Кіріспе
Германиядағы таулар тізбегі Эльба құмтасты таулары, сондай-ақ Эльба құмтасты таулы жерлері (Elbsandsteingebirge, ; , ), Германияның оңтүстік-шығысындағы Саксония мемлекеті мен Чехияның Солтүстік Богемия аймағы арасындағы шекарада орналасқан таулар тізбегі, оның шамамен үштен екі бөлігі Германия жағында жатыр. Екі елде де таулардың негізгі бөліктері ұлттық парк деп жарияланды. Атауының шығу тегі – құмтастан, ол эрозия нәтижесінде қалыптасқан. Эльба өзені таулар арқылы тік, тар аңғардан өтеді. Саксониялық Швейцария және Богемиялық Швейцария ұлттық парктері, сондай-ақ Саксониялық Богемиялық Швейцария деп аталады, Эльба құмтасты тауларының аумағында орналасқан. Құмтасты жер бедерінің формаларының әртүрлілігі – бұл креда дәуірінде құмнан түзілген тау жыныстарына әсер еткен химиялық және физикалық эрозияның және биологиялық процестердің нәтижесі. Креда дәуіріндегі теңіздің сағалары теңіз ағыстарымен бірге өте ұзақ уақыт бойы құмды теңіздің жасыл аймағына алып кетіп, содан кейін әртүрлі қысым режимдеріндегі диагенетикалық процестер құмтасты төсектердің пайда болуына әкелді. Оның қабатталуы горизонталь құрылымындағы өзгерістермен (балшық минералдардың жинақталуы, кварцтың дәндері, дәнді цементтің айырмашылығы) сипатталады, сондай-ақ әдеттегі, бірақ өте аз қазбалар және өзгермелі тесікті қабаттар бар. Креда дәуірі теңізінің кетіп қалуынан кейін жер беті ауа райының әсерімен және су ағыстарымен қалыптасты, оның ішінде Эльба ең терең ойысты. Кейіннен Лузация гранодиориті Лузация қатпарлы 600 метрлік құмтас тақтадан жоғары көтеріліп, сынғанша төмен қарай итермеледі. Құмтасты кен орнының солтүстік шекарасы шамамен Pillnitz–Hohnstein–Hinterhermsdorf–Krásná Lípa сызығы бойымен жатыр. Үшінші кезеңінде Орталық Богемия биіктігі мен Лузация тауларының көршілес аймағы қарқынды жанартаушылықпен қалыптасты және әсер етті; бірақ магманың жеке интрузиялары да Эльба құмтасты тауларының құмтасты платформасы арқылы өз жолын тапты. Жер тарихындағы осы кезеңнің ең таңғажайып дәлелі – Růžovský vrch, Cottaer Spitzberg және Raumberg, сондай-ақ Großer және Kleiner Winterberg шоқ тәрізді базальттық төбелері. Оның оңтүстік-батыс шетінде құмтасты тақта Карсдорф бұзылысында 200 метрден астам көтерілді, бұл арқылы плита одан әрі еңкейіп, Эльба өзенінің градиентін арттырды. Су массалары өзендермен бірге тау жыныстарына аңғарларды кесіп, кейбір жерлерде тау жыныстарының қалыптасуына ықпал етті. Уақыт өте келе, градиенттер азайып, Эльба өзенінің ағысы кеңейіп, өз бағытын қайта-қайта өзгертті, бұл ішінара мұз дәуірлерінің климаттық әсерінің нәтижесінде болды. Құмтастың минералды құрамы жер бедерінің морфологиясына тікелей әсер етеді. Кварц түйіршіктерінің арасындағы балшықты балшықты цементпен ұсақ түйіршікті форма террасалармен жағалаулар мен беткейлерді тудырады. Қатты цементпен құмтасты төсектер әдетте тау жыныстары мен жартастардың пайда болуына негіз болады. Тастың цемент құрамында кішкене өзгерістердің ландшафтқа әсері байқалады. Эльба құмтасы өзінің ерекше кубоидты пішінін қалың көлденең қабаттарынан (массивті төсек) және тік жарылуларынан алады. 1839 жылы Бернхард Котта геогностикалық картаға берген түсініктемесінде бұл туралы былай деп жазды: "Тік жарылыстар мен жарылыстар, көбінесе тура бұрышта, көлденең қабаттарды кесіп өтеді және нәтижесінде параллелельді құбырлы денелер пайда болады, бұл "Квадер құмтасы" деген атауға негіз болды.". Квадер – бұл неміс тіліндегі ащы тас немесе тас блогы, сондықтан "Квадратты құмтас" атауы ағылшын тілінде де қолданылады. Квадраттық құмтас таулар немесе Квадраттық құмтас таулар термині 1849 жылы Ханс Бруно Геиниц ұсынған, ұқсас құмтас кен орындарына арналған тарихи, геологиялық термин, бірақ сонымен қатар Эльба құмтас тауларымен байланысты қолданылған. Жарылыстар тау жотасының құмтасты платформасында ұзақ уақыт бойы болған тектоникалық қысымның нәтижесінде пайда болды. Бұл ойыстар желісі құмтасты төсектер арқылы салыстырмалы түрде тұрақты түрде өтеді, бірақ тау жиегінің екі аймағында әртүрлі бағытта. Кейінгі ауа райы процестері өте әртүрлі формаларда және бір мезгілде күрделі жиналу (лизинг, мұз және тұздың клиндеуі, жел, балқымалардың ақаулары, сондай-ақ биогендік және микробтық әсерлер) тау жынысы бетінің табиғатын одан әрі өзгертті. Мысалы, құлап жатқан үңгірлер, құм сағаты пішіндегі бағаналары, шатырлары, жарықтары және күшті, қатқыл жартасты беттері бар ұсақ ойықтар (бал аралас ауа райы) сияқты қуыстар. Эльба құмтасты тауларының таулы ландшафтындағы көптеген морфологиялық формалар карст процестерінің салдарынан пайда болған деп күдіктеледі. Мұндай процестердің Эльба құмтасты тауларының полигендік және полиморфты эрозиялық ландшафтындағы маңызды көрсеткіштері – араларында параллель қырлы ойыстар (грике және клинттер), көліктік іздерге ұқсайтын, әсіресе көп кездесетін, сондай-ақ кең үңгірлер жүйелері. Олар кейде псевдокарст терминімен сипатталады. Аталған концепцияның осы тау жотасының құмтасындағы бірнеше эрозиялық формаларға қолданылуы ақталмайды. Чех геологтары Солтүстік Богемиялық кредалық бассейнінің солтүстік бөлігіндегі кварцит цементтелген құмтас аймақтарында шар тәрізді қуыстар мен үңгірлер түріндегі карст белгілерін анықтады. Олардың пікірінше, бұл судың темір қосылыстары бар жақын мағмалық жанартаулық тау жыныстарымен күрделі өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болған. Осы аймақтардағы жер бедерінің әртүрлілігі осы процестердің негізінде түсіндіріледі. Эльба құмтасты таулары – Еуропадағы ең үлкен кредалық құмтас эрозиялық кешені. Шамамен 1000 жыл бойы жүргізілген құмтас кеніштерінен туындаған адамның әсері де құмтасты таулы жерлердің кейбір бөліктеріндегі ландшафттың қалыптасуына үлес қосты. Жарылыстар (кеншілердің "Бос" деп атағандары) мұнда маңызды рөл атқарды, өйткені олар тау бетін бұзу кезінде немесе тас блогын өңдеу кезінде көмектесетін тау жынысындағы табиғи бөлістерді ұсынды. Осы аймақтың құмтасы, мысалы, Дрездендегі Біздің Ханьым шіркеуі сияқты әсерлі қалалық құрылыстар үшін ізделіс тудыратын құрылыс материалы болып табылады.
The Elbe Sandstone Mountains, also called the Elbe Sandstone Highlands (Elbsandsteingebirge, ; , ), are a mountain range straddling the border between the state of Saxony in southeastern Germany and the North Bohemian region of the Czech Republic, with about three quarters of the area lying on the German side. In both countries, core parts of the mountain range have been declared a national park. The name derives from the sandstone which was carved by erosion. The river Elbe breaks through the mountain range in a steep and narrow valley. The Saxon Switzerland and Bohemian Switzerland national parks, known also as Saxon Bohemian Switzerland, are located within the territory of Elbe Sandstone Mountains. The tremendous variety of shapes in the sandstone landscape is a result of the subsequent chemical and physical erosion and biological processes acting on the rocks formed from those sands laid down during the Cretaceous Period. The inlets of a Cretaceous sea, together with marine currents, carried away sand over a very long period of time into a shallow zone of the sea and then the diagenetic processes at differing pressure regimes resulted in the formation of sandstone beds. Its stratification is characterized by variations in the horizontal structure (deposits of clay minerals, grain sizes of quartz, differences in the grain cement) as well as a typical but fairly small fossil presence and variably porous strata. After the Cretaceous sea had retreated (marine regression), the surface of the land was shaped by weathering influences and watercourses, of which the Elbe made the deepest incision. Later the Lusatian granodiorite was uplifted over the 600 metre thick sandstone slab along the Lusatian Fault and pushed it downwards until it fractured. This northern boundary of the sandstone deposit lies roughly along the line Pillnitz–Hohnstein–Hinterhermsdorf–Krásná Lípa. In the Tertiary period, the adjacent region of the Central Bohemian Uplands and the Lusatian Mountains was shaped and affected by intense volcanism; but individual intrusions of magma also forced their way through the sandstone platform of the Elbe Sandstone Mountains. The most striking evidence of this phase in the earth's history are the conical basaltic hills of Růžovský vrch, Cottaer Spitzberg and Raumberg, but also Großer and Kleiner Winterberg. At its southwestern edge the sandstone plate was uplifted by over 200 metres at the Karsdorf Fault, whereby the slab was tilted even more and increased the gradient of the Elbe River. The water masses cut valleys into the rock with their streambeds and contributed in places to the formation of the rock faces. Over time the gradients reduced, the streambed of the Elbe widened out and changed its course time and again, partly as a result of the climatic influences of the ice ages. The mineral composition of the sandstone beds has a direct effect on the morphology of the terrain. The fine grained form with clayey silty cement between the quartz grains causes banks and slopes with terracing. The beds of sandstone with siliceous cement are typically the basis of the formation of rock faces and crags. Small variations in the cement composition of the rock can have a visible impact on the landscape. Elbe Sandstone gets its characteristic cuboid appearance from
its thick horizontal strata (massive bedding) and its vertical fissures. In 1839 Bernhard Cotta wrote about this in his comments on the geognostic map: "Vertical fissures and cracks cut through, often virtually at right angles, the horizontal layers and, as a result, parallelepiped bodies are formed, that have given rise to the description Quader Sandstone.". Quader is German for an ashlar or block of stone, hence the name "Square Sandstone" is also used in English. The term Quader Sandstone Mountains or Square Sandstone Mountains, introduced by Hanns Bruno Geinitz in 1849, is an historical, geological term for similar sandstone deposits, but was also used in connection with the Elbe Sandstone Mountains. The fissures were formed as a result of long term tectonic stresses on the entire sandstone platform of the mountain range. This network of clefts runs through the sandstone beds in a relatively regular way, but in different directions in two regions of the range. Subsequent weathering processes of very different forms and simultaneous complex deposition (leaching, frost and salt wedging, wind, solution weathering with sintering as well as biogenic and microbial effects) have further changed the nature of the rock surface. For example, collapse caves, small hole like cavities (honeycomb weathering) with hourglass shaped pillars, chimneys, crevices and mighty, rugged rock faces. Many morphological formations in the rocky landscape of the Elbe Sandstone Mountains are suspected to have been formed as a consequence of karstification. Important indicators of such processes in the polygenetic and polymorphic erosion landscape of the Elbe Sandstone Mountains are the furrows with parallel ridges between them (grykes and clints) that look like cart ruts and which are particularly common, as well as extensive cave systems. They are occasionally described by the term pseudokarst. The application of the concept to several erosion formations in the sandstone of this mountain range is however contentious. Czech geologists have identified in quartzite cemented sandstone areas in the northern part of the Bohemian Cretaceous Basin, karst features in the shape of spherical caverns and cave formations. According to them, these emerged as a result of solution processes by water in complex interactions with iron compounds from neighbouring or intrusive magmatic volcanic rocks. The variation in relief in these sandstone regions is explained on the basis of these processes. The Elbe Sandstone Mountains are the greatest cretaceous sandstone erosion complex in Europe. Human induced changes caused by nearly 1,000 years of continual sandstone quarrying have also contributed in parts of the sandstone highlands to the appearance of the landscape today. The fissures (called Loose by the quarrymen) played an important role here, because they provided in effect natural divisions in the rock that were helpful when demolishing a rock face or when dressing the rough blocks of stone. The sandstone of this region is a sought after building material used for example, for imposing city edifices such as the Church of Our Lady in Dresden.
Қорғау
Эльба құмтасты тауларының үлкен бөліктері мемлекеттік қорғаумен қамтылған. Германияда Саксон Швейцариясы ұлттық паркі орналасқан, ол екі бөліктен тұрады: 1990 жылы құрылған және 93 км² аумақты қамтитын Саксон Швейцариясы ұлттық паркі; және 1956 жылы құрылған, 287 км² аумақты қамтитын оны қоршаған қорғалған аймақ. Бұл таулардың Германия бөлігі 2006 жылдың мамыр айында Ханновердегі Геоғылымдар академиясымен Германияның 77 ең маңызды ұлттық геотопының бірі деп танылды. Богемия бөлігінде 1972 жылдан бері солтүстік-шығыс аймақта 324 км² аумақты қамтитын Эльба құмтасты қорғалған ландшафт аймағы құрылған. 2000 жылы 79 км² аумақты қамтитын Богемиялық Швейцария ұлттық паркі құрылды, осылайша таулардың шамамен 700 км² табиғи және мәдени ландшафт ретінде қорғауға алынды.
Туризм
Эльба құмтасты таулары 200 жылдан бері туристердің, ал 100 жылдан бері альпинистердің танымал бағыты болып табылады. Бұл сонымен қатар жақын орналасқан Саксония астанасы Дрезден үшін танымал демалыс орны. Қызығушылық тудыратын жерлерге Ратен қаласының жанындағы Бастей шатқалы, Кенигштейн бекінісі, Правчицка қақпасы, Шраммштейн, Пфаффенштейн, сондай-ақ Кирницш және Камениц өзендерінің аңғарлары жатады. Альпинистер 14 000-ға жуық бағыттар арқылы 1100 тұрған шыңды бағындыра алады. Келушілер Эльбаның асфальтталған велосипед жолымен немесе әлемдегі ең көне флоттың бөлігі саналатын бу кемесінде табиғаттың сұлулығын тамашалай алады. Эльба құмтасты тауларында емдеу және оңалтуға арналған көптеген мекемелер бар. 1730 жылы Бад-Шандауда темір және күкіртті көздердің табылуы оның денсаулық сақтау курорты ретінде дамуына және жүзу бассейндерінің салынуына себеп болды.