Кіріспе
XVIII ғасырдағы француз генералы Томас Артур, граф де Лалли, барон де Тольендал (13 қаңтар 1702 – 9 мамыр 1766) – ирландтық якобит тегінен таралған француз генералы. Лалли Жеті жылдық соғыс кезінде Үндістанда француз әскерлеріне, соның ішінде ирланд бригадасының құрамындағы өзінің қызыл түсті киімдегі Лалли полкінің екі батальонына басшылық етті. Мадрас қаласын басып алуға жасаған сәтсіз тырасынан кейін, ол Вандиваш шайқасында Эйр Кут басқарған британдық әскерлеріне жеңіліп, Пондичерридегі қалған француз бекінісін тапсыруға мәжбүр болды. Ұлыбританияда тұтқындықтан кейін Лалли Францияға өз еркімен оралып, Үндістандағы сәтсіздіктері үшін айыпталып сотталып, өлім жазасына кесілді. Ақырында, басқа офицерлердің қызғанышы мен сенімсіздігі, сондай-ақ жеткіліксіз ресурстар мен теңіз күштерінің шектеулі қолдауы Лаллидің Үндістанды Франция үшін бағындыруына кедергі келтірді. 1778 жылы Людовик XVI оны таныған қылмысынан ақтап берді.
Thomas Arthur, comte de Lally, baron de Tollendal (13 January 17029 May 1766) was a French general of Irish Jacobite ancestry. Lally commanded French forces, including two battalions of his own red coated Regiment of Lally of the Irish Brigade, in India during the Seven Years' War. After a failed attempt to capture Madras he lost the Battle of Wandiwash to British forces under Eyre Coote and then was forced to surrender the remaining French post at Pondicherry. After time spent as a prisoner of war in Britain, Lally voluntarily returned to France to face charges where he was beheaded for his alleged failures in India. Ultimately the jealousies and disloyalties of other officers, together with insufficient resources and limited naval support prevented Lally from securing India for France. In 1778, he was publicly exonerated by Louis XVI from his alleged crime.
Өмір
Ол Романс-сюр-Изерде, Дофинде дүниеге келді, ол Сер Джеральд Лаллидің ұлы, Галвей графтығының Туам қаласынан шыққан ирландтық якобит, ол ақсүйек отбасынан шыққан француз әйеліне үйленген. Оның лауазымы Лалли әулетінің Кастель Туллендали үйінен бастау алады, ол Галвей графтығында орналасқан, онда Лаллилер (бастапқыда О'Муллали) галлиялық аристократияның көрнекті өкілдері болған, олардың тегі екінші ғасырдағы Ирландияның Жүз шайқастың Конны биік патшасына дейін жетеді. 1721 жылы француз армиясына қабылданып, ол Австрияға қарсы Польша мұрагерлік соғысында қызмет етті; Деттинген шайқасында болды және 1745 жылдың мамырындағы Фонтеной шайқасындағы әйгілі ирланд бригадасында де Лалли полкіне қолбасшылық етті. Ол XV Людовик патша тарапынан соғыс алаңында бригадир атағын алды. Францияға қашып, Маршал Саксенмен бірге Төмен елдерде қызмет етті, ал 1748 жылғы Маастрихт қоршауында маршал де лагерь болды. Ол Танжореға жасаған шабулында сәтсіздікке ұшырады, француз теңіз күштерінің қолдауы болмағандықтан, британдық флот келген кезде Мадрас қоршауын тоқтатуға мәжбүр болды. Ол Вандиваш шайқасында сэр Эйр Куттан жеңіліске ұшырады және Пондичерриде қоршауға алынды, онда 1761 жылы капитуляциялауға мәжбүр болды.
Сот және өлім жазасы
Лалли әскери тұтқын ретінде Англияға жіберілді. Франциядағы қоғамдық пікір оған британдықтардың жеңілісі үшін кінә тағып, өте теріс болды, сондай-ақ Лаллиді сотқа тарту туралы кеңінен талаптар айтылды. Лондонда болғанда ол Францияда мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыптама естіді және кеңеске қарамастан, сотталу үшін келісім бойынша елге оралуға талап етті. Сот 1764 жылы басталғанға дейін ол шамамен екі жыл тұтқын күйінде болды. Лалидің заңды ұлы және мұрагері Трофим Жерар, кейіннен Лали Тольендал маркизі болды, ол атақты француз мемлекет қайраткері және (төменде сипатталғандай) әкесінің жадысын қайта жаңғыртуға көп уақыт пен күш жұмсады. Лалидің сонымен қатар Генриетта (немесе Харриет) атты заңды емес қызы болды, ол Мадраста өмір сүрді және 9 қыркүйекте 1836 жылы қайтыс болды.
Вольтердің оңалтудағы күш-жігері
Вольтер Лаллиді жеке таныған, бірақ оған деген құрметі болмады. Ол Шығыс Үндістан компаниясына инвестиция салғандықтан, «осы ирландтық жарықшақ» Үндістанға жіберілгенде акционерлерге жаман әсер ететін болса деген алаңдаушылықта болды. Оның өлім жазасына кесілгенін естігенде, бір досына: «Мен Лалли Толлендалды абсурд адам ретінде білдім, зорлыққа бейім, амбициялы, тонауға және билікті теріс пайдалануға қабілетті, бірақ ол сатқын болса, таң қалар едім», – деп жазды. Ал екіншісіне: «Мен енді ғана кедей Лаллидің трагедиясын оқып отырмын. Лаллидің Пондичеридегі барлық офицерлер мен тұрғындардың наразылығын тудырғанын анық көремін, бірақ сотқа ұсынылған барлық материалдарда талан-таражға салу немесе сатқындыққа қатысты ешқандай дәлел жоқ», – деді. Вольтер әділетсіздікке қарсы көп науқандар ұйымдастырды, ең танымалсы – Жан Калас ісі. Оның әділетсіздік пен процестің бұрмалануын әшкерелеу жұмысына соттар мен басқа да билік органдарының куәліктерді, мәлімдемелерді және сот тізімдерін беруге құлықсыздығы кедергі келтірді. Осы жағдайда да, Вольтер одан әрі тергеуді қаласа да, сол кездегі соттың құпиялылығына енуге мүмкіндік таппады. 1770 жылы Лаллидің заңды ұлы Жерар де Лалли Толлендал көмек сұрағанға дейін Вольтер басқа шаралар қабылдай алмады. Рас, әскери жеңілістің ұяттылығы соншалықты болған, бұл ұл әкесінің кім екенін білмей өскен, және тек он бес жасында ғана өзінің тегін кездейсоқ жағдайда білген. Алайда, бұл оқиғаның шындыққа сай болуы мүмкін емес, өйткені әкесі өлімге кесілген кезде ұлы он бес жаста болған, сондықтан оның шығу тегі басқа себептермен жасырылған болуы керек. Вольтер бар күшін салып көмектесуге ұсынып, сот құжаттарын ашу науқаны өте қиынға соқты. Людовик XV, сөзсіз, сот арқылы жасалған кісі өлтіруге өз министрлері мен жұртшылықты кінәлауға тырысты, бірақ оның саясатына кінәліні табу қажет болды, және ол, мүмкін, досы жоқ шетелдікті құтқару үшін өзінің билігін қолданбауға разы болды. 1774 жылы Людовик XVI таққа отырғанда, кешірімге бейімділік артты. Дегенмен, 1778 жылы Корольдік кеңес Лаллиге қарсы істі жоюға келіспейінше, отыз екі мәжілісте талқыланды. Бірақ іс әлі де Руан Парламентіне ресми түрде жою үшін жіберуі керек еді. 1778 жылдың 24 мамырында, өліміне бір аптадан аз уақыт қалғанда, Вольтер Жерар де Лалли Толлендалға шағымдануға рұқсат берілгенін білді. Көңілі көтеріліп, Вольтер оған: «Өлімі жақындаған адам осы үлкен жаңалықты естіп қайта тірілді; ол М. де Лаллиді қатты құшақтап, король әділеттің қорғаушысы екенін көреді. Ол ризалықпен өледі», – деп жазды. Бұл оның жазған соңғы хаты еді. Үкім 1781 жылға дейін күшін жойған жоқ, ал айыптау ешқашан ақталмады. Парламентте бұл істі қараған кезде спикер Жан Жак д'Эпремнель Парламент атынан сөйледі және Лаллиді оңалту туралы қарастырудан бас тартты.