Кіріспе

Батыс Австралияның солтүстік-батысындағы шөл даласы – Австралиядағы шөл даласы.

Ұлы Құмды Шөл – Батыс Австралияның солтүстік-шығысында, Пилбара және Оңтүстік Кимберли аймақтарымен шектесіп, шығысқа қарай Солтүстік Территорияға дейін созылатын уақытша австралиялық биоаймақ. Бұл Австралиядағы Ұлы Виктория Шөлінен кейінгі екінші ірі шөл және Гибсон Шөлі оның оңтүстігінде, ал Танами Шөлі – шығысында орналасқан.

Ерекшеліктері

Ұлы құмды шөлде ірі ергтер кездеседі, олар көбінесе бойлық құм төбелерінен тұрады. Шөлдің солтүстік-шығысында Вольф Крик кратері деп аталатын метеорит соқтығысынан пайда болған кратер орналасқан. Өсімдіксіз, диаметрі 2 метрден бастап, көбінесе шөптің өсуіне ынталандырылған шеңбермен қоршалған дөңгелек жер участалары – "ертегі шеңберлері" шөлдің батыс бөлігінде, Пилбара аймағында табылған. Бұл құрылымдардың пайда болу себебі әлі дәлелденбеген, бірақ бір теория бойынша олар плейстоцен дәуірінен бері Австралияның жинаушы термиттерімен салынған және мекенделген.

Халық саны

Бұл аймақ сиреп қоныстанған. Негізгі тұрғындар Австралияның абориген қауымдастықтары мен кен орталықтарынан құралған. Шөлдегі аборигендер екі негізгі топқа бөлінеді: батыстағы марту және шығыстағы пинтупи. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, олар Батыс шөлдің бірнеше тілінде сөйлейді. Осы жергілікті халықтың көптеген өкілдері 18-шы, 19-шы ғасырлардың соңында және 20-шы ғасырдың басында өз жерлерінен күштеп шығарылып, Солтүстік территориядағы Папуния сияқты басқа елді мекендерге қоныстандырылды. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында, кейбір түпкі тұрғындар өздерінің жеріне қайтып келді. Ұлы құмды шөл аймағынан келген жас адамдар өз мәдениетін сақтау және дамыту, сондай-ақ қауымдық сезімді күшейту үшін Wilurarra Creative бағдарламаларына қатысып, жұмыс істейді.

Климат

Жауын-шашын жағалау бойында аз, әсіресе солтүстікке қарай, күрт маусымдық өзгереді. Кимберлиге жақын аймақтарда жауын-шашынның орташа мөлшері 700 мм-ден асып жығады, бірақ біркелкі болмайды. Көп құрғақ жылдар муссондық бұлт массасымен немесе тропикалық циклонмен аяқталады. Австралияның көптеген шөлдеріндегідей, жауын-шашын шөлдік стандарттар бойынша жоғары, бірақ ең құрғақ аймақтарда жалпы жауын-шашын 700 мм-ден сәл төмен тіркеледі. Австралия жерінің қызуы үлкен булану циклын тудырады, бұл шөлдегі жауын-шашынның қалыпты деңгейден жоғары болуын ішінара түсіндіреді. Бұл аймақ төмен қысым аймабының пайда болуына себеп болады, ол солтүстік-батыс муссонын күшейтуге көмектеседі. Аймақтағы жаңбырдың көбі муссондық дауылдардан немесе кейде тропикалық циклоннан түсетін жаңбырдан құралады. Жылдық орташа көрсеткіш бойынша, аймақтың көп бөлігінде 20-30 күн дауыл болады. Дегенмен, солтүстікте және Кимберлимен шектес аймақтарда жылына орташа есеппен 30-40 күн дауыл болады. Жазғы күндізгі температура Австралиядағы ең жоғары температуралардың біріне жетеді. Оңтүстік аймақтарда орташа температура 30-тан аспайды, тек муссондық бұлтты күндерде ғана. Маусымдық су тасқыны кезінде бірнеше адам қаза тапты, олардың көліктері шалғайдағы топырақ жолдарда тұрып қалған немесе бұзылған. Керісінше, кейбір саяхатшылардың көліктері жылдың ең ыстық кезеңінде істен шығып, дегидратация, күн сәулесінің әсері және жеделдетілген дене температурасы салдарынан қайтыс болды. Қыс қысқа және жылы, температура диапазоны кең. Көптеген аймақтарда мұз жаумайды. Гибсон шөліне жақын аймақтарда жыл сайын жеңіл мұз түсуі мүмкін. Жағалаудан алшақтағанда, қыстың түндері жылы күндерге қарағанда салқын болуы мүмкін.

Экономика

Жергілікті өнер Австралияның орталық аймағындағы ірі индустрия болып табылады. Тау-кендер, ең маңыздысы Телфер алтын кені және Нифти мыс кені, сондай-ақ ірі мал шаруашылықтары алыс батыста орналасқан. Телфер – Австралиядағы ең үлкен алтын кендерінің бірі. Телфердің оңтүстігінде Кинтайрдың әлі игерілмеген уран кен орны жатыр.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Ұлы құмды шөлдің өсімдігін көбінесе шпанифекс құрайды. Аймақтағы жануарларға жабайы түйелер мен динголар кіреді. Басқа сүтқоректілердің ішінде бильбилер, мульгаралар, сумкалы тышқандар, қызыл қоян-валабилер және қызыл кенгурулар бар. Мұнда гоанналар (ішінде үлкен перенте), тікенді шайтандар және сақалды дракондар сияқты әртүрлі кесірткелер кездеседі. Шөлде кездесетін құстардың арасында сирек кездесетін Александра попугайы, мульга попугайы және қызыл кеуделі попугайы бар.