағып төгеді. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Улуру-Ката-Тюта және Ватарка ұлттық парктерін талдау таңғажайып тарихты ашады. 500 миллион жыл бұрын бүкіл аймақ ішкі теңізбен жабылған, және көптеген ғасырлар бойы құм мен саз теңіз түбіне шөгіп, тау жыныстарын және құмтасты қалыптастырды. Ката-Тютаның күмбездері – теңіз түбіндегі шөгінді жыныстардың эрозияға ұшыраған қалдықтары, ал Улуру – аркоз деп аталатын, минералға бай, ірі ұсақ құмды құмтастың қалдығы.

Экология

Парк әлемдегі ең маңызды шөлейт экожүйелерінің бірі ретінде танылған. ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы аясындағы Биосфералық қорық статусына ие болғандықтан, ол Австралиядағы кем дегенде 11 басқа қорықпен және әлемнің маңызды экожүйе түрлерін сақтауға бағытталған халықаралық желіге қосылады.

Фауна

Улуру аймағында тарихи түрде 46 түрі жергілікті сүтқоректі жануарлардың мекендегені белгілі; соңғы зерттеулерге сәйкес, қазіргі кезде 21 түрі қалған. Анангу халқының пікірінше, олардың санының азаюы ландшафттың жағдайы мен денсаулығына әсер етеді. Жергілікті жерде жойылған жануарларды, мысалы, маллы құс, брусстейл опоссум, қоңыр түсті валлаби немесе мала, бильби, қазбалы бетон және қара аяқты тас валлаби сияқты түрлерді қайта енгізуге қолдау көрсетілуде.

Қауіпті деп саналатын жалғыз сүтқоректі – мульгара, көбінесе Улуру маңындағы құмды жазықтықтың аралық аймағында, парктің солтүстік шекарасына және Айерс Рок курортына дейін созылатын тар жолақты жерге шектелген. Бұл өте маңызды аймақта сонымен қатар марсупиал мола, вома питоны немесе куния, және шөлдегі үлкен скинк те кездеседі. Парктегі жартастардың саны кем дегенде жеті түрден тұрады, олар Улуру мен Ката-Тютаның үңгірлері мен жарықтарында күндізгі демалыс орындарына тәуелді. Жартастардың көпшілігі 100 метрдей қашықтықтағы ауа кеңістігінде аң аулайды. Паркте жоғары сақтау маңызы бар өте бай жәндіктер фаунасы бар, оның 73 түрі анық тіркелген. Жазғы жаңбырдан кейін Улуру мен Ката-Тютаның төменгі бөлігінде бақалардың төрт түрі көптеп кездеседі. Шөлдегі үлкен скинк қауіпті түр ретінде тіркелген. Анангу халқы парктің шалғай аймақтарында және басқа жерлердегі Анангу жерінде жануарларды аулау және жинауды жалғастырады. Аң аулау көбінесе қызыл кенгуру, австралиялық турақара, эму және құмды варан мен перентия сияқты кесірткелерге бағытталған. Орталық Австралияның түпкілікті сүтқоректі жануарларына енгізілген жануарлардың (жартқыштар мен шөп жеушілердің) тигізген қысымы жергілікті түрлердің шамамен 40% -ының жойылуына себеп болды. Парктегі 27 сүтқоректі түрінің алтауы енгізілген түрлер: үй тышқаны, түйе, түлкі, мысық, ит және қоян. Бұл түрлер парктің барлық аймақтарында таралған, бірақ олардың тығыздығы Улуру мен Ката-Тютаның су жиналатын бай аймақтарында ең жоғары. Қояндардың көптігі 1989 жылы қоянды бақылау бағдарламасын енгізуге әкелді. Бұл қоян популяциясының айтарлықтай азаюына, өсімдік жамылғысының жақсаруына және жартқыштардың санының төмендеуіне әкелді. Түйелер өсімдік түрлерінің, әсіресе құнды түрлердің, мысалы, куандонгтың азаюына ықпал еткен. Үй тышқаны бұзылған орталар мен жергілікті кеміргіштерінен айырылған тіршілік орындарын табысты мекендейді. Қоянды бақылау бағдарламасымен байланысты мысықтар мен түлкілердің санына қатысты субъективті бағалаулар жиналды. Ұлттық қауіпті азайту бағдарламалары оларды бақылау үшін негіз болуы мүмкін. Анангу халқының білімі мен іздерін табу дағдылары осы енгізілген жануарларды басқаруда бағалы. Парк ережелері келушілерге жануарларды паркке әкелуге тыйым салады, егер олар соқырлар мен саңырауларға көмектесетін итке немесе Ұлттық парктің директоры рұқсат берген жағдайда ғана рұқсат етіледі. Улуру Ката-Тюта ұлттық паркінің ерекше құстарына қасапшы құс, қара көкбауыр, қара бетті орман құсы және қызыл құс жатады.

The mulgara, the only mammal listed as vulnerable, is mostly restricted to the transitional sandplain area, a narrow band of country that stretches from the vicinity of Uluru, to the northern boundary of the park, and into Ayers Rock Resort. This very important area also contains the marsupial mole, woma python, or kuniya, and great desert skink. The bat population of the park comprises at least seven species that depend on day roosting sites within caves and crevices of Uluru and Kata Tjuta. Most of the bats forage for aerial prey within an airspace extending only 100 m or so from the rock face. The park has a very rich reptile fauna of high conservation significance, with 73 species having been reliably recorded. Four species of frog are abundant at the base of Uluru and Kata Tjuta following summer rains. The great desert skink is listed as vulnerable. Anangu continue to hunt and gather animal species in remote areas of the park and on Anangu land elsewhere. Hunting is largely confined to the red kangaroo, Australian bustard, emu and lizard such as the sand goanna and perentie. The pressures exerted by introduced predators and herbivores on the original mammalian fauna of Central Australia were a major factor in the extinction of about 40% of the native species. Of the 27 mammal species found in the park, six are introduced: the house mouse; camel; fox; cat; dog; and rabbit. These species are distributed throughout the park but their densities are greatest in the rich water run off areas of Uluru and Kata Tjuta. Large numbers of rabbits led to the introduction of a rabbit control program in 1989. This has resulted in a great reduction of the rabbit population, a noticeable vegetation recovery and a reduction in predator numbers. Camels have been implicated in the reduction of plant species, particularly the more succulent species such as the quandong. The house mouse is a successful invader of disturbed environments and habitats that have lost native rodents. Subjective estimates of cat and fox numbers have been collected in association with the rabbit control program. The national threat abatement programs may provide the framework for controlling them. Anangu knowledge and tracking skills are invaluable in the management of these introduced animals. The park regulations prohibit visitors bringing animals into the park unless they are a guide dog for the blind or deaf, or a permit is granted by the Director of National Parks. Iconic birds of Uluru Kata Tjuta National Park include the pied butcherbird, black breasted buzzard, black faced woodswallow and crimson chat.

Өртке қарсы іс-қимыл

Өрт мыңдаған жылдар бойы орталық шөлді жерді басқарудың бір бөлігі болды және ландшафтты, тіршілік ортасын, жануарлардың өмір сүруін, өсімдіктердің таралуын қалыптастырды. Бақыланатын өрт әдетте қыс айларында, ауа райы салқынырақ болғандықтан жасалады, ал табиғи өрттер көбінесе жаздың басында болады. Олар әдетте солтүстік-батыстан келетін құрғақ электр дауылдарының молшықтарынан туындайды. Дауыл келгенде ауа райы әдетте ыстық, құрғақ және желді болады – мұндай жағдайлар өрттің кеңінен тарауына идеалды. Зақым ауыр және кең болуы мүмкін. 2002–2003 жылдары Улуру-Ката Тюта ұлттық саябағының көп бөлігі өрттен зардап шекті, ал Айерс Рок курортындағы сәнді жайлар қирады. Улуру аймағындағы дәстүрлі өрт тоқтатылды, себебі 1930 жылдары Анангу халқы осы аймақтан қуылды. 1940 жылдары жауын-шашын жақсы болды және өсімдіктер гүлденді. 1950 жылғы өрт, алдыңғы 20 жылда өскен отынға тоймақтанып, Улуру-Ката Тюта ұлттық саябағының өсімдіктерінің шамамен үштен бірін жойды. Бұл үлгі қайталанды, 1976 жылы екі өрт саябақтың 76%-ын өртеп жіберді. Осы кезеңде Улуру мен Ката Тюта айналасында орташа өлшемді сүтқоректілердің көптеген түрлері жойылып кетті. Бүгінде саябақтағы өрттердің көпшілігі Анангу халқының дәстүрлі жерді басқару үлгісіне сәйкес жағылады. Анангудың дәстүрлі өрт және жерді басқару шеберлігі, оларға қалаған нәтижені алу үшін өртті жағуға мүмкіндік береді. Бұл шеберліктер Австралияның орталық аймағының экологиясын сақтау үшін маңызды.

Жалпы құрал-жабдықтар

Парк күн шыққаннан күн батқанға дейін жыл бойы ашық. Бұл уақыт маусымға қарай өзгереді. Кейде мәдени себептермен парктің кейбір бөлімдері уақытша жабылуы мүмкін. Улуру-Ката Тьюта ұлттық паркіне кіру ақысы 16 жастан асқан әр адам үшін 25 АҚШ доллары. Бұл төлем 3 күн бойы жарамды және паркті күтіп ұстауға көмектеседі. Кірістің төрттен бір бөлігі дәстүрлі иелері – анаңгуға, олардың отбасыларын және Мутиджулу қауымын асырау үшін беріледі. Улуруға қарайтын басты жолда орналасқан, танымал австралиялық сәулетші Грегори Берджесс салған Улуру-Ката Тьюта ұлттық паркінің мәдени орталығы Тюкурпа (заң, білім, дін, философия), анаңгу өнері, анаңгу өмір салты (дәстүрлі және қазіргі), тарих, тілдер, жануарлар дүниесі және парктің бірлескен басқаруымен таныстырады. Сондай-ақ, өнер мен қолөнер демонстрациялары, бұтақтағы тағамдар туралы ақпараттық сессиялар, өсімдіктерге серуендер және мәдени таныстырылымдар ұйымдастырылады. Мұнда фотоколлаждар, ауызша тарих жазбалары, питжантжатара тілін үйренуге арналған интерактивті құралдар, дыбыстық ландшафтар, бейнелер мен артефакттар қойылған. Түсіндірмелер питжантжатара, ағылшын, итальян, жапон, неміс және француз тілдерінде ұсынылады. Көру қабілеті бұзылған адамдар үшін сенсорлық қабырға ақпараттың барлығына қолжетімді болуын қамтамасыз етеді. Мәдени орталыққа кіру тегін. Уолкатжара өнер орталығы Мутиджулу қауымының жергілікті абориген суретшілеріне тиесілі және олар басқарады. Көптеген апта күндері Уолкатжара суретшілері сурет салуға және өнер бөлмесінде жұмыс істеуге келеді, сатудан белгілі бір пайыз алады.

Туризм

1950 жылдары басталған Улуру базасына іргелес туристік инфрақұрылымның дамуы көп ұзамай қоршаған ортаға зиянды әсерін тигізді. 1970 жылдардың басында барлық тұруға арналған және туристік қызмет көрсететін нысандарды алып тастап, оларды саябақтан тыс жерге қайта орналастыру туралы шешім қабылданды. 1975 жылы саябақтың солтүстік шекарасынан тыс, Улурудан 15 шақырым қашықтықтағы 104 шаршы километр жер туристік нысан мен оған байланысты әуежай құру үшін бекітілді, бұл жер Юлара деп аталды. Саябақтағы кемпинг 1983 жылы жабылды, ал мотельдер 1984 жылдың соңында, Юлара курортының ашылуымен бірге жабылды. 1992 жылы Yulara курортының көп бөлігі Солтүстік территория үкіметінен сатылып, курорт "Ayers Rock Resort" деп қайта аталды. Ұлуру-Ката Тюта ұлттық паркінің тізімге енуі оның мәдени және табиғи мұрасы бойынша әлемдік деңгейдегі маңызды бағыт болып қалуын қамтамасыз етеді. Келушілер саябақта бірегей мәдени тәжірибе алады және саябақ ондаған мың жылдарға соққан мәдени дәстүрлерге сәйкес басқарылатынын біліп кетеді. Парк Дүниежүзілік мұра ретінде танылғаннан бері, 2000 жылы оған жыл сайын 400 000-нан астам адам келіп тұрады. Туризмнің өсуі аймақтық және ұлттық экономикаға пайда әкеледі. Сонымен қатар, мәдени құндылықтарды сақтау және келушілердің қажеттіліктерін теңестіру мәселесі үздіксіз күш түседі. Улуруға саяхаттап, саябақтың басты көрікті жерлерін аралап көруге мүмкіндік беретін бірнеше экскурсиялық және мәдени турлар ұсынылады. Базалық серуендеу – Улуруды көрудің ең жақсы жолдарының бірі. Улурудың маңындағы басқа серуендеу орындарына Лиру серуендеуі, Мала серуендеуі және Куния серуендеуі жатады, ал күн шығысы мен күн батуын тамашалау орындары керемет суреттерге түсуге мүмкіндік береді. Ұлттық парктің шекарасында Longitude 131° Eco курорты да орналасқан.

Көркемсурет орталығы галереясы

Maruku Arts – Австралияның батыс және орталық шөлдеріндегі анаңгу (аңгу) халқының иелігінде және басқарымындағы ірі және табысты кәсіпорын. Олардың Мутицюлу қауымдастығында (тастың шығыс жағында) қоймасы, Улуру-Ката Тьюта ұлттық паркінің мәдени орталығында сауда галереясы, сондай-ақ Юлара қаласының алаңында базар орны бар. Оның көркем туындылары көбінесе суреттер мен ағаштан жасалған мүсіндерден тұрады. Коллективте 900-ге жуық суретші жұмыс істейді, бұл Орталық Австралияның шалғай аймақтарында тұратын адамдарға маңызды табыс көзі болып табылады. Олардың мақсаты – «мәдениетті болашақ ұрпақ суретшілері үшін күшті және жанды ұстап, оны тереңірек түсінуге ұмтылатындарға шынайы түрде қолжетімді ету». Maruku 2013 жылы құрылған APY Art Centre Collective құрамына кіретін, жергілікті халыққа тиесілі және олар басқаратын он кәсіпорның бірі.

Жаяу жүру және альпинизм

Улуруға шығу – ата-баба Мала адамының Улуруға келген кезде барып өткен дәстүрлі жолы. Анаңгу халқы Улурудың зор рухани маңызы бар екендігіне байланысты оған шығудан бас тартады. Желдер алқабындағы серуен – Улуруға шығудың орнына таңдауға болатын балама жол және ол жол бойындағы екі қарау тұғырынан айналасына көрініс ашады. Кейде бұл серуен тік, тасты және қиын болуы мүмкін. Қауіпсіздік үшін, ыстық ауа райы, қараңғы түскен кезде және құтқару операциясы жүргенде бұл серуен жабылады. 2017 жылдың қараша айында ұлттық саябақ кеңесі бірауыздан Улуруға шығуға тыйым салу туралы шешім қабылдады және 2019 жылдың қазан айынан бастап Улуруға шығуға тыйым салынды.

Қонақ үй

Мутитжулу аборигендер қауымы парк аумағында орналасқан, бірақ туристер ұлттық парк сыртындағы Юлара курорттарында тұру керек. Юларадағы Айерс Рок курорты кемпингтерден бастап бес жұлдызды жайлылыққа дейін әртүрлі жайғасу мүмкіндіктерін ұсынады. Сондай-ақ, бірнеше тамақтану орны, супермаркет және түрлі туроператорлар бар. Ұлттық парк пен қалаға Коннелан әуежайы қызмет көрсетеді. Одан сәл алыс, 131-ші бойлықтағы шатырлы люкс қонақжай орналасқан, ондағы шатырлардан Ұлуруға көрініс ашылады. Паркте кемпинг жасауға рұқсат жоқ.