Кіріспе
Карлайл қаласы – Англияның Камбрия аймағындағы бұрынғы жергілікті басқару округі, 1974–2023 жылдар аралығында болған.
the former local government district of Cumbria 1974–2023
Карлайл қаласы (/kɑːrˈlaɪl/ KARlyle, /ˌloʊkəlˈkɑːrlˌaɪl/ KARlyle) – Англияның Камбрия аймағының жергілікті басқару округі, қала мәртебесіне ие. Ол өзінің ең ірі елді мекені Карлайлдың атымен аталып, Брэмптон және Лонгтаун қалаларын, сондай-ақ Далстон, Скотби және Уэзерл сияқты шеткі ауылдарды қамтитын әлдеқайда кең аумақты құрады. 2011 жылы округтің халқы 107 524 адамды құрады. Аудан шекарасы 1972 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заңның ережелеріне сәйкес белгіленді және бұрынғы екі жергілікті өкімет округінің – Карлайл қаласы және округінің, сондай-ақ Камберлендтің шекаралық ауылдық округінің бірігуінен құралды. Округ солтүстік шекарасында Шотландиямен, оңтүстік-батысында Аллердейл ауданымен, ал оңтүстігінде Едем ауданымен шектеседі. Шығысында Нортумберленд графтығы орналасқан. Аудан шекарасы 20 ғасырда белгіленгенімен, қаланың тарихы 1 ғасырдағы римдік бекінісіне, Әдриан қабырғасына дейін жетеді. Осы бекіністен өскен бритондық елді мекен 875 жылы даниялықтар тарапынан қиратылды. Содан кейін бұл аймақ 1092 жылы Англия королі Вильгельм II басқаруына өткенге дейін Шотландияның Оңтүстік Таулы Жерлерінің бір бөлігі болды. Вильгельм II Карлайл қамалын салдырды, онда әскери мұражай орналасқан. 12 ғасырда салынған Карлайл соборы Англиядағы ең кішкентай соборлардың бірі. Шекаралық қала және Англиядағы ең солтүстік үшінші қала – Карлайл ауданы негізінен Едем өзенінің су тасқынына ұшырайтын жазығын қамтиды. Экономикалық тұрғыдан ол M6 тас жолы арқылы Англияның қалған бөлігімен, ал A74(M) және M74 тас жолдары арқылы Шотландияның төмендіктерімен байланысты. 2021 жылдың шілдесінде Тұрғын үй салу, қоғамдық қауымдастықтар және жергілікті басқару министрлігі 2023 жылдың сәуірінде Камбрияның екі бірыңғай билікке қайта ұйымдастырылатынын жариялады. 2023 жылдың 1 сәуірінде Карлайл қалалық кеңесі таратылды және оның функциялары жаңа бірыңғай билік – Камберлендке берілді, оған сондай-ақ Аллердейл және Копленд бұрынғы аудандары да кірді. 2023 жылдың 1 сәуірінен бастап «Карлайл қаласы» келесі округтерді қамту үшін қайта анықталды: Белах және Кингмур, Ботчерби және Харраби-Солтүстік, Кафедраль және Касл, Керрок және Апперби, Дентон Холм және Мортон-Солтүстік, Харраби-Оңтүстік және Парклендс, Ньютаун және Мортон-Солтүстік, Сэндсфилд және Мортон-Батыс, сондай-ақ Стэнвикс және Хоутон. Аталған аудандарды қамтитын кеңесшілерден Хартиялық сенімділер құрылды; олар Карлайлдың тарихи құқықтары мен артықшылықтарын, соның ішінде Мэрияны сақтау үшін, басқаруды қайта қарау қажеттігін анықтайтынға дейін тиісті органдар ретінде әрекет етеді.
The district boundaries were set as part of the provisions of the Local Government Act 1972, and covered an amalgamation of two former local government districts, the City and County Borough of Carlisle and the Border Rural District of Cumberland. The district shared a border with Scotland (to the north), and was bounded on the southwest by the borough of Allerdale, and on the south by the district of Eden. The county of Northumberland was to the east. Although the district boundaries dated to the 20th century, the city traces its origins to a 1st century Roman outpost associated with Hadrian's Wall. The Brythonic settlement that expanded from this outpost was destroyed by the Danes in 875. Thereafter the region formed part of the Southern Uplands of Scotland, until colonised under King William II of England in 1092. William II built Carlisle Castle, which houses a military museum. Carlisle Cathedral, founded in the 12th century, is one of the smallest in England. A border city, and the third most northerly city in England, Carlisle district predominantly spanned the flood plain of the River Eden. Commercially, it was linked to the rest of England via the M6 motorway, and to the Scottish Lowlands via the A74(M) and M74 motorways. In July 2021 the Ministry of Housing, Communities and Local Government announced that in April 2023, Cumbria would be reorganised into two unitary authorities. On 1 April 2023, Carlisle City Council was abolished and its functions transferred to the new unitary authority of Cumberland, which also incorporates the former districts of Allerdale and Copeland. From 1 April 2023 the "City of Carlisle" was redefined to cover the following wards: Belah and Kingmoor, Botcherby and Harraby North, Cathedral and Castle, Currock and Upperby, Denton Holme and Morton South, Harraby South and Parklands, Newtown and Morton North, Sandsfield and Morton West and Stanwix and Houghton. Charter Trustees were formed from the councillors that cover the said areas; they act as appropriate bodies in which historic rights and privileges of Carlisle, including the Mayoralty will continue until a governance review will determine the need of a Town Council.
Тарих
1888 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заң мен 1894 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес, Англиядағы жергілікті өзін-өзі басқару ауылдық аудандар, қалалық аудандар, муниципалитеттер және округтік муниципалитеттердің ұлттық жүйесі арқылы жүзеге асырылды. Олар (өздігінен басқарылған соңғыларынан басқа) әкімшілік округтерінің стратегиялық округтік кеңестерімен билікті бөлісті. 1974 жылы Карлайл қаласы ауданына енген аумақтар Камберленд әкімшілік округінің және саяси тәуелсіз Карлайл округтік муниципалитетінің Бродер ауылдық ауданының құрамында болды. 20 ғасырдың ортасында, 1960 жылдардың соңында Редклиф-Мод есебінде ұсынылған реформалар сияқты өзгерістерді зерттегеннен кейін, 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заң Англиядағы жергілікті өзін-өзі басқаруды қайта құрылымдады, елінің барлық аймақтарында екі деңгейлі метрополиялық және метрополиялық емес округтер мен аудандар жүйесін құрды. Аталған заң 1974 жылдың 1 сәуірінде Карлайл қаласын жаңа Камбрия графтығының жергілікті өзін-өзі басқару ауданы ретінде ресми түрде бекітті. Дегенмен, 1973 жылғы сайлаудан бастап Карлайл қалалық кеңесі мен Камбрия округтік кеңесі екі билік органы ретінде жұмыс істеп келді. Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заң күшіне енген күні "Таймс" газетінің мақаласында: «Жаңа жүйе – бұл белгілі бір сүйіспеншілік пен адалдық тудыратын таныс географияны және қазіргі заманғы жоспарлау әдістері тиімді жұмыс істей алатын операциялардың масштабын үйлестіруге бағытталған келісім» делінген.
Парламент сайлау округтері
Карлайл ауданының тұрғындары Ұлыбританияның Төменгі палатасында екі парламенттік округтен сайланған парламент мүшелері (депутаттар) арқылы өкілдік етілді. 2019 жылғы жалпы сайлауда Консервативтік партияның депутаттары Карлайл және Пенрит пен Шекара округтерін, Джон Стивенсон мен Нил Хадсон сәйкесінше жеңіп алды.
Елтаңба
Карлайл қалалық кеңесінің гербі 1924 жылдың 7 шілдесінде Арм колледжі Карлайл округінің қалалық кеңесіне ресми түрде берген гербтер еді. Бұл гербтер Карлайл және оның басқаруына қатысты ежелгі суреттерден немесе жобалардан алынған. Қалалық кеңестің гербі қаланың тарихын көрнекті бейнелейді. Гербтің құрамында Карлайлдың ежелгі қабырғалы қала ретіндегі тарихын көрсететін, қабырғалы тәжбен еңселенген жасыл төбедегі қызыл крестпен алтын қалқан бар. Бұл гербті екі қызыл виверн – геральдикада қолданылатын аңызды дракондар – қолдайды, олардың қанаттары алтын гүлдермен көмкерілген, бұл қаланың бритондық тарихына сілтеме жасайды. Гербтің астындағы ұран Томас Вулсидің Томас Кромвельге Шекспирдің "VIII Генрих" пьесасында айтқан сөзінен алынған: бұл сөздердің жалпы саны , Карлайл қаласының солтүстік шекарасында Солвей Ферт орналасқан, ол ағылшын-шотланд шекарасының батыс бөлігін құрайды, сонымен қатар ауданды Шотландияның кеңес аудандарының бірі – Дамфрис және Галлоуэйден бөліп тұрады. Шығысында Англия графтығы Нортумберленд, оңтүстігінде бұрынғы Едем ауданы, ал батысында және оңтүстік-батысында бұрынғы Аллердейл округі орналасқан, екеуі де Камбрия графтығының құрамында. Ауданның көп бөлігі Едем өзенінің су тасқынына бейім жазығында жатыр, нәтижесінде ауданның үлкен бөліктері су тасқынына ұшырауы мүмкін. Тағы екі саласы – Петтерил және Кальдье дерлік тарихи қабырғалы орталықты айналып қоршайды. Карлайл мұхиттық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелуі Cfb).
Along the City of Carlisle's northern extent was the Solway Firth, which forms the western section of the Anglo Scottish border, and thus separated the district from Dumfries and Galloway, one of the council areas of Scotland. To the east was the English county of Northumberland; to the south was the former district of Eden and to the west and south west the former borough of Allerdale, both in the county of Cumbria. Much of the district spanned the flood plain of the River Eden resulting in large parts of the district being vulnerable to flooding. Two further tributaries, the Petteril and Caldew nearly surround the historic walled centre. Carlisle experiences an oceanic climate (Köppen climate classification Cfb).
Демография
Карлайл 2001 жылғы Ұлыбритания халық санағымен салыстырылдыКарлайлКумбрияАнглияЖалпы халық саны100,739487,60749,138,831Ақ 99,1%99,3%90,9%Азиялық 0,3%0,2%4,6%Негрлер 0,1%0,1%2,3% 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Карлайл қаласының ауданының жалпы халқы 107 524 адамды құрады. 16 жастан асқан тұрғындардың 46,8%-ы некеде немесе бір жынысты азаматтық одақта тұрды, 11,9%-ы бірге тұратын жұбайлар, ал 41,2%-ы жұбайсыз өмір сүрді. 1841 жылы Карлайл халқының 15,7%-ы орта тапқа жатса, Англия мен Уэльсте бұл көрсеткіш 14% болды; 1931 жылы бұл көрсеткіш 18,9%-ға дейін өсті (жалпыұлттық деңгейде 15%), ал 2001 жылы 35,7%-ға дейін өсті (жалпыұлттық деңгейде 48%). Карлайлдың жұмысшы табының үлесі 1841 жылдан 1931 жылға дейін баяу өсті, 33,0%-дан 37,9%-ға дейін өзгерді, ал сол кезеңде жалпыұлттық орташа көрсеткіш 37%-дан 36%-ға дейін өзгерді. 1931 жылдан бастап төмендеп, 2001 жылы 34,0%-ға дейін қайта өсті (жалпыұлттық деңгейде 26%). Халықтың қалған бөлігін кеңсе қызметкерлері және білікті жұмысшылар құрады.
At the 2011 UK census, the City of Carlisle district had a total population of 107,524. 46.8% of the residents over the age of 16 were married or in a registered same sex civil partnership, 11.9% were co habiting couples, and 41.2% were not living in a couple. In 1841, 15.7% of Carlisle's population was middle class compared to 14% in England and Wales; this increased to 18.9% in 1931 (15% nationally) and 35.7% in 2001 (48% nationally). Carlisle's proportion of working class people increased slowly from 1841 to 1931, changing from 33.0% to 37.9 while the national average changed from 37% to 36% in the same period. Since 1931 it has fallen and risen again to 34.0% in 2001 (26% nationally). The rest of the population was made up of clerical workers and skilled manual workers.
Халық санының өзгеруі
Төмендегі кесте 1801 жылдан бергі халық санының өзгеруін, соның ішінде соңғы қолжетімді халық санағы деректерінен бергі пайыздық өзгерісті көрсетеді. Карлайл қаласы 1974 жылдан бері аудан ретінде болғанымен, көрсетілген сандар қала құрамына кіретін қалалардың, ауылдардың және азаматтық округтердің деректерінен жинақталған.
Дін
2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Карлайл тұрғындарының 69,1% өзін христиан деп санаған, 22,9% дінсіз болса, 6,8% дінін көрсетпеген. Басқа діндердің ішінде 0,4% мұсылман, 0,3% буддист, 0,2% индуист және 0,3% басқа дінді ұстанғандарды құрады. Сондай-ақ, Англия шіркеуінің Карлайл епархиясы бар.
Экономика
Carlisle салыстыру 2001 жылғы Ұлыбританияның халық санағыCarlisle қаласыEnglandЖұмыс істейтін жастағы халық саны73,431354,18335,532,091Толық жұмыс уақытымен жұмыспен қамтылғандар39.0%36.9%40.8%Жартылай жұмыс уақытымен жұмыспен қамтылғандар14.6%13.6%11.8%Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар8.2%9.9%8.3%Жұмыссыздар3.5%3.4%3.3%Зейнеткерлер15.8%16.7%13.5%2001 жылғы Ұлыбританияның халық санағында Карлайл қаласында 16 мен 74 жас аралығындағы 73 431 адам тұрды. Олардың 2,4% жұмыс істейтін студенттер, 3,1% жұмыссыз студенттер, 4,9% үй шаруасын жүргізуші немесе отбасын күтуші, 6,1% тұрақты түрде ауру немесе мүгедек, 2,3% басқа себептермен экономикалық жағынан белсенді емес еді. 2001 жылы Карлайл ауданында жұмыспен қамтылған 46 858 тұрғынның 20,4% бөлшек және көтерме саудада, 15,9% өндірісте, 11,1% денсаулық сақтау және әлеуметтік жұмыста, 8,1% жылжымайтын мүлік және бизнес қызметтерінде, 7,7% көлік және байланыста, 7,3% құрылыста, 6,4% білім беруде, 5,9% қонақүйлер мен мейрамханаларда, 5,8% мемлекеттік басқару және қорғаныста, 3,1% ауыл шаруашылығында, 2,3% қаржы секторында, 0,7% энергия және сумен жабдықтауда, 0,3% кен өндіруде, ал 4,5% басқа салаларда жұмыс істеді. Бұл көрсеткіштер ұлттық көрсеткіштерге шамамен сәйкес келді, бірақ ауыл шаруашылығындағы жұмыс орындарының үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен (1,5%) жоғары болды, ал қаржы секторында жұмыс істейтіндердің пайыздық үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен (4,8%) екі есе аз болды; жылжымайтын мүлік саласында жұмыс істейтіндердің үлесі де ұлттық орташа көрсеткіштен (13,2%) төмен болды.
At the United Kingdom Census 2001, Carlisle had 73,431 residents aged 16 to 74. Of these people, 2.4% were students with jobs, 3.1% students without jobs, 4.9% looking after home or family, 6.1% permanently sick or disabled and 2.3% economically inactive for other reasons. In 2001, of 46,858 residents of the City of Carlisle district in employment, the industry of employment was 20.4% retail and wholesale, 15.9% manufacturing, 11.1% health and social work, 8.1% property and business services, 7.7% transport and communications, 7.3% construction, 6.4% education, 5.9% hotels and restaurants, 5.8% public administration and defence, 3.1% agriculture, 2.3% finance, 0.7% energy and water supply, 0.3% mining, and 4.5% other. This was roughly in line with national figures, although the proportion of jobs in agriculture which was more than the national average of 1.5% and the percentage of people working in finance was less than half the national average of 4.8%; the proportion of people working in property was also below the national average of 13.2%.
Теміржол
Карлайл теміржол станциясы Батыс жағалау магистральдық желісінде орналасқан және Сеттл-Карлайл, Тайн аңғары, Камбрия жағалауы желілеріне, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Шотландияға пойыз қатынасын қамтамасыз етеді.
Ауа
Қаланың Карлайл көл ауданы әуежайы бар, ол Эттильге тиесілі. 25 жылдық үзілістен кейін, 2019 жылдың шілдесінде әуежайға коммерциялық рейстер қайта басталды, бір ғана әуекомпания – Loganair Лондон Саутенд, Белфаст Сити және Дублин қалаларына рейстер ұсынды. Алайда, 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясының салдарынан әуекомпания әуежайдан барлық рейстерді толығымен тоқтатты.
Автобустар
Карлайл автобус стансасы қала орталығындағы Лонсдейл көшесінде Stagecoach компаниясымен басқарылады.
Туған қалалар
Карлайлдың континенттік Еуропадағы екі солтүстік шекаралық қаламен ресми қалалар арасындағы байланыс келісімдері бар. Олар 1961 жылдан бері Германияның солтүстігіндегі Фленсбург және 1987 жылдан бері Польшаның солтүстігіндегі Слупск қалаларымен байланыста.
Қаланың бостандығы
Келесі адамдар мен әскери бөлімдер Карлайл қаласының құрметті азаматы атағын алды.
Жеке тұлғалар
Шлезвиг-Гольштейннің князі Кристиан: 7 шілде 1902 жыл. Уэльс ханшайымы Диана: 29 қаңтар 1986 жыл. Ивор Броадис: 8 қазан 2018 жыл.
Әскери бөлімдер
RAF Spadeadam: 2 маусым 2018 жыл.