Кіріспе

Түркия президенті 2007-2014 жылдары Абдулла Гүл (/audio=En us Абдулла Гүл Түркиядан айтылуы (Америка дауысы). ogg//g//uː//l/; 29 қазан 1949 жылы туған) – Түркияның 11-ші президенті, 2007-2014 жылдар аралығында қызмет еткен түрік саясаткері. Бұрын 2002-2003 жылдары төрт ай премьер-министр болып жұмыс істеген, сондай-ақ 2003-2007 жылдары премьер-министрдің орынбасары және сыртқы істер министрі қызметтерін бірге атқарған. Қазір Ислам даму банкінің президентінің кеңесшілер тобының мүшесі. Университет жылдарында белсенді исламист саяси көзқарастарды ұстанған Гүл 1991 жылы Кайсериден парламент депутаты болып сайланды және 1995, 1999, 2002 және 2007 жылдары қайта сайланды. Алғашқыда исламисттық "Рефах" партиясының мүшесі болған Гүл 1998 жылы бұрынғы партияның антисекулярлық қызметі үшін тыйым салынғаннан кейін "Фазилет" партиясына қосылды. 2000 жылы партия радикал исламист және модернист фракцияларға бөлінген кезде Гүл, Режеп Тайyip Ердоғанмен бірге реформалар мен орташалықтың қажеттілігін жақтады. Ердоғанға саяси қызметке тыйым салынған кезде Гүл "Фазилет" партиясының лидері Рекай Кутанға қарсы кандидаттыққа түсті. Модернисттік лагерьтің өкілі ретінде ол 521 дауыс жинап екінші орынға ие болды, ал Кутан 633 дауыс алды. 2001 жылы Ердоғанмен бірге "Әділет және даму" партиясын (АҚП) құрды, ал сол жылы "Фазилет" партиясы жабылғаннан кейін консервативті мүшелер "Бақыт" партиясын құрды. Гүл 2002 жылғы жалпы сайлауда АҚП үлкен жеңіске жеткеннен кейін премьер-министр болды, бірақ Ердоғанға әлі де қызмет етуіне тыйым салынған еді. Оның үкіметі 2003 жылдың наурызына дейін Ердоғанның саяси тыйымын алып тастады, содан кейін Ердоған Сирттен парламент депутаты болып сайланды және премьер-министрлік лауазымын иеленді. Гүл 2007 жылға дейін Сыртқы істер министрі және премьер-министрдің орынбасары болып қызмет етті. Оның президенттікке кандидат болуы Түркиядағы секуляризмді қолдаушылардың күшті қарсылығына ұшырады және исламист саяси өткеліне байланысты Конституциялық сот бастапқыда оның кандидатурасын қабылдамады. 2007 жылғы мерзімінен бұрын өткізілген жалпы сайлаудан кейін Гүл ислами саясатында тәжірибесі бар Түркияның алғашқы президенті болып сайланды. Президенттік лауазымда Гүл саяси оппозиция конституцияға қайшы деп есептейтін даулы заңдарға қол қойғаны үшін сынға ұшырады. 2013 жылдың маусым айында ол алкогольді тұтынуды шектеу туралы заңға қол қойды, бірақ бастапқыда вето қою мүмкіндігін қарастырған, бұл Гези паркіндегі наразылықтардың басталуына себеп болды. Басқа даулы мәселелердің қатарында 2013 жылы интернет-регуляцияны күшейту туралы заң, 2014 жылы сот жүйесіне саяси бақылауды арттыру туралы заң, сол кездегі премьер-министр Ердоғанды және басқаларды сыбайлас жемқорлықтан қорғау мақсатындағы заң және 2014 жылы Ұлттық барлау ұйымына (MİT) жаңа, даулы өкілеттіктер беру туралы заң бар. Гүл Гези паркіндегі үкіметке қарсы наразылықтар мен үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа қатысты оқиғалар кезінде делдалдық рөл атқарды. Президенттік лауазымнан кеткеннен кейін Гүл өзінің ізбасары Ердоғанды және Түркиядағы демократияның кемсінуін ашық сынады. Ол 2018 жылғы Түркия президенттік сайлауында оппозицияның біріккен кандидаты болуы мүмкін еді, алғашқыда Республикалық халық партиясы (CHP) және "Бақыт" партиясы (SP) оны қолдады. Алайда, үшінші ірі оппозициялық партия – "Жақсы" партиясының қолдауын алмағандықтан, Гүл жалпы оппозициялық қолдаудың болмауына байланысты өзінің кандидатурасын ұсынбағанын мәлімдеді. Содан бері ол ресми түрде қатыспаса да, бұрынғы АҚП мүшесі Әли Бабажан құрған "Демократия және прогресс" партиясымен байланыста болып келеді.

Ерте өмір, білім және алғашқы мансап

Гүл 1949 жылғы 29 қазанда Анатолияның орталық бөлігіндегі Қайсери қаласында дүниеге келді, бұл күні қазіргі түрік мемлекетінің құрылғанына 26 жыл толып, Түркияда Республика күні деп аталады. Оның әкесі Ахмет Хамди Гүл (1926–2017) – зейнеткер әуе күштерінің механігі, ал анасы – 1931 жылы туған Адвие Сатоғлу, араб тегінен.

Білім

Гүл Стамбул университетінде экономиканы оқыды. Жоғары білімін алған кезінде ол екі жыл (1976–1978) Лондонда және Ұлыбританиядағы Эксетер университетінде білім алды. 1978 жылы Түркияға оралғаннан кейін Сакарья университетінің өнеркәсіптік инженерия кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеді, сонымен қатар Түркияның басқа мұсылман елдерімен экономикалық қатынастары тақырыбында докторлық диссертациясын жазды. 1983 жылы Стамбул университетінен доктор ғылымын қорғады. 1983 және 1991 жылдар аралығында Сауд Арабиясының Джидда қаласындағы Ислам даму банкінде (IDB) жұмыс істеді. 2009 жылдың 8 ақпанында Нойда қаласындағы Амити университетінен құрметті докторлық дәрежесін, ал 2010 жылдың 13 ақпанында Дакка университетінен заң ғылымының докторы (LL. D) дәрежесін алды.

Саясатта

Гүл орта мектепте оқыған кезінде саясатпен ерте танысты. Университетте білім алғанда Нечип Фазильдің «Бөкі Доғы» (Ұлы Шығыс) ағымы бойынша ислами ұлтшыл «Millî Türk Talebe Birliği» (Ұлттық түрік студенттер одағы) мүшесі болды. 1991 және 1995 жылдары Қайсери сайлау округінен «Рефах Партизи» (РП, «Бейбітшілік партиясы») атынан Түркия Парламентіне депутат болып сайланды. Осы жылдары Мұстафа Кемал Ататүрік және Түрік Ұлттық қозғалысы жасаған Түркияның саяси жүйесі туралы «Бұл республикалық кезеңнің соңы» және «Діни емес жүйе сәтсіздікке ұшырады, біз оны міндетті түрде өзгертуіміз керек» сияқты мәлімдемелер жасады. Оның 2007 жылғы президенттік сайлауға кандидаттығын Премьер-министр Режеп Тайып Ердоған жариялаған кезде бұл мәлімдемелер дау тудырды. 1999 жылы ол «Фазилет Партизи» (FP, «Құрмет партиясы») мүшесі ретінде өкілдігін сақтап қалды, бірақ бұл партия Конституцияны бұзғаны үшін Конституциялық сот тарапынан заңсыз деп жарияланды. Оның алдындағы «Рефах Партизи» де Конституцияны, әсіресе секуляризм принципін бұзғаны үшін Конституциялық сот тарапынан заңсыз деп жарияланды. Осы кезде Гүл көзқарастарын жұмсартқандай көрінді және «Адалдық» партиясының реформаторлық фракциясының мүшесі саналды. 1993 жылдан бері Анкарада Нечметтин Ербақан басшылығына наразы болған «Рефах» саясаткерлерінің тобымен бейресми ой-толғаныс орталығын ұйымдастырды: олардың ішінде Мелих Гөкчек, Бюлент Арынч, Абдуллатиф Шенер, Режеп Тайып Ердоған және Бешир Аталай болды. 1999 жылдың тамызында бұл топ өздерін еуропалық дәстүрдегі орташа консервативті партия ретінде таныстырған «Adalet ve Kalkınma Partisi» (Әділет және даму партиясы) партиясын құрды. 2002 жылы ол қайтадан Қайсериден сайланды. 2002 жылы берген сұхбатында ол Нечметтин Ербақан басшылығымен «Рефах Партизи» туралы сын айтты және «AKP»-ны орташа партия ретінде сипаттады: «Бейбітшілік партиясында шариғат үстемдігін талап ететін топтар болды. «Бейбітшілік» партиясы біз қазір қалыптастырып жатқан жергілікті құндылықтарды білдірмеді. Партияның идеологиясы ішінара шетелдік импортпен қалыптасты. [Ол Иран революциясы мен араб мемлекеттерінің ислами идеологиясының «Бейбітшілік» партиясының идеологиясына тигізген әсерін атап өтті.] Біздің көзқарасымыз партияның қалған бөлігімен келіспеді. Ербақан Хожаның деспотиялық билігі «Ұлттық көзқарас» аясында біздің көзқарасымызды жүзеге асыруымызға мүмкіндік бермеді. Біз модернизация мен мұсылман болу бір-бірін толықтырады деп санаймыз. Біз либерализм, адам құқықтары және нарықтық экономика сияқты заманауи құндылықтарды қабылдаймыз.

Премьер-министр

2002 жылғы қарашадағы жалпы сайлауда Әділет және даму партиясы (АҚП) ең көп дауыс жинағаннан кейін Гүл премьер-министр болып тағайындалды, себебі АҚП төрағасы Режеп Тайып Ердоған саясатқа қатысудан әлі де шеттестірілген болатын. Гүл басқарған үкімет Ердоғанның саясатқа оралуына жол ашатын заңды қабылдағаннан кейін, ол 2003 жылдың 14 наурызында премьер-министр болып тағайындалды. Гүл премьер-министрдің орынбасары және сыртқы істер министрі қызметтерін атқарды.

Сыртқы істер министрі

2003 жылы наурыз айында сыртқы істер министрі болғаннан кейін Гүл Түркияның Еуропалық Одаққа қабылдану күнін алуға, Сириямен қарым-қатынасын жақсартуға, сондай-ақ Орталық Азия және Кавказдың түркі тілдес елдерімен байланысын сақтауға жасаған тырабының негізгі тұлғасы болды. 2008 жылдың 8 қаңтарында Гүл АҚШ президенті Джордж Буш және АҚШ мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райспен кездесу үшін АҚШ-қа барды.

Төрағалық (2007-2014 жж.)

Премьер-министр Эрдоған 2007 жылғы 24 сәуірде Гүлдің 2007 жылғы президенттік сайлауда Әділет және даму партиясының кандидат болатынын жариялады. Бұрын Эрдоғанның өзі партияның кандидаты болуы мүмкін деген болжамдар айтылып, бұл секуляристер тарапынан күрт қарсылық тудырды. Парламенттегі оппозициялық партиялардың сайлау процесін тоқтатқан бойкоты кезінде Гүл 2007 жылғы 6 мамырда өзінің кандидатурасын ресми түрде қайтарып алды. Ол сайланған жағдайда ислами партиялармен байланысы бар алғашқы президент болар еді. Бірақ бірнеше күннен кейін, 2007 жылғы 11 мамырда, Түркия Конституциясына енгізілген өзгерістер туралы сұрағанда, бұл өзгерістер президентті парламенттік дауыс берудің орнына халықтың тікелей сайлауы арқылы сайлауға мүмкіндік беретінін білген соң, Гүл әлі де кандидат болуға ниетті екенін мәлімдеді. 2007 жылғы шілдедегі парламент сайлауынан кейін, 13 тамызда АКП Гүлді президенттікке кандидат ретінде қайта ұсынды; сайлау парламенттік дауыс беру арқылы өтті. 14 тамызда Гүл парламентке өзінің кандидатурасын ұсынды және баспасөз мәслихатында секуляризмге берілгендігін мәлімдеді. 2007 жылғы 28 тамызда ол үшінші турда президент болып сайланды; алғашқы екі турда депутаттардың үштен екісінің көпшілігі қажет болды, ал үшінші турда қарапайым көпшілік жеткілікті болды. Гүл сол сәтте-ақ қызметке кірісті. Бұл процеске аса мән берілмеді. Гүлдің қызметке кірісу рәсіміне Түркия Бас штабының бастығы қатыспады және оппозициялық Республикалық халық партиясы бойкот жариялады; ал президенттік сарайдағы биліктің тапсырылуы жабық есіктердің артында өтті. Гүлдің әйелі қатыспады. Жаңа президенттің президенттік сарайында елдің жоғары лауазымды тұлғалары үшін ұйымдастырған дәстүрлі кешкі қабылдауы сағат 11:30-да өтетіні жарияланды және әйелдер шақырылмады. Оның президенттігі «Түрік саясатындағы жаңа дәуір» деп сипатталды, себебі ол ислами саясатында тәжірибесі бар Түркияның алғашқы президенті болды. Гүл АҚШ, ЕО және Германиядан құттықтау хаттарын алды, ал Түркия премьер-министрі Тайып Эрдоған «нашарлыққа бейімделген құрылым жеңілді» деген мәлімдеме жасады. 2008 жылғы қыркүйекте Гүл Арменияға сапарлаған алғашқы түрік көшбасшысы болды, онда президент Серж Саркисянмен өткен кездесулерде екі көшбасшы геноцид мәселесіне шешім табуға келісті, бұл Түркияда кең пікірталас тудырды, бірақ Армения мен Түркия парламенттері келісімді ратификациялаудан бас тартты. 2011 жылғы қарашада президент Гүл Ұлыбритания королевасы Елизавета II-нің шақыруымен Ұлыбританияға мемлекеттік сапар жасады. Президент саяси және бизнес лидерлерімен кездесті, Олимпиадалық паркті аралады және Бэкингем сарайында өткен мемлекеттік банкетке арналған құрметті қонақ болды. 2013 жылғы қарашада Гүл Истанбұлда өткен КОМЭК-тің 29-шы сессиясында сөз сөйлеген кезде мұсылман елдерін исламофобияға қарсы күресуге шақырды. Ол: «Исламофобия – біздің аймағымыз бен мұсылмандарға қатысты негізсіз көңіл көшірулерді тудыратын маңызды мәселе болып қала береді. Мұндай мәселелердің жалғасуына терроризм де ықпал етеді. Біз терроризмді махаббат, төзімділік және келісім діні – Исламмен теңестіретін адамдардың пайдасына келетін кез келген ауытқушылықпен күресуіміз керек».

Таяу Шығысқа қатысты мәлімдемелер

2010 жылы "Мэви Мармара" кемесіне Израиль тоқтау салғаннан кейін, экипаж мүшелері Израиль теңіз күштерінің кемеге түсу тобына шабуыл жасаған кезде, ол Израильмен дипломатиялық қарым-қатынастарды толық үзуді қолдады. Ол: "Егер Израиль тәуелсіз және мәртебелі Палестина мемлекетінің құрылуына рұқсат бермесе, келесі 50 жылда Израиль толыққанды апартеидтік режимге айналады. Сондықтан біз әділ бейбітшілікке қол жеткізу үшін стратегиялық көзқараспен күш саламыз, бұл Израильдің өзінің мүддесіне орай". 2012 жылдың 31 желтоқсанында ол араб көктемі және араб әлемінің демократиялануына қатысты: "Бірақ демократия тек сайлау туралы ғана емес. Осы елдерде заң үстемдігі, есеп берушілік, гендерлік теңдік, сөз және дін бостандығы сияқты маңызды демократиялық институттарды құру міндеті әлі де күшінде тұр".

Ұлттық марапаттар

Таспа белдеуі Сыйлық немесе награда Ел Күні Орын Ескерту Түркия Республикасының Ерен медалі 28 тамыз 2014 Анкара

Шетелдік марапаттар

Таспа штрих Сыйлық немесе марапаттау Ел Күні Орналасқан жері Ескертпе Pro Merito медалі, Еуропалық Кеңес 2002 Брюссель 1-сыныпты Абдулазиз Әл Сауд орденінің мүшесі 9 қараша 2007 Анкара Орден Абдулазиз Әл Саудтың есімімен аталды. Құрметті Бат орденінің Ұлы кресті 13 мамыр 2008 Анкара Ұлыбританияның рыцарлық ордені. "10 жыл Астана" медалі 4 шілде 2008 Астана Тәуелсіздік орденінің Ұлы кордоны 17 тамыз 2009 Стамбул Генрих ханзадасы орденінің Ұлы мойынтірегі 12 мамыр 2009 Анкара Португалияның Ұлттық рыцарлық ордені. Италия Республикасының Ардагерлік орденінің алқасы бар Ұлы крест иегері 17 қараша 2009 Анкара Италия Республикасының ең жоғары наградасы. Ұлы Мұбарак орденінің алқасы 21 желтоқсан 2009 Кувейт қаласы 2010 Чатэм Хаус сыйлығы 20 наурыз 2010 Лондон Гүл Елизавета II-нің "Жыл мемлекет қайраткері" атағын алды. Батылдық орденінің Ұлы кордоны 16 наурыз 2010 Яунде Камерунның екінші жоғары ордені. Нишан-е Пакистан 31 наурыз 2010 Исламабад Пакистанның ең жоғары азаматтық ордені. Венгрия Республикасының Құрмет орденінің Ұлы кресті 15 қараша 2011 Анкара Венгрияның ең жоғары мемлекеттік ордені және екінші дәрежелі ордені. Нидерланд Арыстаны орденінің Ұлы крестінің иегері 16 сәуір 2012 Амстердам Нидерланд Арыстаны, 1815 жылы құрылған. Алтын Бөрік орденінің иегері 11 қазан 2012 Анкара Қазақстанның ең жоғары марапаты. Серафим орденінің иегері 11 наурыз 2013 Стокгольм Швеция Корольдік әулетінің берген ең жоғары ордені. Сент-Джордж Жеңіс орденінің мүшесі 19 сәуір 2013 Анкара Грузия президентінің берген екінші ең жоғары мемлекеттік наградасы. Президент жұлдызының иегері 29 мамыр 2013 Ашхабад Түрікменстанда шетелдік президентке берілген алғашқы орден. Сент-Олав орденінің алқалы Ұлы кресті 5 қараша 2013 Анкара Норвегия Корольдігінің ең жоғары наградасы. Гейдар Әлиев орденінің иегері 12 қараша 2013 Анкара Әзірбайжанның ең жоғары ұлттық ордені. Насау үйінің Алтын Арыстаны орденінің иегері 18 қараша 2013 Анкара Люксембургтің ең жоғары ұлттық ордені. Магтымғұлы халықаралық сыйлығы 3 маусым 2014 Анкара Солтүстік Кипр мемлекетінің орденінің иегері 19 шілде 2014 Солтүстік Никосия Солтүстік Кипр Түрік Республикасының ең жоғары ұлттық ордені. Данакер орденінің иегері 8 қыркүйек 2014 Стамбул Қырғызстанның ең жоғары ұлттық ордені.