Өлімнің Жеңісі

Кіріспе

Питер Брейгельдің Үлкен суреті
Питер Брейгельдің Үлкен суреті

«Өлімнің жеңісі» – Питер Брейгельдің 1562 жыл шамасында салған майлы бояумен боялған панельдік суреті. Ол 1827 жылдан бері Мадридтегі Прадо мұражайында сақтаулы.

Сипаттама

Суретте қараңғы, шөлге айналған жерді қиратып жатқан сүйек әскері бейнеленген. Алыста от жанып тұр, теңізде кемелердің құлаған қалдықтары шашырап жатыр. Жапырақсыз бірнеше ағаш, өсімдіксіз төбелерді аралай орналасқан. Өліктерге толы көлдің жағасында балық шіріп жатыр. Өнер тарихшысы Джеймс Снайдер "көзге көрінетін жердің өмірден гөрі құнарсыз, жансыз екеніне" назар аударған. Сүйек адамның қуанышын мазақтап, гармоника тартып отыр, ал оның арбасының дөңгелектері бір адамды басып, оның өмірін еш бағаламағандай қиратып жібереді. Өлім арбасының жолына бір әйел түсіп қалған. Оның екінші қолындағы қайшымен кесілетін жіңішке жіп бар – Брюгельдің Атропос туралы түсіндірмесі. Жақын жерде, арбаның жолында тағы бір әйел иілгіш пен тігішпен отыр, бұл адам өмірінің нәзіктігінің классикалық символы – Брюгельдің Клото мен Лахезис туралы түсіндірмесі. Аштықтан өлген иттің өлі анасының құшағында жатқан баланың бетін шайнап жатыр. Оның жанында, кардиналға қызыл тоқпақты мазақтап кигізіп, сүйек көмектесіп жатыр, ал өліп бара жатқан патшаның алтын мен күміс монеталарын тағы бір сүйек тонап жатыр, ол сүйектің бос құм сағатымен оның қалған уақыты азайғанын ескерткенін білмейді. Ашкөз патшаның соңғы ойлары оны әлі де пайдасыз байлықтарына қол созуға итермелеп тұр, ол тәубе ету қажеттігін сезімдемейді. Ортада, оянған діни саяхатшының ақша белдеуі үшін қарақшы сүйек оның тамағын кесіп тастайды. Қылмыстың үстінде сүйек балықшылар адамдарды торға түсіріп алып жатыр. Төменгі оң жақ бұрышта дастархан бұзылып, қонақтар күресіп жатыр. Олар қаңқалармен, орамалға оралған қаңқалармен шайқасу үшін қылыштарларын суырып алған. Сонымен қатар, шут дастархан астына тығылып жатыр. Бекгаммон тақтасы мен ойын карталары шашылып жатыр, ал шарап құмыраларын жұқа маскамен (мүмкін, өлі адамның беті) жамылған сүйек бос етеді. Тамақ үзілген кеште, тек бірнеше ақ нан мен қабықтан жасалған бір тағам ғана көрінеді. Үстелдің үстінде екі әйел тұр. Сол жақтағы әйел кешкі махаббаттың қорқынышты пародиісінде сүйекпен құшақтасып, бекер күресуде. Оң жақтағы әйел өлімге ұшырағанын түсінгенде қорқып кетеді, өйткені бас киім киген сүйек тағы бір тағамды, сонымен қатар адам сүйектерін, үстелге алып келеді. Төменгі оң жақ бұрышта музыкант күйші ән айтып жатқанда латын ойнайды. Екеуі де олардың артында, ойнап жүрген сүйек олардың сөзсіз жойылатынын біледі. Суреттің ортасында айқыш орналасқан. Суретте XVI ғасырдың ортасындағы күнделікті өмірдің көріністері бейнеленген, сол кезде оба ауруының қаупі өте жоғары болған. Киімдер, сондай-ақ карта ойнау және басқосу сияқты ойын-сауық түрлері де нақты бейнеленген. Онда музыкалық аспаптар, алғашқы механикалық сағаттар, жерлеу рәсімі және түрлі жазалау әдістері, соның ішінде дөңгелекте жазалау, дарға асу, өртеу және басын кесуге дайын тұрған қылмыскер бейнеленген. Бір көріністе адам сүйек аулаушы мен оның иттерінің олжасы болады. Сол жақтағы басқа бір көріністе сүйектер құрбандарын көлге сүйреп алып кетеді. Адам мойнына диірмен тасын байлап, сүйектермен тоғанға лақтырылады – Мәтай 18:6 және Лұқа 17:2-де айтылғандай. Көпірдің оң жағында бір сүйек құлап қалған адамды сойылмен ұрып-соғуға дайын. Брюгель панельде екі түрлі көрнекі дәстүрді біріктіреді. Бұл өлім биінің Солтүстік ағаш кескіндерінің жергілікті дәстүрін де, өлімнің жеңісі туралы итальяндық түсінікті де көрсетеді. Оның фрескаларының классикалық үлгілерін қазір Палермодағы Палаццо Склафаниде және Пизадағы Кампозанто Монументальде көруге болады.

The painting shows a panorama of an army of skeletons wreaking havoc across a blackened, desolate landscape. Fires burn in the distance, and the sea is littered with shipwrecks. A few leafless trees stud hills otherwise bare of vegetation. Fish lie rotting on the shores of a corpse choked pond. Art historian James Snyder emphasizes the "scorched, barren earth, devoid of any life as far as the eye can see." A skeleton parodies human happiness by playing a hurdy gurdy, while the wheels of his cart crush a man as if his life is of no importance. A woman has fallen in the path of the death cart. She has a slender thread which is about to be cut by the scissors in her other hand—Bruegel's interpretation of Atropos. Nearby, another woman in the path of the cart holds in her hand a spindle and distaff, classical symbols of the fragility of human life—another Bruegel interpretation of Clotho and Lachesis. A starving dog nibbles at the face of a dead child lying still within its dead mother's embrace. Just beside her, a cardinal is helped towards his fate by a skeleton who mockingly wears the red hat, while a dying king's barrels of gold and silver coins are looted by yet another skeleton, oblivious to the fact that a skeleton is warning him with an empty hourglass that his life is about to literally run out of time. The foolish and miserly monarch's last thoughts still compel him to reach out for his useless and vain wealth, seeming unaware of the need for repentance. In the centre, an awakening religious pilgrim has his throat cut by a robber skeleton for his money purse. Above the murder, skeleton fishermen catch people in a net. In the bottom right hand corner, a dinner has been broken up and the diners are putting up a futile resistance. They have drawn their swords in order to fight the skeletons dressed in winding sheets. No less hopelessly, the court jester takes refuge beneath the dinner table. The backgammon board and the playing cards have been scattered, while a skeleton thinly disguised with a mask (possibly the face of a corpse) empties away the wine flasks. Of the menu of the interrupted meal, all that can be seen are a few pallid rolls of bread and an appetiser apparently consisting of a pared human skull. Above the table are two women. The one on the left struggles in vain while being embraced by a skeleton, in a hideous parody of after dinner amorousness. The woman on the right is horrified with the realisation of mortality when a skeleton in a hooded robe mockingly seems to bring another dish, also consisting of human bones, to the table. In the bottom right hand corner, a musician plays a lute while his lady sings. Both are oblivious to the fact that, behind both of them, the skeleton that plays along is grimly aware that the couple can not escape their inevitable doom. A cross sits in the centre of the painting. The painting shows aspects of everyday life in the mid sixteenth century, when the risk of plague was very severe. Clothes are clearly depicted, as are pastimes such as playing cards and backgammon. It shows objects such as musical instruments, an early mechanical clock, scenes including a funeral service, and various methods of execution, including the breaking wheel, the gallows, burning at the stake, and the headsman about to behead a victim who has just taken wine and communion. In one scene, a human is the prey of a skeleton hunter and his dogs. In another scene at the left, skeletons drag victims down to be drowned in a pond. A man with a grinding stone around his neck is about to be thrown into the pond by the skeletons—an echoing of Matthew 18.6 and Luke 17.2. On the bridge just above at the right, a skeleton is about to strike a prostrate victim with a falchion. Bruegel combines two distinct visual traditions within the panel. These represent both the native tradition of Northern woodcuts of the Dance of Death, and the Italian conception of the Triumph of Death. Classic examples of his frescoes can now be seen in the Palazzo Sclafani in Palermo and in the Camposanto Monumentale at Pisa.

Танымал мәдениет

1977 жылы Black Sabbath атты хеви-метал тобы Black Sabbath Greatest Hits атты жинақ альбомын шығарды, ол суретті алдыңғы және артқы мұқаба ретінде пайдаланды. 1996 жылы Дон Делиллоның "Ад әлемі" романында ФБР директоры Дж. Эдгар Гувер Life журналының жыртылған беттерінде жарияланған суретті көріп, қатты қызығушылық танытады және ақырында оның көшірмесін алады. Сурет австралиялық жазушы Эндрю МакГаханның соңғы романы "Бай адамның үйі" (2019) романындағы өлімнің сөзсіздігі тақырыбымен байланысты маңызды рөл атқарады. Романның атауындағы бай адам (Ричман деп аталады) картинаны Прадо мұражайынан сатып алып, оны тау үстіндегі үйінің ең көрнекті жеріне іліп қояды. Энн Райстің "Вампирмен сұхбат" романында "Вампирлер театры" астындағы фреска ретінде егжей-тегжейлі сипатталған, 225-бет. Авторлық құқық 1976 жыл Энн О'Брайен Райсқа тиесілі. 1976 жылы Random House L. L. C. бөлімшесінің бірі Альфред А. Кнопф АҚШ-та жариялады.