Кіріспе

Австралияның Солтүстік территориясындағы құмтас монолиті – Улуру (/uː//l//ə/'/r//uː/;), сондай-ақ Айерс Тасы (/ˈeɪərz/ AIRS) деп те белгілі және ресми түрде Улуру – Айерс Тасы деп тіркелген, ірі құмтас монолиті. Ол Австралияның орталық бөлігінде, Солтүстік территорияның оңтүстік жағында, Элис-Спрингстің оңтүстік-батысында орналасқан. Улуру – Питжантжатжара халқының, осы аймақтың Аṉангу аборигендерінің қасиетті жері. Бұл құрылымның маңында көптеген бұлақтар, су тобырлары, тас үңгірлер және ежелгі суреттер кездеседі. Улуру – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген. Улуру және Ката-Тьюта, сондай-ақ Олгас деп аталатын, Улуру-Ката-Тьюта ұлттық паркінің екі маңызды нысаны. Улуру – Австралияның ең танымал табиғи ескерткіштерінің бірі және 1930 жылдардың соңынан бері туристер арасында танымал орынға ие. Бұл сонымен қатар Австралиядағы ең маңызды аборигендердің қасиетті жерлерінің бірі.

Атауы

Жергілікті Аṉангу, Питжанджаджара халқы, бұл жерді Улуру деп атайды. Бұл сөз – есім, Питжанджаджара диалектісінде одан арғы ерекше мағынасы жоқ, бірақ Улурудың аға дәстүрлі иелері оны жергілікті отбасының аты ретінде қолданады. 1873 жылдың 19 шілдесінде геодезист Уильям Госс бұл жерді көріп, Оңтүстік Австралияның сол кездегі бас хатшысы сэр Генри Айерс құрметіне Айерс жартасы деп атады. 1993 жылы екі атау саясаты қабылданды, ол ресми атаулардың дәстүрлі аборигендік атаудан (Питжанджаджара, Янкунтжара және басқа да жергілікті тілдерде) және ағылшынша атаудан тұруына мүмкіндік берді. 1993 жылдың 15 желтоқсанында ол "Айерс Рок / Улуру" деп қайта аталды және Солтүстік территориядағы алғашқы ресми екі атаулы нысанға айналды. 2002 жылдың 6 қарашасында Алис-Спрингс аймақтық туристік қауымдастығының өтініші бойынша екі атаудың реті ресми түрде "Улуру / Айерс Рок" деп өзгертілді.

Сипаттама

Құмтасты құрылым биікке көтеріліп, теңіз деңгейінен жоғары тұрады, оның көп бөлігі жер астында жатыр және Улурудың жалпы периметрі бар. Улурудың ерекшелігі – күннің әртүрлі уақытында және жыл мезгілінде түсін өзгертуі, әсіресе таңертең және күн батқанда қызыл түспен жарқырағанда. Тау жынысының қызыл түсі құмтастағы темір оксидінен пайда болады. Ката-Тюта, сондай-ақ Ольга тауы немесе Ольғалар деп те аталады, Улурудың батысында орналасқан. Туристерге екі орынның да таңертең және кешке ең жақсы көрінісін ұсыну үшін жолға қол жеткізілетін және тұрақтары бар арнайы қарау алаңдары салынған. Улуру және жақын орналасқан Ката-Тюта құрылымы жергілікті Аṉангу халқы үшін зор мәдени маңызға ие, олар осы аймақтың дәстүрлі тұрғындары болып табылады және бұталар, тағам, жергілікті флора мен фауна, сондай-ақ аймақтың аборигендік мифтері туралы ақпарат беру үшін экскурсиялар өткізеді.

Ерте тұрақтандыру

Шығыс және батыстағы археологиялық жағдайлар адамдардың 10 000 жылдан астам бұрын осы өңірде қоныстанғанын көрсетеді.

Еуропалықтардың келуі (1870-шы жылдар)

Еуропалықтар Австралияның батыс шөліне 1870 жылдары келді. Улуру мен Ката-Тюта алғаш рет 1872 жылы экспедициялық кезеңде еуропалықтармен картаға түсірілді, бұл Австралия құрлықтағы телеграф желісінің салынуы арқасында мүмкін болды. Эрнест Джайлс пен Уильям Госс жеке экспедициялар кезінде осы аймақты алғаш зерттеген еуропалықтар болды. 1872 жылы аймақты зерттеу барысында Джайлс Кингс каньонына жақын жерден Ката-Тютаны көріп, оны Ольга тауы деп атады, ал келесі жылы Госс Улуруды көріп, Оңтүстік Австралияның бас хатшысы сэр Генри Айерстің құрметіне Айерс тасы деп атады. Аймақтың мал өсіруге жарамдылығын анықтау мақсатында одан әрі зерттеулер жүргізілді. 19 ғасырдың соңында малшылар Оңтүстік-Батыс/Петерман қорығына жақын жерлерде қоныстануға тырысты, нәтижесінде аньангу және ақ адамдар арасындағы қарым-қатынас жиілеп, шиеленісті күшейді. Мал жаю және құрғақшылықтың салдарынан бұтадағы тағамдық қорлар азайды. Бұл ресурстар үшін болған бәсеке екі топ арасында қақтығыс тудырып, полиция патрульдерінің жиілеуіне әкелді. Кейін, 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде аньангу «итшілермен» бірге динго терісін алумен айналысты, олар аньангуларды еуропалық тағамдармен және тұрмыс салтымен таныстырды.

Түпкүлгілер қорығы (1920)

1918-1921 жылдар аралығында Оңтүстік Австралия, Батыс Австралия және Солтүстік территорияның ірі, жалғасқан аумақтары аборигендердің қорықтары деп жарияланды, бұл аборигендердің тұруға мәжбүр болған, үкімет басқаратын елді мекендер еді. 1920 жылы Австралия үкіметі 1918 жылғы «Аборигендер туралы» жарлыққа сәйкес Улуру-Ката Тьюта ұлттық паркінің бір бөлігін аборигендер қорығы деп жариялады (әдетте Оңтүстік-Батыс немесе Петтерман қорығы деп аталады).

Туризм (1936-1960 жылдар)

Алғашқы туристер Улуру аймағына 1936 жылы келді. 1940 жылдары аймақта тұрақты еуропалық қоныстану басталды, бұл аборигендердің әл-ауқатын жақсарту саясатының және Улуруда туризмді дамытудың нәтижесі болды. Туризмнің өсуі 1948 жылы алғашқы көлік жолдарының салынуына әкелді, ал 1950 жылдардың басында туристік автобустар жұмыс істеуін бастады. 1958 жылы болашақта Улуру-Ката Тьюта ұлттық паркіне айналатын аймақ Петерман қорығынан бөлініп, Солтүстік территорияның қорықтар кеңесінің басқаруына берілді және Айерс Рок – Маунт Ольга ұлттық паркі деп аталды. Бірінші рейнджер – Австралияның орталық аймағында белгілі Билл Харни болды. 2019 жылы тізбек (баспалдақ) алынып тасталды.

1985 жылдан бастап аборигендерге меншік

1985 жылы 26 қазанда Австралия үкіметі Улурудың меншігін жергілікті Питжантжаджара халқына қайтарып берді, бірақ Аṉангу оны 99 жылға Ұлттық паркілер мен жабайы табиғат агенттігіне жалға беретін және оны бірлесіп басқаратын шарт қойылды. Қауым мен премьер-министр Боб Хоук арасында бастапқыда жасалған туристердің шыңға көтерілуіне тыйым салу туралы келісім кейін бұзылды. Улурудың шығыс жағында орналасқан Мұтиджулу аборигендер қауымының халқы шамамен 300 адамды құрайды. Улурудан ұлттық парктің сыртында орналасқан, 3000 тұрғыны бар Юлара туристік қаласына автомобильмен жетуге болады. 2009 жылдың 8 қазанында Талингуру Ньякунтьяку көрініс алаңы қоғамға ашылды. Улурудың шығыс жағындағы жоба Аṉангудың дәстүрлі иелерімен жобалау және құрылыс жұмыстарын қадағалауды қамтыды.

Туризм

1950 жылдары басталған Улуру табанына жақын туристік инфрақұрылымның дамуы көп ұзамай қоршаған ортаға зиян келтірді. 1970 жылдардың басында барлық тұруға байланысты туристік нысандарды алып тастап, оларды саябақтан тыс жерге орналастыру туралы шешім қабылданды. 1975 жылы саябақтың солтүстік шекарасының сыртында, Улурудан алыс жерде туристік кешен мен оған қосымша әуежай салу үшін жер резервацияланды, ол Юлара деп аталды. 1983 жылы Айерс Рок кемпингі ашылды, одан кейін Four Seasons қонақ үйі (кейін Voyages Desert Gardens қонақ үйі деп аталды) және 1984 жылы Sheraton қонақ үйі (Voyages Sails in the Desert) ашылды. Қалалық алаң, банк және бастауыш мектеп те құрылды. 1985 жылы Ұлттық үкімет парктің иесіздеріне қайтарып бергеннен кейін, келесі жылы парк басқаруы Солтүстік территория үкіметінен Австралияның Ұлттық парктері мен жабайы табиғат қызметіне берілді. 1992 жылдың шілдесінде Юлара даму компаниясы таратылып, Айерс Рок курорты компаниясы құрылды, содан кейін барлық қонақ үйлер бір басқаруға көшті. Парк ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілгеннен кейін, 2000 жылға қарай жылдық келушілер саны 400 000-нан асты. Туризмнің өсуі аймақтық және ұлттық экономикаға пайда әкеледі. Сонымен қатар, мәдени құндылықтарды сақтау және келушілердің қажеттіліктерін теңестіру мәселесі үздіксіз күйзеліс тудырады.

Үстірту

Жергілікті аṉангу халқы Улуруға шығудан бас тартады, себебі бұл олар үшін өте қасиетті орын. Олар бұрын да келушілерден жартасқа шықпауды сұраған, өйткені жол дәстүрлі Түс көру жолымен (Dreamtime track) кесіп өтеді, сондай-ақ келушілердің қауіпсіздігіне жауапкершілік сезімінен туындайды. 2019 жылдың қазан айына дейін келушілерге арналған нұсқауда былай делінген: «Шығуға тыйым салынбаған, бірақ Аṉангу жеріне келген қонақ ретінде, біздің заңдарымыз бен мәдениетімізге құрмет көрсету үшін шықпауды қалаймыз». 1964 жылы жартасқа орнатылған, ал 1976 жылы ұзартылған тізбекпен ұстау көтерілуді бір сағатқа дейін жеңілдетті, бірақ ол әлі де тік және қиын жол болды, шыңға жеткенде желдің күші зор болатын. Көтерілу кезінде көп су ішу ұсынылды, сонымен қатар дені нашар, бас айнуға бейім немесе жаттығуға қатесетін медициналық жағдайлары бар адамдарға көтерілуге тыйым салынды. Желдің күші зор болғанда Улуруға көтерілу әдетте жұртшылыққа жабылатын. 2018 жылдың шілде айына дейін рекреациялық мақсаттағы көтерілуге байланысты 37 өлім жағдайы тіркелді. 2010 жылғы жарияланымға сәйкес, саябаққа келген барлық келушілердің үштен бірінен астамы Улуруға көтерілген. 2011-2015 жылдар аралығында келушілердің шамамен алтыдан бірі шықты. Ұлуру-Ката Тьюта ұлттық паркінің (Nguraritja) дәстүрлі иелері мен Федералдық үкіметтің Ұлттық парктер директоры паркті басқару мәселелері бойынша бірлесіп шешім қабылдайды. 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заңға сәйкес Ұлттық парктер директоры шығарған 2010–20 жылдарға арналған Ұлуру-Ката Тьюта ұлттық паркін басқару жоспарының 6.3.3-тармағында директор мен Ұлуру-Ката Тьюта басқару кеңесінің үш шарттың кез келгені орындалғанда көтерілуді жабу үшін жұмыс істеуі керек екендігі көрсетілген: «жаңа келушілер үшін жеткілікті мүмкіндіктердің болуы», келушілердің 20 пайызынан кемі көтерілсе немесе «мәдени және табиғи тәжірибелер» шешімдердегі «маңызды факторлар» болса. 2013 жылдың шілдесіне дейін екінші шарт орындалғанына қарамастан, көтерілу ашық қалды. 2010 жылы Улурудың басында болған бірнеше даулы оқиғалар, оның ішінде стриптиз, гольф ойнау және жалаңаштық, көтерілуге тыйым салу туралы жаңа талаптарға әкелді. 2017 жылдың 1 қарашасында Ұлуру-Ката Тьюта ұлттық паркі кеңесі бірауыздан Улуруға көтерілуге тыйым салу туралы шешім қабылдады. Тыйым жарияланғаннан кейін альпинистер мен келушілердің саны күрт өсті. Тыйым 2019 жылдың 26 қазанында күшіне енді, содан кейін тізбек алынып тасталды. 2017 жылғы қарашада NT News жүргізген сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 63 пайызы тыйым салуды қолдамады. 2019 жылғы Essential жүргізген сауалнама көрсеткендей, тыйым салуды тек 44 пайызы қолдады.

Фотография

Аṉангу халқы дәстүрлі Тджукурпа (Арман) сенімдерімен байланысты себептермен келушілерден Улурудың белгілі бір бөліктерін фотоға түсірмеуді сұрайды. Бұл жерлер жынысқа байланысты рәсімдер немесе тойлар өткізілетін орындар және осы рәсімдерге қатысатын адамдардың қарама-қарсы жынысынан Аṉангу үшін кіруге тыйым салынған. Фотосуреттерге қойылған шектеудің мақсаты – Аṉангудың сыртқы әлемде тыйым салынған жерлердің суреттерін кездестіру арқылы осы тыйымды бұзуына мүмкіндік бермеу. 2020 жылдың қыркүйегінде Parks Australia Google Australia-ны Google Maps платформасында жарияланған Улуру шыңынан пайдаланушылар жүктеген суреттер туралы хабардар етті және Улурудың дәстүрлі иелері Аṉангудың және ұлттық парктің бейне және фотосурет саласындағы ережелеріне сәйкес бұл мазмұнды жоюды сұрады. Google бұл өтінішті қабылдады.

Су тасқыны

Күшті жаңбыр кезінде, сарқырамалар Улурудың беткейлерінен төгіледі, бұл туристердің барлығының тек 1% ғана көре алатын сирек құбылыс. Ірі жауын-шашын оқиғалары 2016 жылы және 2020–2021 жылғы жазда болды.

Геология

Улуру – "Арал тауы" деген мағына беретін инсельберг. Инсельберг – ыстық, құрғақ аймақтағы кең және салыстырмалы түрде тегіс эрозиялық жазықтардан кенеттен көтеріліп, оларды қоршап тұратын көзге түсетін, оқшауланған қалдық түйме немесе төбе. Улуруді көбінесе монолит деп те атайды, бірақ геологтар бұл екіұшты терминнен әдетте сақтануға тырысады. Аймақтың геологиялық тарихын картаға түсіру және сипаттау үшін геологтар Улуру құрамына кіретін тау жыныстары қабаттарын Мутитжулу Аркозы деп атайды. Бұл Амадей алабындағы көптеген шөгінді құрылымдардың бірі. Орташа құрамы 50% фельдшпат, 25–35% кварц және 25%-ға дейін тау жынысы сынықтарын құрайды; фельдшпаттың көп бөлігі K фельдшпат, ал плагиоклаз аз мөлшерде субдөңгелек түйіршіктер түрінде және K фельдшпаттың ішінде күшті өзгерген инклюзиялар ретінде кездеседі. Әлем бұрын ерекшеліксіз болған. Біз танитын ешбір жер, адамдар, өсімдіктер және жануарлар түріндегі жаратушы иелер кеңінен жер бетін аралап шықпайынша пайда болған жоқ. Содан кейін, жарату және жою процесі арқылы олар бүгінгі таныс ландшафтымызды қалыптастырды. Аньюнг жерінде әлі де Тюкуритжа немесе Вапаритжа деп аталатын осы ата-баба жаратушылардың рухтары мекендейді.

Тастың пайда болуы

Олурудың және оның көптеген жарықтары мен теріс жарықтарының пайда болуына қатысты аборигендердің ежелгі әңгімелері туралы сыртқы тараптардан әртүрлі баяндамалар келген. Мұндай баяндамалардың бірі Роберт Лейтонның (1989) "Улуру: Айерс тасының абориген тарихы" еңбегінен алынған.