Кіріспе

Невиим кітаптарынан таңдамалардың сериясы, синагогта көпшілік алдында оқылады. Хафтара немесе (Ашкеназ тілінде айтылуы) хафтара (балама айтылулары: хафтара, хафтара, хафтара) – «қоштасу», «қайырлы сапар» деген мағына береді (көпше түрі: хафтарот немесе хафтарос), еврей Киелі кітабындағы («Танах») Невиим («Пайғамбарлар») кітаптарынан алынған, яһуди діни практикасының бір бөлігі ретінде синагогта оқылатын үзінділер. Хафтара оқуы, әр сенбі күні және еврей мерекелері мен ораза күндерінде Тора оқуынан кейін жүзеге асырылады. Әдетте, хафтара тақырыптық жағынан оған дейінгі парашамен (апталық Тора бөлігімен) байланысты болады. Хафтара әнмен оқылады. (Библиялық мәтіндерді әнмен оқу еврей тілінде «таамим», идиш тілінде «троп» немесе ағылшын тілінде «кантилляция» деп аталады.) Хафтара оқу алдында және одан кейін тиісті дұғалар оқылады. Хафтара оқуының бастауы тарихқа сіңіп кеткен, ал оның яһуди практикасындағы рөлін түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылған. Бұл теориялардың бірі, Антиох IV Эпифанның еврейлерге жасаған қуғын-сүргініне жауап ретінде пайда болғандығын, бұл Маккабейлер көтерілісіне дейін Тора оқуына тыйым салынған кезде болған, ал екіншісі, «Пайғамбарлардың қанондығын (Йешуадан басқа) мойындамаған самариялықтарға және кейін саддукейлерге қарсы құрылғандығын» көрсетеді. Талмудта, шамамен 70 жылы өмір сүрген Рабби Элиезер бен Хурканус қатысқан хафтара оқуы туралы және Рабба бар Нахмани (3-ғасыр) заманында «Хафтарот кітабы» болғандығы айтылады, бірақ оның мазмұны одан әрі сипатталмаған. Жаңа өсиеттегі бірнеше сілтемелер осы дәстүрдің сол кезде де қолданылып жүргенін көрсетеді.

Тарих

Хафтараны оқудың шығу тегін ешкім анық білмейді, бірақ бірнеше теориялар ұсынылған. Кейбір дәстүрлі еврей ғалымдары қабылдаған ең көп таралған түсінік – 168 ж.б.д., яһудилер Селевкид патшасы Антиох IV Эпифанның үстемдігінде болған кезде, оларға Тораны оқуға тыйым салынды және оның орнына басқа нәрсемен алмастыруға мәжбүр болды. Тораны қайтадан оқу мүмкіндігі туғанда, олар хафтараны да оқып жатты. Дегенмен, бұл теория 14 ғасырға дейін айтылмаған, оны рабби Дэвид Абудирам ұсынған, және оның бірнеше кемшіліктері бар. Раббиндер Реувен Марголиес және Самсон Рафаэль Хирш ұсынған тағы бір түсіндірме (әйтпесе басқаша көрсетілмесе, осы мақалада Хирш туралы айтылған), хафтара оқуы еврей дініндегі кейбір секталардың ықпалына қарсы күресу үшін енгізілген. Бұл секталар еврей Киелі кітабын тек Торадан ғана тұратын деп есептеген. Алайда, хафтара оқуының шығу тегі туралы ұсынылған барлық түсіндірмелерде шешілмеген мәселелер бар. Әрине, хафтара оқылған – мүмкін міндетті түрде емес, барлық қауымдастықтарда да емес, немесе әр сенбіде де емес – шамамен 70 ж.б.д.: Талмудта хафтара сол кезде өмір сүрген рабби Елиезер бен Гирканның қатысуымен оқылғаны айтылған. Христиан Киелі кітабында Пайғамбарлардың кітаптарынан оқу, бірақ міндетті түрде белгілі бір кесте бойынша емес, тіпті 70 жылдан бұрын Иерусалимдегі синагогтарда құлшылықтың қалыпты бөлігі болғаны көрсетілген.

Хафтараны оқыған

Хафтара бөлімін тек бір адам оқиды. Бұл Тора оқу тәртібінен өзгеше, онда мәтін үштен жеті бөлікке дейін бөлінеді, оны бір адам оқи алады немесе бірнеше адамға бөліп оқуға болады. Хафтараны дәстүр бойынша мафтир, яғни Тораға соңғы шақырылған адам оқиды. Хафтараны кім оқи алатынына қатысты әртүрлі дәстүрлер болған. Хафтара оқудың Тора оқумен бірдей мәртебеге ие еместігін көрсету үшін, кәмелетке толмаған балаға (яғни бар-мицва жасына жетпеген) хафтара оқуға рұқсат етілді (кем дегенде, әдеттегі сенбі күні), тіпті кейбір қауымдастарда хафтара оқу тек кәмелетке толмаған балаларға ғана арналды. Соңғы ғасырларда ашкеназилік бар-мицва жігіттері (қазір ересек адамдар) кем дегенде мафтир бөлігі мен хафтараны оқиды. Кейбір қауымдастарда хафтараны тек Тора оқуына қатысқан адам ғана оқи алатын болды (кейбір тәжірибелерде, мафтир – Торадан соңғы оқыған адам), ал кейде бүкіл қауым қолжетімді хумаштардан хафтараны өздері оқитын. Бұл, әрине, қателік жіберуі мүмкін оқырманды ұялтудан сақтану үшін жасалған. Раввин Йосеф Каро (16 ғасыр) көп жылдар бойы хафтароттың белгіленбегенін айтқан: мафтир Невиим кітабынан тиісті үзіндіні таңдайтын. Уақыт өте келе, белгілі бір қауымдастарда нақты таңдаулар қалыптасты. Қазіргі еврейлік дәстүрде әркім өзіне қанағаттанған хафтараны таңдай алмайды, – деп түсіндірді раввин Моше Файнштейн, себебі бұл қабылданған әдет-ғұрыпқа қайшы келеді. Алайда, раввин Кароның түсіндірмесі хафтара ретінде не оқылатынына қатысты әртүрлі дәстүрлердің болуын түсіндіруге көмектеседі.

Мәтіннің қандай формасы оқылады

Торадан өзгеше, қазіргі кезде хафтара көбінесе басылған кітаптан оқылады. Бұл Танах (толық еврей Библиясы), Хумаш (немесе «Хумаш»; көпше түрі: Хумашим) (Тора мен хафтараларды қамтитын том) немесе, мерекелерде дұға кітабы болуы мүмкін; сондай-ақ, тек хафтараларды үлкен әріптермен қамтитын кітаптар да бар. Егер хафтара оқулары жазылған парқ қолданылса да, ол Тора парқтарынан айырмашылығы, кейде қағаздан жасалады және дауысты белгілер мен троп сияқты әшекейлермен безендірілуі мүмкін. Дегенмен, көптеген халахик шешімдерге (поским) сәйкес, хафтараны парқтан оқу дұрыс, ал поскимдердің аз бөлігіне (негізінен Вильна Гаонының ізбасарларына) сәйкес, мұндай парқ талап болып табылады. Бұл түрлі болуы мүмкін. Ескі дәстүрлерге сәйкес, хафтаралар Пайғамбарлар кітаптарынан алынған, хафтараларда қолданылатын бөліктерді ғана қамтитын арнайы парқтан оқылған; бұл «Сифра Де’афтарта» (ספרא דאפטרתא) деп аталған және бүгінде ашкеназдық және сефардтық қауымдардың кейбірінде кездеседі; кейбір қауымдарда парқ қағаздан жасалған. Мұндай парқтарда кейде дауысты белгілер мен те`амим (кантилляция белгілері) болады, ал кейде болмайды. Алайда, Вильна Гаоны хафтараларды тек Пайғамбарлар кітабының толық мәтінін қамтитын парқтардан оқуды қадағалады (мысалы, Ешуаның, Билеушілердің немесе Ишаяның толық мәтіні), дәл Тора парқы Пятикнижиесінің толық мәтінін қамтитын сияқты. Бұл парқтар Тора парқтарын жазу ережелеріне сәйкес жазылады, сондықтан Вильна Гаонының пікірінше, оларда дауысты белгілер мен кантилляция белгілері болмайды. Мұндай парқтар көптеген, тіпті көпшілігі литвалық үлгідегі ешиботтарда және, әсіресе Израильдегі ашкеназдық синагогтарда хафтара оқу үшін қолданылады. Кейбіреулердің айтуынша, егер мұндай парқ қолжетімді болмаса, бүкіл қауым хафтараны кітаптардан үнсіз немесе ақырын оқуы керек, ал мафтир парқтан басқа нәрседен дауыстап оқымауы керек. Баспа технологиясы жетілген сайын, басылған кітаптарды пайдалануға қарсылық азайған сияқты, олардың дәлдігі мен сапасы артып келеді. Хафтара парқын киелі сандықта сақтамау керек деген пікірлер болды, бірақ басқа пікірлер (мысалы, рабби Овадия Йосефтің пікірі) рұқсат берді; алайда хафтара парқы Тора парқтарындай безендірілмейді, бірақ ерекше (мыс сияқты, сапасы төмен) әшекейлермен безендірілуі мүмкін.

Кедендік

Ежелгі заманда хафтара, Тора сияқты, оқылып жатқанда арамей тіліне аударылатын, және Йемендегі яһудилер осыны әлі де жасайды. Талмудта айтылғандай, Тора аяттар бойынша аударылуы тиіс, ал басқа оқуларды (мысалы, хафтараны) бір уақытта үш аятқа дейін аударуға рұқсат етіледі. Хафтараның күнімен де байланысы болуы керек. Әдетте, бұл оның Тора оқуымен ортақ нәрсесі бар екенін білдіреді. Дегенмен, бұл байланыс өте шартты болуы мүмкін; Бамидбар пашасы (Израиль халқының санағын қамтитын) үшін хафтараның маңыздылығы – Израиль халқының саны теңіз құмындай көп болатыны туралы басталуы. Талмуд сондай-ақ хафтараның ең аз Тора оқуымен сәйкес болу үшін кемінде 21 аяттан тұруы керек дейді, бірақ «мәселе шешілген» (салик иньяна) жағдайында бұл талап міндетті емес. Осылайша, ашкеназдық және сефардтық яһудилер үшін Ки Тейцеи хафтарасы 10 аяттан ғана тұрады; ал Микец хафтарасы ашкеназдық және сефардтық яһудилер үшін 15 аят, ал итальяндық яһудилер үшін 14 аят. Тосефтада ежелгі заманда (б.з. II ғасырына дейін) бір аяттан ғана тұратын хафтара болғаны айтылады, атап айтқанда, Ишая 52:3, сондай-ақ төрт немесе бес аяттан ғана тұратын басқа хафтаралар да болған. Тағы бір ереже – хафтара оқуын қайғылы немесе қорқынышты аятпен аяқтамау керек, сондықтан соңғы аят қайта оқылады немесе басқа жерден алынған аяттар қода ретінде қолданылады, мысалы, Цав хафтарасы үшін (ашкеназдық және сефардтық яһудилер зұлымдардың қорқынышты тағдыры туралы сипаттамамен аяқталудан аулақ болу үшін сол пайғамбардың ішінде 19 аят оқиды; Хабад және йемендік яһудилер де басқа алаңдатарлық аятпен аяқталудан аулақ болу үшін алға жылжып, барлығы 16 аят оқиды; караиттер мен романоттар соңғы аятты қайта оқып, Илиястың қайта оралуын уәделейді, «құрып кету» сөзімен аяқтамайды, және бұл Шаббат Хагадолда осы хафтараны оқитын барлық қауымдар үшін де осылай болады). Тұрақты ерекшеліктердің бірі – толық аяттар оқылады, ешқашан аяттың бір бөлігі ғана оқылмайды. Ежелгі заманда жылдық хафтара оқуларының белгіленген тізімі болмаған, бірақ Талмуд әдебиеттерінде (Мидраш пен Тосефтаны қоса алғанда) белгілі бір мерекелерге арналған ұсыныстар келтірілген. Ежелгі заманда пайғамбарлар кітабынан бөлімді таңдау кездейсоқ жасалған, алдыңғы жылдардың немесе басқа қауымдардың таңдауын ескермей, оқырманның, қауымның немесе оның басшыларының қалауымен жасалған; бұл Талмуд әдебиеттеріндегі кейбір хафтара оқулары үшін таңдамауға кеңес беруден көрінеді, бұл сол кезде жылдық оқулар үшін тұрақты тізім болмағанын көрсетеді. Ежелгі тізімнің болмауына тағы бір дәлел – әр демалыс және қасиетті күндерде хафтара оқу практикасы кең таралған болса да, әлемдегі әртүрлі дәстүрлер мен қауымдар қазір әртүрлі тізімдерді қабылдады, бұл ежелгі дәуірден берік дәстүрдің әдеттегі демалыс күндері үшін хафтара таңдауын анықтамағанын көрсетеді.

Кантилляция

Хафтара ерекше әуенге сәйкес әнді үндеумен оқылады (Торадағыдай әнді үндеумен емес). Невиимді өзінің ерекше әуенімен оқу дәстүрі кейінгі ортағасырлық деректерде, ашкеназдық және сефардтық қауымдарда расталған. Ортағасырлық сефардтық дереккөз хафтароттың әуенінің Невиим кітаптарын оқуға арналған әуеннің сәл өзгеше нұсқасы екенін (демек, оқу мақсатында) және ирактық текті яһудилердің бүгінгі күнге дейін «Невиим» және «Хафтара» әуендерін бөлек сақтайтынын көрсетеді. Невиимнен алынған көптеген үзінділер жыл бойы хафтарот ретінде оқылғанымен, Невиим кітаптары толығымен оқылмайды (Торадан өзгеше). Невиимнің тұтас алғанда діни қызметтерде (литургияда) орын алмағандықтан, Невиим кітаптарында кездесетін, бірақ хафтаротта жоқ сирек кантилляция ноталарының әуендері ұмытылып қалған. Бұл туралы толық ақпарат алу үшін «Невиим» бетіне жүгініңіз. Жалпы алғанда, Тора мажор тоналдықта оқылса да (минор тоналдықта аяқталады), хафтара минор тоналдықта оқылады (хафтара оқуға арналған дұға сияқты) және пентатоникалық режимде аяқталады (хафтара оқудан кейінгі дұғалар да пентатоникалық). Тиша б’Ав күнінің таңында және оған дейін келетін Шаббат күні көптеген синагогтарда хафтараны негізінен Ешуаның жоқтаулары кітабының (Эйха) көпшілық алдында оқылған әуенімен оқиды. Неміс дәстүрінде Тиша б’Ав күнінің таңындағы хафтара, сондай-ақ сол күнгі Тора оқуы мүлдем әнсіз, керісінше, қайғылы әуенмен оқылады. Леонард Бернштейн өзінің бірінші симфониясының екінші бөлімінде («Құдайға қарсы келу») хафтараның әнді үндеу мелодиясын кеңінен қолданды («Еремия»).

Сенбі күні түстен кейін

Кейбір ришонимдер, оның ішінде Раббену Там, Талмуд дәуірінде әр сенбі күні түстен кейін минха құлшылығында хафтара оқу әдеті болғанын хабарлайды, бірақ бұл хафтара Невиимдерден емес, Кетувимдерден оқылған. Көптеген халахик биліктер Талмуд дәуірінде мұндай әдет болмағанын және осыған еліктеудің қажеті жоқ деп санайды. Геонимдер дәуірінде, Парсыдағылар сияқты кейбір қауымдар сенбі күндері түстен кейін Невиимнен (хафтара нысанында болсын, болмасын) үзінді оқыған. Бұл практика қазірге дейін тоқтатылғанмен, көптеген халахик биліктер оның ешқандай кемшілігі жоқ деп санайды. Раввин Реувен Марголистің пікірінше, сенбі күні түстен кейін Тора оқылғаннан кейін 111-ші псалмды жеке тұлғалардың оқуы Раббену Тамның хабарлаған әдетінен туындаған. Луи Гинцберг Моцза'ей Шаббат кезінде 91-ші псалмды оқу әдетінің де осыған ұқсас екенін айтады.

Бнай Мицва рәсімінде

Көптеген қауымдастықтарда хафтараны Бар-Мицва немесе Бат-Мицва өздерінің тиісті рәсімдерінде Тораның кейбір бөлімдерімен бірге, немесе оның барлығын, кейде ешқайсысын да оқымайды. Бұл көбінесе, әсіресе еврей мектептерінде және Бар-Мицваға дайындық бағдарламаларында "хафтара бөлігі" деп аталады. Бар-Мицваның хафтара оқуы салыстырмалы түрде жаңа әдет, себебі ол Киелі кітаптан да, Талмудтан да туындамаған. Талмудқа сәйкес, Пайғамбарлардан алынған үлесті жеткілікті білімі болса, кәмелетке толмаған бала (яғни, 13 жасқа толмаған ұл) оқи алады. Орта ғасырларға дейін сонатын дәстүр бойынша, ұл Бар-Мицваға дейінгі сенбі күні хафтара оқып, ал Бар-Мицва күні Торадан үлесті оқып, хафтараны оқымайтын еді. АҚШ-та бұл әдет 19-шы ғасырдың соңында немесе 20-шы ғасырдың басында өзгерді, сол кезде Бар-Мицва 13 жасқа толғаннан кейінгі сенбі күні Тора мен хафтараның екеуін де оқитын болды. Бар-Мицваның хафтара оқуы соншалықты жаңа, сол себепті егер екі ұл бір күні Бар-Мицва болса, хафтараны оқу тәртібі әлі де шешілмеген.

Хафтар тізімі

Жылдың әр түрлі апталары мен қасиетті күндері үшін хафтар оқулары дәстүрден дәстүрге – ашкеназдықтан, сефардтықтан, йемендікке, мизрахидан және т.б. өзгереді. Тіпті бір дәстүрдің ішінде де бір ғана беделді тізім жоқ, әр түрлі қауымдар мен қауымдардың көптеген тізімдері бар, олар бір-бірінен көбінесе бір-екі хафтаротқа ғана ерекшеленеді. Осы тізімдердің әрқайсысының ежелгілігін және олардың бір-бірінен қалай ерекшеленетінін зерттеу осы (немесе кез келген басқа қысқа) мақаланың шегінен тыс, бірақ әртүрлі қауымдардың тарихы (оның ішінде байланыстар мен бөлінулер) туралы маңызды ақпарат бере алады. Хафтара ретінде оқылатын Невиим [Пайғамбарлар] кітабының таңдауы барлық еврей қауымдарында бірдей болмайды. Әдет-ғұрыптар ерекшеленсе, бұл тізім оларды былай көрсетеді: А=Ашкеназдық әдет-ғұрыптары (АФ=Франкфурт-на-Майне; АХ=Хабад; АП=Польша; АПЗ = Позен;); И=Италиялық әдет-ғұрыптары; С=Сефардтар мен Мизрахилердің әдет-ғұрыптары (СМ=Мағриб [Солтүстік Африка]; СЗ=Мизрахи [Орта және Қиыр Шығыс]); Y=Йемендік әдет-ғұрыптары; Р=Романиоттар (Византия, шығыс Рим империясы, жойылған); және К=Караиттердің әдет-ғұрыптары. Кейбір жағдайларда Isr. Wikip = мақаланың Израильдік Уикипедия нұсқасы (иврит тілінде) тізімінде басқаша оқулар кездеседі. Көптеген жағдайларда, билік өкілдері әртүрлі қауымдардың оқулары бойынша келісе алмады. Диаспорада кейбір қасиетті күндер мен мерекелер қосымша бір күн бойы тойланады, ал бұл күн Эрец Исраилде тойланбайды, сондықтан кейде Эрец Исраилде және одан тыс жерлерде бір уақытта әртүрлі хафтароттар оқылады.